ฉัททันตชาดก
ว่าด้วยพญาช้างฉัททันต์
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๓๒๗ · บรรทัด ๙๔๑๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๔
เรื่องเล่า
เมื่อพวกพรานทูลถามอย่างนี้แล้ว พระนางเจ้าสุภัททาราชเทวี จึงทรงพินิจดูพรานป่าทั้งหมดในจำนวนนั้น ทรงเห็นพรานป่าคนหนึ่ง ชื่อโสณุดรเคยเป็นคู่เวรของพระมหาสัตว์ ปรากฏเป็นเยี่ยมกว่าพรานทุกคน รูปทรงสัณฐานชั่วเห็นแจ้งชัด เช่นมีเท้าใหญ่ แข้งเป็นปมเช่นก้อนภัตต์ เข่าโต สีข้างใหญ่หนวดดก เคราแดง ตาเหลือง จึงทรงดำริว่า ผู้นี้จักสามารถทำตามคำของเราได้ แล้วกราบทูลขอพระบรมราชานุญาต ทรงพาพรานโสณุดรขึ้นไปยังพื้นปราสาทชั้นที่เจ็ด ทรงเปิดสีหบัญชรด้านทิศอุดร แล้วเหยียดพระหัตถ์ชี้ตรงไปยังป่าหิมพานต์ด้านทิศอุดร ได้ตรัสคาถา ๔ คาถา ความว่า
จากที่นี้ตรงไปทิศอุดร ข้ามภูเขาสูงใหญ่ ๗ ลูก เขาลูกสูงที่สุดชื่อ สุวรรณปัสสคิรี มีพรรณไม้ผลิดอก ออกบานสะพรั่ง มีฝูงกินนรเที่ยวสัญจรไปมาไม่ขาด. ท่านจงขึ้นไปบนภูเขาอันเป็นที่อยู่แห่งหมู่กินนร แล้วมองลงมาตามเชิงเขา ทันใดนั้น จะได้เห็นต้นไทร ใหญ่ สีเสมอเหมือนสีเมฆ มีย่านไทร ๘,๐๐๐ ห้อยย้อย. ใต้ต้นไทรนั้น พญาเศวตกุญชรตัวนี้งามีรัศมี ๖ ประการอยู่อาศัย ยากที่ใครอื่นจะข่มขี่จับได้ ช้าง ประมาณ ๘,๐๐๐ มีงาเท่างอนไถ วิ่งไล่เร็วปานลมพัด พากันแวดล้อมรักษาพญาเศวตกุญชรนั้นอยู่. ช้างเหล่านั้น ย่อมบันลือเสียงน่าหวาดกลัว โกรธแม้แต่ลมที่พัดถูกตัว ถ้าเห็นมนุษย์ ณ ที่นั้น เป็นต้องขยี้เสียให้เป็นภัสมธุลี แม้แต่ละอองก็ไม่ให้ถูก ต้องพญาช้างได้เลย.
บทว่า อิโต ความว่า ดูก่อนนายพรานผู้เจริญ เจ้าจากสถานที่นี้ไปแล้ว. บทว่า อุตฺตรายํ ความว่า ท่านจงไปตรงเบื้องทิศอุดร เดินข้ามภูเขาสูงใหญ่เจ็ดลูก เมื่อเจ้าข้ามไปพอเลยภูเขาหกลูก ชั้นแรกไปได้แล้วจะถึงภูเขาชื่อสุวรรณปัสสคิรี ล้วนแพรวพราวด้วยทอง. บทว่า อุฬาโร ความว่าสูงใหญ่กว่าภูเขาหกลูกนอกนั้น. บทว่า โอโลกย ความว่า ท่านจงก้มลงตรวจดู. บทว่า ตตฺถจฺฉติ ความว่า ในฤดูร้อน พญาเศวตกุญชรนั้นยืนรับน้ำและลมอยู่ ที่โคนต้นไทรนั้น.
