สิริกาฬกัณณิชาดก
ว่าด้วยสิริกับกาฬกรรณี
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๘๖๙ · บรรทัด ๓๙๕๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น ในบทว่า ฑํสสิรึสเป จ เหลือบเขาเรียกว่า ฑํสะ อีกอย่างหนึ่ง กำเนิดแมลงวันทุกชนิด เทพธิดาประสงค์เอาว่า ฑํสะ ในที่นี้. กำเนิดสัตว์เลื้อยคลานเรียกว่า สิรึสปะ. ทิ้งเหลือบทั้งสัตว์เลื้อยคลาน ชื่อว่า ฑํสสิรึสปะ ในเหลือบและสัตว์เลื้อยคลานนั้น. มีคำอธิบายไว้ว่า ชายมหาเศรษฐีคนใด เมื่อมีความหนาว ความร้อน ลม แดด หรือเหลือบและสัตว์เลื้อยคลานถึงถูกอันตรายเหล่านี้มีความหนาวเป็นต้นเบียดเบียนอยู่ ก็ครอบงำคือย่ำยี อันตรายแม้ทั้งหมดนี้ คืออันตรายแม้เหล่านี้มีความหนาวเป็นต้น และความกระหายมากไว้ได้ ได้แก่ไม่คำนึงถึงอันตรายนี้ เหมือนหญ้าแล้วประกอบ คือประกอบตนเป็นไปในกรรมของตนเนือง ๆ มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น และในทานและศีลเป็นต้นทั้งคืนทั้งวัน. บทว่า กาลาคตญฺจ ความว่า ไม่ให้กิจทั้งหลายมีกิจกรรมเป็นต้นเสื่อมเสีย. ไปในเวลาทำกสิกรรมเป็นต้น และไม่ให้เสื่อมเสียประโยชน์ ที่จะนำความสุขมาให้ในปัจจุบันและภายภาคข้างหน้า แยกประเภทเป็นการบริจาคทรัพย์เป็นต้น ในกาลทั้งหลายมีการบริจาคทรัพย์ การรักษาศีลและการฟังธรรมเป็นต้น คือทำงานในเวลาที่ควรทำนั่นเอง. ชายเศรษฐีคนนั้นเป็นที่พอใจของดิฉันและดิฉันจะอยู่ประจำกับชายคนนั้น. บทว่า อกฺโกธโน ได้แก่ผู้ประกอบด้วยอธิวาสนขันติ คือความอดทนที่ยับยั้งอารมณ์ไว้ได้. บทว่า มิตฺตวา ได้แก่ผู้ประกอบด้วยกัลยาณมิตร. บทว่า จาควา ได้แก่ผู้ประกอบด้วยการบริจาคทรัพย์. บทว่า สงฺคาหโก ได้แก่ผู้ทำการสงเคราะห์มิตร การสงเคราะห์ด้วยอามิสและการสงเคราะห์ด้วยธรรม. บทว่า สขิโล ได้แก่เป็นผู้มีวาจาอ่อนหวาน. บทว่า สณฺหวาโจ ได้แก่เป็นผู้มีถ้อยคำสละสลวย. บทว่า มหตฺตปตฺโตปิ นิวาตวุตฺติ ความว่า ถึงแม้จะดำรงตำแหน่งใหญ่คืออิสริยยศที่กว้างขวาง แต่ก็ไม่ผยองด้วยยศ ถ่อมตนทำตามโอวาทของบัณฑิต. บทว่า ตสฺสาห โปเส ความว่า ดิฉันเป็นคนกว้างขวางสำหรับชายคนนั้น. บทว่า วิปุลา ภวามิ ความว่า เราไม่ใช่คนเล็ก ความจริงชายนั้นเป็นพื้นฐานของสิริอันยิ่งใหญ่ บทว่า อุมฺมี สมุทฺทสฺส ยถาปิ วณฺณํ ส่องความว่าอุปมาเสมือนหนึ่งว่า ลูกคลื่นที่ทยอยกันมาจะปรากฏแก่คนที่มองดูสีของมหาสมุทร เหมือนกะใหญ่โต ฉันใด ดิฉันก็ฉันนั้นเป็นเสมือนใหญ่โตในเพราะคน ๆ นั้น. บทว่า อาวี รโห ความว่าทั้งต่อหน้าทั้งลับหลัง. บทว่า สงฺคหเมว วตฺเต ความว่า