๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร
[390] 12 Evamme sutaṃ . ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātu pāsāde . tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe paṇṇarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti . atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi {390.214} ye te bhikkhave kusalā dhammā ariyā niyyānikā sambodhigāmino tesaṃ vo bhikkhave kusalānaṃ dhammānaṃ ariyānaṃ niyyānikānaṃ sambodhigāmīnaṃ kā upanisā savanāyāti iti ce bhikkhave pucchitāro assu te evamassu vacanīyā yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyāti kiñca dvayataṃ vadetha {390.215} idaṃ dukkhaṃ ayaṃ dukkhasamudayoti ayamekānupassanā ayaṃ dukkhanirodho ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ dutiyānupassanā evaṃ sammādvayatānupassino bhikkhave bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā sati Vā upādisese anāgāmitāti. Idamavoca bhagavā idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā
[391] |391.1151| Ye dukkhaṃ nappajānanti atho dukkhassa sambhavaṃ yattha ca sabbaso dukkhaṃ asesaṃ uparujjhati tañca maggaṃ na jānanti dukkhūpasamagāminaṃ |391.1152| cetovimuttihīnā te atho paññāvimuttiyā abhabbā te antakiriyāya te ve jātijarūpagā. |391.1153| Ye ca dukkhaṃ pajānanti atho dukkhassa sambhavaṃ yattha ca sabbaso dukkhaṃ asesaṃ uparujjhati tañca maggaṃ pajānanti dukkhūpasamagāminaṃ |391.1154| cetovimuttisampannā atho paññāvimuttiyā bhabbā te antakiriyāya na te jātijarūpagāti.
[392] Siyā aññenapi pariyāyena sammādvayatānupassanāti iti ce bhikkhave pucchitāro assu siyātissu vacanīyā kathañca siyā yaṅkiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upadhipaccayāti ayamekānupassanā upadhīnaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti ayaṃ dutiyānupassanā evaṃ sammādvayatānupassino .pe. athāparaṃ etadavoca satthā |392.1155| upadhinidānā pabhavanti dukkhā Ye keci lokasmiṃ anekarūpā yo ve avidvā upadhiṃ karoti punappunaṃ dukkhamupeti mando tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā dukkhassa jātippabhavānupassīti.