บทว่า ทุปฺปสโห ความว่า คนเหล่าอื่นที่ชื่อว่าสามารถ เพื่อจะเข้าไปทำการข่มขี่ จับเอาพญาเศวตกุญชรนั้นไม่มีเลย ฉะนั้น จึงชื่อว่าใครอื่นข่มขี่ได้ยาก ถึงฤดูร้อนเศวตกุญชรเห็นปานนี้ ยืนรับน้ำและลมอยู่ที่โคนต้นไทรนั้น ดูก่อนนายพราน ช้าง ๘,๐๐๐เป็นเช่นไร ? บทว่า อีสาทนฺตา แปลว่า มีงาเท่างอนรถ. บทว่า วาตชวปฺปหาริโน ความว่า ช้างเหล่านั้นมีปกติวิ่งไปประหารปัจจามิตรได้เร็วปานลมพัด ช้าง ๘,๐๐๐เห็นปานนี้ เฝ้ารักษาพญาช้างนั้นอยู่.
บทว่า ตุมูลํ ความว่า ช้างเหล่านั้น ยืนพ่นลมหายใจเข้าออกน่ากลัวคือมีเสียงดังสนั่นติดต่อกันเป็นลำดับไป. บทว่า เอริตสฺส ความว่า ช้างเหล่านั้นย่อมโกรธ แม้แต่ลมที่มากระทบ ติดตามเสียงและต้านเสียงให้หวั่นไหวเห็นมนุษย์มาในที่นั้น ๆ แล้ว ร้ายกาจอย่างนี้. บทว่า นาสฺส ความว่าเมื่อมนุษย์ถูกลมหายใจนั้นแหละกำจัดทำให้เป็นภัสมธุลีแล้ว ก็ยังไม่ยอมแม้จะให้ละอองตกต้องพญาช้างนั้น.
นายพรานโสณุดร ฟังพระเสาวนีย์แล้ว หวาดกลัวต่อมรณภัย กราบทูลเป็นคาถา ความว่า
ข้าแต่พระราชเทวี เครื่องอาภรณ์ที่แล้วไปด้วย เงิน แก้วมุกดา แก้วมณี และแก้วไพฑูรย์ มีอยู่ใน ราชสกุลมากมาย เหตุไร พระแม่เจ้าจึงทรงประสงค์ เอางาช้างมาทำเป็นเครื่องประดับเล่า พระแม่เจ้าทรงปรารถนาจะให้ฆ่าพญาช้าง ซึ่งมีงามีรัศมี ๖ ประการ เสีย หรือว่าจะให้พญาช้างฆ่าพวกเชื้อแถวของนายพรานเสียกระมัง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิลนฺธนา ได้แก่ เครื่องอาภรณ์ทั้งหลาย. บทว่า เวฬุริยามยา ได้แก่ เครื่องแก้วไพฑูรย์. บทว่า ฆาเฏสฺสติ ความว่านายพรานโสณุดร ทูลถามว่า หรือว่า พระแม่เจ้ามีพระประสงค์จะให้พญาช้างฆ่าเทือกเถาเหล่านายพรานเสีย โดยยกเอาเครื่องประดับเป็นเลศอ้าง.
ลำดับนั้น พระนางเทวี ตรัสคาถา ความว่า
ดูก่อนนายพราน เรามีทั้งความริษยา ทั้งความ น้อยใจ เพราะนึกถึงความหลังเข้าก็ตรอมใจ ขอท่าน จงทำตามความประสงค์ของเรา เราจักให้บ้านส่วย แก่ท่าน ๕ ตำบล.
บทว่า สา ได้แก่ สา อหํ แปลว่า เรานั้น. บทว่า อนุสฺสรนฺตี ความว่า เราระลึกถึงเวรที่พญาช้างนันทำกับฉันไว้ในปางก่อนก็ตรอมใจ. บทว่า ทสฺสามิ เต ความว่า เมื่อความต้องการข้อนี้ของเราสำเร็จลง. ฉันจักยกบ้านส่วย ๕ ตำบล ซึ่งมีรายได้หนึ่งแสนทุก ๆ ปี เป็นรางวัลแก่เจ้า.