เขาให้สังคหธรรมทั้ง ๔ อย่างนั่นแหละเป็นไป คือเป็นไปคือทั่วถึงในบุคคลนั้น แยกประเภทเป็นมิตรเป็นต้น. บทว่า น วชฺชา ความว่า ผู้ใดครั้งไร คือในกาลไหนไม่พึงกล่าวคำหยาบ คือเป็นผู้มีถ้อยคำไพเราะเท่านั้น. บทว่า มตสฺส ชีวสฺส ความว่า บุคคลนั้นตายแล้วก็ตามมีชีวิตอยู่ก็ตามดิฉันก็ภักดีต่อ. สิริเทพธิดาแสดงว่า ดิฉันคบหาคนเช่นนั้นทั้งในโลกนี้ทั้งในโลกหน้า. บทว่า เอเตส โย ความว่า บุคคลใดประมาทคือลืมคุณความดีแม้อย่างเดียว บรรดาคุณความดีเหล่านี้ คือคุณความดีที่ได้กล่าวไว้แล้วในหนหลังมีการครอบงำความหนาวได้เป็นต้น อธิบายว่า ไม่เพียรประกอบบ่อย ๆ ซึ่งคุณนั้น. บทว่า สิริ มีปาฐะถึง ๓ อย่าง คือ กนฺตา สิรี, กนฺตสิริ และ กนฺตํ สิริ แปลว่าสิริที่น่าใคร่. ด้วยอำนาจปาฐะทั้ง ๓ เหล่านั้น มีการประกอบเนื้อความดังต่อไปนี้ บุคคลใดได้สิริแล้ว คิดว่า สิริของเราที่น่าใคร่ ดำรงอยู่แล้วตามฐานะ ย่อมประมาทคือลืมคุณความดีอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาคุณความดีเหล่านี้. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดปรารถนาสิริเหมือนคนที่มีสิริที่น่าใคร่ ได้คุณความดีอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาคุณความดีเหล่านั้นแล้วจึงประมาท. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดได้สิริน่าใคร่ น่าชอบใจแล้วจึงประมาท คุณความดีอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาคุณความดีเหล่านี้. บทว่า อปฺปปญฺโ ได้แก่ไม่มีปัญญา. บทว่า ตํ ทิตฺตรูปํ วิสเม จรนฺตํ ความว่า ดิฉันเว้นคนที่มีสภาพร้อนรนประพฤติไม่สม่ำเสมอ มีกายทุจริตเป็นต้น เป็นประเภทเหมือนมนุษย์หรือบุคคลผู้มีความสะอาดโดยกำเนิด เว้นหลุมคูถแต่ไกลฉะนั้น. บทว่า อญฺโ อญฺสฺส การโก ความว่า เป็นเช่นนี้ ชายที่ชื่อว่า สร้างโชคสร้างเคราะห์ให้คนอื่นไม่มี ผู้ใดผู้หนึ่งก็สร้างโชคหรือเคราะห์ให้แก่ตนดังนี้.
พระมหาสัตว์ครั้นกล่าวถามอย่างนี้ และได้ฟังคำตอบของสิริเทพธิดาแล้วชื่นชม จึงได้กล่าวว่า แท่นเตียงนอนนี้เหมาะสมสำหรับเธอและที่นั่งก็เหมาะสมสำหรับเธอทีเดียว เพราะฉะนั้น ขอเชิญนั่งบนที่นั่งและนอนบนแท่นเถิด. นางอยู่ ณ ที่นั้นแล้วรุ่งเช้าก็ออกไปที่เทวโลกชั้นจาตุมมหาราชิกา ได้อาบน้ำที่สระอโนดาดก่อน. ที่นอนแม้แห่งนั้นจึงเกิดมีชื่อว่า สิริสยนะ เพราะว่านางสิริเทพธิดาใช้นอนก่อนคนอื่น. นี้คือวงศ์ประวัติของสิริสยนะ คือที่นอนที่เป็นมิ่งขวัญ. ด้วยเหตุนี้เขาจึงเรียกกันว่าสิริสยนะ ที่นอนที่เป็นมิ่งขวัญมาจนตราบเท่าทุกวันนี้.
พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประมวลชาดกไว้ว่า สิริเทพธิดาในครั้งนั้น ได้แก่พระอุบลวรรณา ในบัดนี้ส่วนสุจิปริวารเศรษฐีคือเราตถาคต ฉะนี้แล.
จบ อรรถกถาสิริกาลกรรณิชาดกที่ ๗
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๗๔–๘๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ฉักกนิบาตชาดก ๗๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Sirikālakaṇṇijātakaṃ
kā nu kālena vaṇṇenāti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikaṃ ārabbha kathesi.
So hi sotāpattiphale patiṭṭhitakālato paṭṭhāya akhaṇḍāni pañca sīlāni rakkhati. Bhariyāpissa puttadhītaropi dāsāpi bhatiṃ gahetvā kammaṃ karontā kammakarāpi sabbe rakkhiṃsuyeva. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso anāthapiṇḍiko suci ceva suciparivāro ca hutvā caratīti. Satthā āgantvā kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi porāṇakapaṇḍitāpi suci ceva suciparivārā ca ahesunti vatvā tehi yācito atītaṃ āhara
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhī hutvā dānaṃ adāsi sīlaṃ rakkhi uposathakammaṃ kari bhariyāpissa pañca sīlāni rakkhati puttadhītaropi dāsakammakaraporisāpi rakkhanti. So suciparivāraseṭṭhītveva paññāyittha. Athekadivasaṃ so cintesi sace mayā suciparivārasīlo koci āgamissati tassa mama nisīdanapallaṅkaṃ vā nipajjanasayanaṃ vā dātuṃ na yuttaṃ anucchiṭṭhaṃ aparibhuttaṃ dātuṃ vaṭṭatīti. Atha attano upaṭṭhāneyeva ekapassena aparibhuttaṃ pallaṅkañca sayanañca paññāpesi. Tasmiṃ samaye Cātummahārājikadevaloke virūpakkhamahārājassa dhītā kālakaṇṇī ca nāma dhataraṭṭhamahārājassa dhītā sirī ca nāmāti imā dve bahuṃ gandhamālaṃ ādāya anotatte kīḷissāmāti anotattatitthaṃ āgacchiṃsu. Tasmiṃ pana anotattadahe bahūni titthāni tesu buddhānaṃ titthe buddhāva nahāyanti paccekabuddhānaṃ titthe paccekabuddhāva nahāyanti bhakkhūnaṃ titthe bhikkhūva nahāyanti tāpasānaṃ titthe tāpasāva nahāyanti cātummahārājikādīsu chasu saggesu devaputtānaṃ titthe devaputtāva nahāyanti devadhītānaṃ titthe devadhītāva nahāyanti. Tatrīmā dve gantvā ahaṃ paṭhamaṃ nahāyissāmi ahaṃ paṭhamanti titthatthāya kalahaṃ kariṃsu. Kālakaṇṇī ahaṃ lokaṃ pālemi vicāremi tasmā paṭhamaṃ nahāyituṃ yuttamhīti vadati. Sirī ahaṃ mahārājassa issariyadāyikāya sammāpaṭipadāya ṭhitā tasmā paṭhamaṃ nahāyituṃ yuttamhīti vadati. Tā amhesu kaṃ paṭhamaṃ nahāyituṃ yuttarūpaṃ vā ayuttarūpaṃ vā cattāro mahārājā jānissantīti tesaṃ santikaṃ gantvā amhesu kā paṭhamaṃ anotattadahe nahāyituṃ yuttarūpāti pucchiṃsu. Dhataraṭṭhavirūpakkhā na sakkā amhehi vinicchitunti viruḷhakavessavaṇānaṃ bhāramakaṃsu. Te amhepi vinicchituṃ na sakkhissāma sakkassa pādamūlameva pesissāmāti