[385] Katamaṃ padhānaṃ . āraddhaviriyassa kāyopi cittampi kammaniyaṃ hoti idaṃ padhānaṃ . katamo payogo . āraddhaviriyassa upakkilesā pahīyanti vitakkā vūpasamanti ayaṃ payogo . katamo viseso . āraddhaviriyassa saññojanāni pahīyanti anusayā byāsanti ayaṃ viseso . evaṃ ime ca tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na honti na cime tayo dhammā aviditā honti na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati padhānañca paññāyati payogañca sādheti visesamadhigacchati.

[386] Ānāpānassati yassa paripuṇṇā subhāvitā anupubbaṃ paricitā yathā buddhena desitā so imaṃ lokaṃ pabhāseti abbhā muttova candimāti. {386.1} Ānanti assāso no passāso. Apānanti passāso no assāso . assāsapassāsavasena upaṭṭhānaṃ sati yo assāsati tassupaṭṭhāti yo passāsati tassupaṭṭhāti . paripuṇṇāti pariggahaṭṭhena paripuṇṇā parivāraṭṭhena paripuṇṇā paripūraṭṭhena Paripuṇṇā. {386.2} Subhāvitāti catasso bhāvanā tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena bhāvanā indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā tadupagaviriyavāhanaṭṭhena bhāvanā āsevanaṭṭhena bhāvanā tassime cattāro bhāvanaṭṭhā yānīkatā honti vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. {386.3} Yānīkatāti yattha yattha ākaṅkhati tattha tattha vasippatto hoti balappatto vesārajjappatto tassa [1]- te dhammā āvajjanapaṭibaddhā honti ākaṅkhaṇapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā tena vuccati yānīkatāti. {386.4} Vatthukatāti yasmiṃ yasmiṃ vatthusmiṃ cittaṃ svādhiṭṭhitaṃ hoti tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ sati supatiṭṭhitā hoti yasmiṃ yasmiṃ vā pana vatthusmiṃ sati supatiṭṭhitā hoti tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ cittaṃ svādhiṭṭhitaṃ hoti tena vuccati vatthukatāti. {386.5} Anuṭṭhitāti yena yena cittaṃ abhinīharati tena tena sati anuparivattati yena yena vā pana sati anuparivattati tena tena cittaṃ abhinīharati tena vuccati anuṭṭhitāti. {386.6} Paricitāti pariggahaṭṭhena paricitā parivāraṭṭhena paricitā paripūraṭṭhena paricitā satiyā pariggaṇhanto jināti pāpake akusale dhamme tena vuccati paricitāti. Katamaṃ samaṃ. Ye tattha jātā anavajjā kusalā bodhipakkhiyā idaṃ samaṃ . katamaṃ susamaṃ . Yaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇaṃ nirodho nibbānaṃ idaṃ susamaṃ . iti idañca samaṃ susamaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya āraddhaṃ hoti viriyaṃ asallīnaṃ upaṭṭhitā sati apamuṭṭhā passaddho kāyo āraddho samāhitaṃ cittaṃ ekattaṃ tena vuccati susamāraddhāti. {386.9} Anupubbaṃ paricitāti dīghaṃ assāsavasena purimā purimā paricitā pacchimā pacchimā anuparicitā dīghaṃ passāsavasena purimā purimā paricitā pacchimā pacchimā anuparicitā rassaṃ assāsavasena purimā purimā paricitā pacchimā pacchimā anuparicitā rassaṃ passāsavasena purimā purimā paricitā pacchimā pacchimā anuparicitā .pe. paṭinissaggānupassī assāsavasena purimā purimā paricitā pacchimā pacchimā anuparicitā paṭinissaggānupassī passāsavasena purimā purimā paricitā pacchimā pacchimā anuparicitā sabbāpi soḷasavatthukā ānāpānassatiyo aññamaññaṃ Paricitā ceva honti anuparicitā ca tena vuccati anupubbaṃ paricitāti. {386.10} Yathāti dasa yathatthā attadamathaṭṭho yathattho attasamathaṭṭho yathattho attaparinibbāpanaṭṭho yathattho abhiññaṭṭho yathattho pariññaṭṭho yathattho pahānaṭṭho yathattho bhāvanaṭṭho yathattho sacchikiriyaṭṭho yathattho saccābhisamayaṭṭho yathattho nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭho yathattho. {386.11} Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. {386.12} Buddhoti kenatthena buddho . bujjhitā saccānīti buddho bodhento pajāyāti buddho sabbaññutāya buddho sabbadassāvitāya buddho anaññaneyyatāya buddho visatitāya buddho khīṇāsavasaṅkhātena buddho nirupakkilesasaṅkhātena buddho ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho ekantavītamohoti buddho ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. {386.13} Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na Samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddhoti. {386.14} Desitāti attadamathaṭṭho yathattho yathā buddhena desito attasamathaṭṭho yathattho yathā buddhena desito attaparinibbāpanaṭṭho yathattho yathā buddhena desito .pe. Nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭho yathattho yathā buddhena desito hoti gahaṭṭho vā hoti pabbajito vā. {386.15} Lokoti khandhaloko dhātuloko āyatanaloko vipattibhavaloko vipattisambhavaloko sampattibhavaloko sampattisambhavaloko eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .pe. Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo. {386.16} Pabhāsetīti attadamathaṭṭhaṃ yathatthaṃ abhisambuddhattā so imaṃ lokaṃ obhāseti [1]- pabhāseti attasamathaṭṭhaṃ yathatthaṃ abhisambuddhattā so imaṃ lokaṃ obhāseti [1]- pabhāseti attaparinibbāpanaṭṭhaṃ yathatthaṃ abhisambuddhattā so imaṃ lokaṃ obhāseti .pe. nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭhaṃ yathatthaṃ abhisambuddhattā so imaṃ lokaṃ obhāseti pabhāseti. {386.17} Abbhā muttova candimāti yathā abbhā evaṃ kilesā yathā cando evaṃ ariyañāṇaṃ yathā candimā devaputto evaṃ bhikkhu Yathā cando abbhā mutto mahiyā dhūmarajamutto rāhupāṇā vippamutto bhāsate ca tapate ca virocati ca evameva bhikkhu sabbakilesehi vimutto bhāsate ca tapate ca virocati ca tena vuccati abbhā muttova candimāti imāni terasa vodāne ñāṇāni. Bhāṇavāraṃ.

เล่มที่ ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค๑๔๙

ที่มาและฉบับอื่นของ “๓. อานาปาณกถา”