ก็แล ครั้นพระนางเทวีตรัสอย่างนี้แล้ว ตรัสปลอบโยนว่า สหายพรานเอ๋ย ในชาติก่อนเราได้ถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ตั้งความปรารถนาไว้ว่า ขอให้เราเป็นคนสามารถที่จะให้ฆ่าพญาช้างฉัททันต์เชือกนี้เอางาทั้งคู่มาให้ได้ ใช่ว่าฉันจะฝันเห็นก็หามิได้ อนึ่ง ความปรารถนาที่ฉันตั้งไว้ต้องสำเร็จ เจ้าไปเถิด อย่ากลัวเลย. นายพรานโสณุดรรับปฏิบัติตามพระเสาวนีย์ ของพระนางเทวีว่า ตกลงพระแม่เจ้า แล้วทูลว่า ถ้าเช่นนั้น พระแม่เจ้าโปรดชี้แจงที่อยู่ของพญาช้างฉัททันต์นั้นให้แจ่มแจ้ง เมื่อจะทูลถามต่อไปจึงกล่าวคาถา ความว่า
พญาช้างนั้นอยู่ที่ตรงไหน เข้าไปยืนอยู่ที่ไหน ทางไหนเป็นทางที่พญาช้างไปอาบน้ำ อนึ่ง พญาช้าง นั้นอาบน้ำอย่างไร ทำไฉน ข้าพระพุทธเจ้าจึงจะรู้คติ ของพญาช้างได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กตฺถจฺฉติ ความว่า พญาช้างอยู่ที้ตรงไหน. บทว่า กตฺถ มุเปติ ความว่า เข้าไปในที่ไหน ? อธิบายว่ายืนที่ไหน. บทว่า วีถิสฺส กา ความว่า ทางไหนเป็นทางที่พญาช้างไปอาบน้ำคือพญาช้างไปอาบน้ำทางไหน. บทว่า กถํ วิชาเนมุ คตึ ความว่า เมื่อพระแม่เจ้าไม่ทรงชี้แจง ข้าพระพุทธเจ้าจักทราบถิ่นไปมาของพญาช้างนั้นได้อย่างไร ? เพราะเหตุนั้น ขอพระแม่เจ้าโปรดตรัสบอกข้าพระพุทธเจ้าเถิด.
เมื่อพระนางเทวี จะตรัสบอกสถานที่ อันเล็งเห็นโดยประจักษ์ด้วยญาณเครื่องระลึกชาติได้ แก่นายพรานโสณุดร ได้ตรัสคาถา ๒ คาถา ความว่า
ในที่ ๆ พญาช้างอยู่นั้น มีสระอยู่ใกล้ ๆ น่ารื่นรมย์ มีท่าราบเรียบ ทั้งน้ำก็มาก สะพรั่งไปด้วยพรรณ ไม้ดอก มีหมู่ภมรมาคลึงเคล้า พญาช้างลงอาบน้ำ ในสระนี้แหละ. พญาช้างชำระศีรษะแล้ว ทัดทรงมาลัยอุบล มีร่างเผือกผ่องขาวราวกะดอกบุณฑริก บันเทิงใจ ให้ มเหสีชื่อว่า สัพพภัททา เดินหน้า ดำเนินไปยังที่อยู่ ของตน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตฺตเถว ความว่า ในสถานที่อยู่ของพญาช้างนั้นเอง. บทว่า โปกฺขรณี นี้ พระนางเทวีตรัสหมายถึงสระฉัททันต์. บทว่า สํปุปฺผิตา ความว่า มีดอกโกมุทสองชนิด ดอกอุบลสามชนิด ดอกปทุมห้าชนิด ผลิบานอยู่โดยรอบ. บทว่า เอตฺถ หิ โส ความว่า พญาช้างนั้นลงอาบน้ำในสระฉัททันต์นี้. บทว่า อุปฺปลมาลธารี ความว่า ทัดทรงมาลัยปุปผชาติ อันเกิดในน้ำและบนบก มีอุบลเป็นต้น. บทว่า ปุณฺฑรีกตจงฺคี ความว่า ประกอบด้วยอวัยวะขาวเผือก มีผิวหนังราวกะดอกบุณฑริก.
บทว่า อาโมทนาโน ความว่า ทั้งยินดีร่าเริง. บทว่า สนิเกตํ ความว่า ไปสู่ที่อยู่ของตน. บทว่า ปุรกฺขตฺวา ความว่า พระนางเทวีตรัสว่าพญาช้าง ทำมเหสีชื่อ สัพพภัททาไว้เบื้องหน้า แวดล้อมด้วยช้าง ๘,๐๐๐เป็นบริวาร ไปสู่ที่อยู่ของตน.