tā sakkassa santikaṃ pesesuṃ. Sakko tāsaṃ vacanaṃ sutvā cintesi imā dvepi mama parisānaññeva dhītaro na sakkā mayā imaṃ aṭṭaṃ vinicchitunti. Atha sakko āha bārāṇasiyaṃ suciparivāro nāma seṭṭhī atthi tassa ghare Anucchiṭṭhāsanañceva anucchiṭṭhasayanañca paññattaṃ yā tattha nisīdituṃ vā sayituṃ vā labhati sā paṭhamaṃ nahāyituṃ yuttarūpāti. Taṃ sutvā kālakaṇṇī taṃkhaṇaññeva nīlavatthaṃ nivāsetvā nīlavilepanaṃ vilimpitvā nīlamaṇipilandhanaṃ pilandhitvā yantapāsāṇo viya devalokato otaritvā majjhimayāmasamanantarameva seṭṭhino pāsādassa upaṭṭhānadvāre sayanassa avidūre ṭhāne nīlaraṃsiṃ vissajjetvā ākāse aṭṭhāsi. Seṭṭhī oloketvā naṃ addasa saha dassanenevassa appiyā ahosi amanāpā. So tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha
kā nu kālena vaṇṇena na cāsi piyadassanā
kā vā tvaṃ kassa vā dhītā kathaṃ jānemu taṃ mayanti.
Tattha kālenāti nīlena. Vaṇṇenāti sarīravaṇṇena vatthābharaṇavaṇṇena ca. Na cāsi piyadassanāti dhātuso bhikkhave sattā saṃsarantīti vuttaṃ. Ayañca devadhītā anācārā dussīlā tasmā sā saha dassanenevassa appiyā jātā tenevamāha kā vā tvanti kā ca tvaṃ ayameva vā pāṭho.
Taṃ sutvā kālakaṇṇī dutiyaṃ gāthamāha
mahārājassahaṃ dhītā virūpakkhassa caṇḍiyā
ahaṃ kālī alakkhikā kālakaṇṇīti maṃ vidū
okāsaṃ yācito dehi vasemu tava santiketi.
Tattha caṇḍiyāti kodhanā kodhanabhāvena hi mayhaṃ caṇḍīti nāmaṃ kariṃsu. Alakkhikāti nippaññā. Maṃ vidūti evaṃ maṃ cātummahārājikadevaloke jānanti. Vasemūti mayaṃ ajja ekarattiṃ tava santike vaseyyāma ekasmiṃ me anucchiṭṭhāsanasayane okāsaṃ dehīti.
Taṃ sutvā tato bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha
kiṃ sīle kiṃ samācāre purise nivisase tuvaṃ
puṭṭhā me kāli akkhāhi kathaṃ jānemu taṃ mayanti.
Tattha nivisaseti tava citte nivisasi patiṭṭhahasi.
Tato sā attano guṇaṃ kathentī catutthaṃ gāthamāha
makkhī palāsī sārambhī issukī maccharī satho
so mayhaṃ puriso kanto laddhaṃ yassa vinassatīti.
Tassattho yo puriso attano kataguṇaṃ na jānāti guṇamakkhiko hoti attano kissamiñci kāraṇe kathite kiṃ ahaṃ etaṃ na jānāmīti yugaggāhaṃ gaṇhati aññehi kiñci kataṃ disvā sārambhavasena kāraṇuttaraṃ karoti pare lābhaṃ labhante na tussati mayhaṃ issariyaṃ paresaṃ mā hotu mayhameva hotūti sakasampattiṃ gahetvā parassa tiṇaggena telabindumpi na deti kerāṭiyalakkhaṇena samannāgato hutvā attano santakaṃ parassa adatvā tehi tehi upāyehi parasantakameva khādati yassa laddhaṃ dhanaṃ vā dhaññaṃ vā nassati na tiṭṭhati surādhutto vā akkhadhutto vā itthīdhutto vā hutvā laddhaṃ laddhaṃ vināsetiyeva ayaṃ etehi guṇehi Samannāgato puriso mayhaṃ kanto piyo manāpo evarūpe ahaṃ citte patiṭṭhahāmīti.