นายพราน โสณุดร ฟังพระเสาวนีย์แล้ว ทูลรับสนองว่า ดีละพระแม่เจ้า ข้าพระพุทธเจ้า จักฆ่าช้างนั้นนำเอางามาถวาย ครั้งนั้นพระเทวีทรงชื่นชมยินดี ประทานทรัพย์แก่เขาพันหนึ่ง รับสั่งว่า เจ้ากลับไปเรือนก่อนเถิดอีกเจ็ดวัน จึงค่อยไปที่นั้น ครั้นส่งเขาไปแล้ว รับสั่งให้ช่างเหล็กมาเฝ้า ทรงบัญชาว่า พ่อคุณ ฉันต้องการ มีดพับ ขวาน จอบ สิ่ว ค้อน มีดตัดพุ่มไผ่ เคียวเกี่ยวหญ้า มีดดาบ ท่อนโลหะแหลม เลื่อย และหลักเหล็กสามง่าม พ่อจงรีบทำของทั้งหมดมาให้ฉัน แล้วรับสั่งให้ช่างหนังมาเฝ้า ทรงบัญชาว่า พ่อคุณ พ่อควรจะจัดทำกระสอบหนัง สำหรับใส่สัมภาระหนักประมาณ หนึ่งกุมภะ ให้เรา เราต้องการเชือกหนัง สายรัด ถุงมือ รองเท้า และร่มหนัง พ่อจงช่วยทำของทั้งหมดนี้ มาให้เราด่วนด้วย นับแต่นั้นช่างทั้งสองก็รีบทำของทั้งหมด นำมาถวายแด่พระเทวี พระนางจึงทรงตระเตรียมเสบียงให้นายพรานโสณุดรนั้น ตั้งแต่ไม้สีไฟเป็นต้นไป บรรจุเครื่องอุปกรณ์ทุกอย่าง และเสบียงมีสัตตุก้อนเป็นต้น ใส่ลงในกระสอบหนัง เครื่องอุปกรณ์และเสบียงทั้งหมดนั้น หนักประมาณ กุมภะหนึ่ง ฝ่ายนายพรานโสณุดรนั้น เตรียมตัวเสร็จแล้วถึงวันที่ เจ็ด ก็มาเฝ้าถวายบังคมพระราชเทวีลำดับนั้น พระนางเทวี รับสั่งกะเขาว่า เครื่องอุปกรณ์ทุกอย่างของเจ้าสำเร็จแล้วเจ้าจงลองยกกระสอบนี้ดูก่อน ก็นายพรานโสณุดรนั้น เป็นคนมีกำลังมาก ทรงกําลังประมาณห้าช้างสาร เพราะฉะนั้น จึงยกกระสอบขึ้นคล้ายกระสอบพลูแล้วสะพายบ่า ยืนเฉย ดุจยืนมือเปล่า พระนางสุภัททา จึงประทานเข้าของแก่พวกลูก ๆ ของนายพราน แล้วกราบทูลให้พระราชาทรงทราบ จัดส่งนายพรานโสณุดรไป.
ฝ่ายนายพรานโสณุดรนั้น ครั้นถวายบังคมลาพระราชาและพระราชเทวีแล้ว ก็ลงจากพระราชนิเวศน์ ขึ้นรถออกจากพระนคร ด้วยบริวารเป็นอันมาก ผ่านคามนิคมและชนบทมาตามลำดับ ถึงปลายพระราชอาณาเขตแล้วจึงให้ชาวชนบทกลับ เดินทางเข้าป่าไปกับชาวบ้านชายแดน จนเลยถิ่นของมนุษย์ จึงให้ชาวบ้านชายแดนกลับทั้งหมด แล้วเดินไปเพียงคนเดียว สิ้นระยะทาง ๓๐ โยชน์ ถึงป่าชัฏ ๑๘ แห่งโดยลำดับ คือตอนแรกป่าหญ้าแพรกป่าเลา ป่าหญ้า ป่าแขม ป่าไม้มีแก่น ป่าไม้มีเปลือก ชัฏ ๖ แห่ง เป็นชัฏพุ่มหนาม ป่าหวาย ป่าไม้ต่างพรรณระคนคละกัน ป่าไม้อ้อ ป่าทึบ แม้งูก็เลื้อยไปได้ยาก คล้ายป่าแขม ป่าไม้สามัญ ป่าไผ่ ป่าที่มีเปลือกตมแล้วมีน้ำล้วน มีภูเขาล้วน ครั้นเข้าไปแล้ว ก็เอาเคียวเกี่ยวหญ้าแพรกเป็นต้นเอามีดสำหรับตัดพุ่มไม้ไผ่ ฟันป่าแขมเป็นต้น เอาขวานโคนต้นไม้ ใช้สิ่วใหญ่เจาะทำทางเดิน ที่ป่าไผ่ก็ทำพะองพาดขึ้นไปตัดไม้ไผ่ให้ตกบนพุ่มไผ่อื่น แล้วเดินไปบนยอดพุ่มไม้ไผ่ ถึงที่ซึ่งมีเปลือกตมล้วน ก็ทอดไม้เลียบแห้งเดินไปตามนั้น แล้วทอดท่อนอื่นต่อไปอีก ยกท่อนนอกนี้ขึ้น ทอดต่อไปข้างหน้าอีกข้ามชัฏที่มีเปลือกตมไปได้ ถึงชัฏที่มีน้ำล้วน ก็ต่อเรือโกลนข้ามไปยืนอยู่ที่เชิงเขา เอาเชือกผูกเหล็กสามง่าม ขว้างขึ้นไปให้ติดอยู่ที่ภูเขา แล้วโหนขึ้นไปตามเชือกหนังจนยืนอยู่บนภูเขาได้ แล้วหย่อนเชือกหนังลงไป ยึดเชือกหนังลงมาผูกที่หลักข้างล่าง แล้วไต่ขึ้นทางเชือก เอาท่อนโลหะซึ่งมีปลายแหลมดุจเพชร เจาะภูเขาแล้วตอกเหล็ก เสร็จแล้วยืนอยู่ที่นั้น แล้วกระตุกเหล็กสามง่ามออก แล้วขว้างไปติดอยู่ข้างบนอีก ยืนอยู่บนนั้น แล้วหย่อนเชือกหนังลงไปผูกไว้ที่หลักข้างล่าง ไต่ขึ้นไปตามเชือก มือซ้ายถือเชือก มือขวาถือค้อน แก้เชือกแล้ว ถอนหลักขึ้นต่อไปอีก โดยทำนองนี้ จนขึ้นไปถึงยอดเขา เมื่อจะลงด้านโน้น ก็ตอกเหล็กลงที่ยอดเขาลูกแรก โดยทำนองเดิมนั่นเอง เอาเชือกผูกกระสอบหนังพันเข้าที่หลักแล้ว ตนเองนั่งภายในกระสอบโรยเชือกลงคล้ายอาการที่แมลงมุมชักใย บางอาจารย์กล่าวว่า นายพรานโสณุดรลงจากเขาโดยร่มหนัง เหมือนนกถาปีกโฉบลงฉะนั้น.
พระบรมศาสดา เมื่อจะทรงทำให้แจ่มแจ้ง ซึ่งข้อที่นายพรานโสณุดรรับเอาพระเสาวนีย์ ของพระนางสุภัททาอย่างนั้นแล้ว ออกจากพระนคร ล่วงเลยป่าชัฏ ๑๗ แห่ง จนถึงชัฏแห่งภูเขา ข้ามเขาหกลูกในที่นั้นได้ แล้วขึ้นสู่ยอดเขาสุวรรณปัสสบรรพต จึงตรัสพระคาถา ความว่า
นายพรานนั้น ยึดเอาพระเสาวนีย์ ของพระนาง สุภัททาราชเทวี ซึ่งประทับยืนอยู่ ณ ที่นั่นเอง แล้ว เอาแล่งลูกธนู ข้ามภูเขาใหญ่ทั้ง ๗ ลูกไป จน ถึงลูกที่ชื่อว่า สุวรรณปัสสบรรพต อันสูงโดด. เขาขึ้นไปสู่บรรพต อันเป็นที่อยู่ของกินนรแล้ว มองลงมายังเชิงเขา ได้เห็นต้นไทรใหญ่ สีเขียวดังสี เมฆมีย่านไทรแปดพันห้อยย้อย ที่เชิงเขานั้น. ทันใดนั้นเอง ก็ได้เห็นพญาช้างเผือกขาวผ่อง งามรัศมี ๖ ประการ ยากที่คนเหล่าอื่นจะจับได้ มีช้าง ประมาณ ๘,๐๐๐ เชือก ล้วนแต่มีงางามงอน ขนาด งอนไถวิ่งไล่เร็วดุจลมพัด แวดล้อมรักษาพญาช้างนั้น อยู่. และได้เห็นสระโบกขรณี