Atha sā sayameva pañcamachaṭṭhamasattamāpi gāthā abhāsi
kodhano upanāhī ca pisuṇo ca vibhedako
kaṇṭhakavāco pharuso so me kantataro tato.
Ajja suveti puriso sadatthaṃ nāvabujjhati
ovajjamāno kuppati seyyaso atimaññati.
Davappaluddho puriso sabbamittehi dhaṃsati
so mayhaṃ puriso kanto tasmiṃ homi anāmayāti.
Tā imināva nayena vitthāretabbā. Saṅkhepattho panettha kodhanoti appamattakenāpi kujjhanako. Upanāhīti parassa aparādhaṃ hadaye ṭhapetvā sucirenapi hi tassa anatthakārako. Pisuṇoti pisuṇavāco. Vibhedakoti appamattakenāpi mittabhindanako. Kaṇṭhakavācoti sadosavāco. Pharusoti thaddhavāco. Kantataroti so puriso mayhaṃ purimāpi kantataro piyataro. Ajja suveti idaṃ kammaṃ ajja kātabbaṃ idaṃ sve idaṃ tatiyadivasādīsūti evaṃ yo sadatthaṃ attano kiccaṃ nāvabujjhati na jānāti. Ovajjamānoti ovādiyamāno. Seyyaso atimaññatīti jātigottakulappadesasīlācāraguṇehi uttaritaraṃ uttamapuggalaṃ tvaṃ mayhaṃ kiṃ pahosīti atikkamitvā maññati. Davappaluddhoti rūpādīsu kāmaguṇesu nirantaradavena paluddho abhibhūto vasaṃ gatoti. Dhaṃsatīti tayā mayhaṃ kiṃ katanti Ādīni vatvā sabbeheva mittehi dhaṃsati parihāyati. Haṃ cathayāhīti ahaṃ etehi guṇehi samannāgato puggalo niddukkho nissoko hotīti taṃ labhitvā aññattha anālayā hutvā vasāmīti.
Atha naṃ garahanto mahāsatto aṭṭhamaṃ gāthamāha
apehi etto tvaṃ kāli netaṃ amhesu vijjati
aññaṃ janapadaṃ gaccha nigame rājadhāniyoti.
Tattha apehīti apagaccha. Netaṃ amhesūti etaṃ makkhādikaṃ tava piyabhāvakaraṇaṃ amhesu na vijjati natthi. Nigame rājadhāniyoti aññe nigamepi aññā rājadhāniyopi aññattha gaccha yattha mayaṃ taṃ na passāma tattha gacchāti dīpeti.
Taṃ sutvā kālakaṇṇī taṃ atītā hutvā anantaraṃ gāthamāha
ahampi cetaṃ jānāmi netaṃ tumhesu vijjati
santi loke alakkhikā saṅgharanti bahuṃ dhanaṃ
ahaṃ devo ca me bhātā ubho naṃ vidhamāmaseti.
Tattha netaṃ tumhesūti yaṃ mama piyabhāvakaraṇaṃ makkhādikaṃ yena ahaṃ attanāpi samannāgatā taṃ tumhesu natthīti ahampi etaṃ jānāma. Santi loke alakkhikāti aññe pana bālā loke nissīlā nippaññā santi. Saṅgharantīti te nissīlā nippaññāpi samānā etehi makkhikādīhi bahuṃ dhanaṃ saṅgharanti piṇḍaṃ karonti. Ubho nanti taṃ pana etehi saṅgharitvā ṭhapitaṃ dhanaṃ ahañca mayhameva bhātā devo ca nāma devaputto te ubhopi ekato hutvā Vidhamāmase. Amhākaṃ pana devaloke bahū dibbaparibhogā atthi dibbāni sayanāni tvaṃ dadeyyāsi vā na vā ko me tayā panatthoti vatvā pakkāmi.
Tassā pakkantakāle sirīdevadhītā suvaṇṇavaṇṇehi gandhavilepanehi suvaṇṇālaṅkārenāgantvā upaṭṭhānadvāre pītaraṃsiṃ vissajjetvā samehi pādehi samaṃ paṭhaviyaṃ patiṭṭhāya sagāravā aṭṭhāsi. Taṃ disvā mahāsatto paṭhamaṃ gāthamāha
kā nu dibbena vaṇṇena paṭhabyā supatiṭṭhitā
kā vā tvaṃ kassa vā dhītā kathaṃ jānemu taṃ mayanti.
Tattha dibbenāti visiṭṭhena uttamena.
Taṃ sutvā sirī dutiyaṃ gāthamāha
mahārājassahaṃ dhītā dhataraṭṭhassa sirīmato
ahaṃ sirī ca lakkhī ca bhūripaññāti maṃ vidū
okāsaṃ yācito dehi vasemu tava santiketi.
Tattha sirī ca lakkhī cāti sirīti ca lakkhīti ca ahamevaṃnāmā na aññā. Bhūripaññāti maṃ vidūti maṃ cātummahārājikadevaloke paṭhavīsamāya vipulāya paññāya samannāgatāti jānanti. Vasemu tava santiketi anucchiṭṭhāsane ceva anucchiṭṭhasayane ca ekarattiṃ vaseyyāma okāsaṃ me dehīti.
Tato paraṃ bodhisatto āha
Kiṃsīle kiṃsamācāre purise nivisase tuvaṃ
puṭṭhā me lakkhi akkhāhi yathā jānemu taṃ mayaṃ.
Yo vāpi sīte athavāpi uṇhe
vātātape ḍaṃsasiriṃsape ca
uddhaṃ pipāsaṃ abhibhuyya sabbaṃ
rattindivaṃ yo satataṃ niyutto
kālāgatañca na hāpeti atthaṃ
so me manāpo nivase vatamhi.
Akkodhano mittavā cāgavā ca
sīlūpapanno asathojubhūto
saṅgāhako sakhilo saṇhavāco
mahattapattopi nivātavutti
tassāha pose vipulā bhavāmi
ummī samuddassa yathāpi vaṇṇaṃ.
Yo cāpi mitte athavā amitte
seṭṭhe sarikkhe athavāpi hīne
atthaṃ carantaṃ athavā anatthaṃ
āvī raho saṅgahameva vatte
vācaṃ na vajjā pharusaṃ kadāci
mattassa jīvassa ca tassa homi.
Etesa yo aññataraṃ labhetvā
kantā sirī majjati appamañño
taṃ dittarūpaṃ visame carantaṃ
karīsajātaṃva vivajjayāmi.
Attanā kurute lakkhiṃ alakkhiṃ kurutattanā
na hi lakkhiṃ alakkhiṃ vā añño aññassa kārakoti. Seṭṭhissa pucchā hoti siriyā visajjanaṃ.
Tattha ḍaṃsasiriṃsape cāti ḍaṃsā vuccati piṅgalamakkhikā sabbā vā makkhikajātikā idha ḍaṃsāti adhippeto. Siriṃsapāti dīghajātikā. Ḍaṃsā ca siriṃsapā ḍaṃsasiriṃsapā tasmiṃ ḍaṃsasiriṃsape. Idaṃ vutta hoti yo mahāseṭṭhipuriso sīte vā uṇhe vā vātātape vā ḍaṃsasiriṃsape vā sati etehi sītādīhi pīḷiyamānopi etāni ceva sītādīni khuddaṃ pipāsañcāti sabbampetaṃ parissayaṃ abhibhuyya abhibhavitvā tiṇaṃ viya agaṇetvā rattindivaṃ kasivaṇijjādīsu ceva dānasīlādīsu ca satataṃ attano kammesu niyutto attānaṃ yojetvā vattati. Kālāgatañcāti kasikālādīsu kasiādīni dhanapariccāgasīlarakkhaṇadhammassavanādīsu kālesu ca dhanapariccajjanādibhedaṃ diṭṭhadhammasamparāye sukhāvahaṃ atthaṃ na hāpeti yuttapayuttakāle karotiyeva so mayhaṃ manāpo tasmiñca purise ahaṃ niccaṃ vasāmīti. Akkodhanoti adhivāsanakkhantiyā samannāgato. Mittavāti kalyāṇamittena samannāgato. Cāgavāti dhanapariccāgayutto. Saṅgāhakoti mittasaṅgahaāmisasaṅgahadhammasaṅgahānaṃ Kārako. Sakhiloti muduvāco. Saṇhavācoti visaṭṭhavacano. Mahattapattopi nivātavuttīti mahantaṃ ṭhānaṃ vipulaṃ issariyaṃ pattopi yasena anuddhato nīcavutti paṇḍitānaṃ ovādakaro hoti. Tassāha poseti tasmiṃ ahaṃ purise. Vipulā bhavāmīti akhuddakā homi so hi mahatiyā siriyā padaṭṭhāno. Ummī samuddassa yathāpi vaṇṇanti yathā nāma samuddassa vaṇṇaṃ olokentānaṃ uparupari āgacchamānā ummi vipulā viya khāyati evāhaṃ tasmiṃ puggale vipulā homīti dīpeti. Āvī rahoti sammukhā ca parammukhā ca. Saṅgahameva vatteti etasmiṃ mittādibhede puggale catubbidhasaṅgahameva vatteti pavatteti. Na vajjāti yo kadāci kismiṃci kāle pharusavacanaṃ na vadeyya madhuravacanova hoti. Matassa jīvassāti tassāhaṃ puggalassa matassapi jīvantassapi bhajitā homi. Idha lokepi paralokepi tādisameva bhajāmīti dasseti. Etesa yoti etesaṃ sītābhibhavanādīnaṃ heṭṭhā vuttaguṇānaṃ yo puggalo ekaṃpi guṇaṃ pamajjati pamussati punappunaṃ nānuyuñjatīti attho. Sirīti kantā sirī kantasiri. Kantaṃ sirinti tayopi pāṭhā. Tesaṃ vasena ayaṃ atthayojanā yo puggalo siriṃ labhitvā kantā me siri yathāṭhāne ṭhitāti etesaṃ aññataraṃ guṇaṃ pamajjati pamussati. Yo vā puggalo kantasiri viya siriṃ icchanto etesaṃ guṇānaṃ aññataraṃ labhitvā pamajjati. Yo vā puggalo labhitvā kantaṃ manāpaṃ siriṃ etesaṃ guṇānaṃ aññataraṃ pamajjati. Appapaññoti nippañño. Taṃ dittarūpaṃ visame carantanti Ahaṃ ādittasabhāvaṃ kāyaduccaritādibhedaṃ visamaṃ carantaṃ sucijātiko manusso vā puggalo gūthakūpaṃ viya dūrato vivajjeyya evaṃ vissajjeyyāmīti. Añño aññassa kārakoti evaṃ sante lakkhiṃ vā alakkhiṃ vā añño puriso aññassa kārako nāma natthi. Yo koci attano lakkhiṃ vā alakkhiṃ vā karotīti.
Evaṃ vatvā mahāsatto sirideviyā vacanaṃ sutvā abhinanditvā idaṃ anucchavikaṃ pallaṅkañca āsanañca tuyhaṃyeva anucchavikanti pallaṅke ca āsane ca nisīda ceva nipajja cāti āha. Sā tattha vasitvā paccūsakāle nikkhamitvā cātummahārājikadevaloke gantvā anotattadahe paṭhamaṃ nahāyituṃ alabhi 1-. Taṃpi sayanaṃ siridevatāya paribhuttabhāvena sirisayanaṃ nāma jātaṃ. Sirisayanassa ayaṃ vaṃso. Iminā kāraṇena yāvajjatanā sirisayananti vuccati.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā siridevī uppalavaṇṇā ahosi suciparivāraseṭṭhī pana ahamevāti.
Sirikālakaṇṇijātakaṃ sattamaṃ.
@Footnote: 1 paṭhamaṃ nahāyi.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