อันน่ารื่นรมย์อยู่ใกล้ๆ ที่อยู่ของพญาช้างนั้น ทั้งท่าน้ำก็ราบเรียบ น้ำมากมาย มีพรรณไม้ดอกบานสะพรั่ง มีหมู่ภมรเที่ยวเคล้าคลึงอยู่. ครั้นเห็นที่ที่พญาช้างลงอาบน้ำ จนกระทั่งที่ ซึ่งพญาช้างเดินยืนอยู่ และทางที่พญาช้างลงอาบน้ำ ก็แลนายพรานผู้มีใจลามก ถูกพระนางสุภัททา ผู้ตก อยู่ในอำนาจจิต ทรงใช้มา ก็มาจัดแจงตระเตรียมหลุม.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โส ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายพรานนั้น ยึดเอาพระดำรัสของพระเทวี ซึ่งประทับยืน ณ พื้นปราสาทชั้นที๗ นั้น แล้ว ถือเอาแล่งศร และธนใหญ่ไปยังชัฏแห่งบรรพต คิดว่า ภูเขาลูกไหนหนอ ชื่อ สุวรรณปัสสบรรพต (ข้าม) มหาบรรพตใหญ่ทั้งเจ็ด. บทว่า วิตุริยา ความว่า ไตร่ตรอง คือพิจารณาดูในครั้งนั้น. เมื่อกำลังพิจารณาทบทวนอยู่นั้น เขาเห็นภูเขาที่ชื่อว่า สุวรรณปัสสคิรี อันสูงใหญ่จึงคิดว่า ชะรอยจักเป็นภูเขาลูกนี้.
บทว่า โอโลกยิ ความว่า เขาขึ้นไปยังบรรพตอันเป็นที่อยู่ของพวกกินนรแล้ว ก้มมองดูข้างล่าง ตามข้อกำหนดหมายที่พระนางสุภัททาประทานมา. บทว่า ตตฺถ ความว่า เขาจึงเห็นต้นนิโครธนั้นอยู่ใกล้ ๆ เชิงเขานั้นเอง. บทว่า ตตฺถ ความว่า ยืนอยู่ที่โคนต้นไทรนั้น. บทว่า ตตฺถ ความว่า ภายในภูเขา ไม่ห่างต้นไทรนั้นเอง พญาช้างอาบน้ำ ณ สระฉัททันต์ใด เขาได้เห็นสระฉัททันต์นั้น. บทว่า ทิสฺวาน ความว่า ในเวลาที่ช้างทั้งหลายไปแล้ว นายพรานนั้นก็ลงจากสุวรรณปัสสบรรพต สวมถุงมือและรองเท้า แล้วตรวจตราดูที่ ๆ พญาช้างนั้นไป และที่ ๆ พญาช้างอยู่ประจำ เห็นตลอดไปหมดว่า พญาช้างเดินทางนี้ อาบน้ำตรงนี้ ครั้นอาบแล้วขึ้นไปยืนตรงนี้ เพราะเป็นผู้ไม่มีหิริ คือ มีใจลามก ถูกพระนางสุภัททาผู้ตกอยู่ในอำนาจจิตใช้มา เพราะฉะนั้น จึงมาตระเตรียมหลุม คือเดินไปขุดหลุมไว้.
ในเรื่องนั้น มีข้อความเรียงลำดับ ดังต่อไปนี้ เล่ากันมาว่า นายพรานโสณุดรนั้น มาถึงที่อยู่ของพระมหาสัตว์กำหนดได้ เจ็ดปี เจ็ดเดือนเจ็ดวัน กำหนดดูสถานที่อยู่ของพระมหาสัตว์ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั้นเองกำหนดหมายใจไว้ว่า เราจะต้องขุดหลุมที่ตรงนี้ ยืนแอบในหลุมนั้นยิงพญาช้างให้ถึงความตาย ดังนี้แล้ว เข้าป่าตัดต้นไม้เพื่อทำเสาเป็นต้น ตระเตรียมทัพสัมภาระไว้ เมื่อช้างทั้งหลายไปอาบน้ำกันแล้ว จึงเอาจอบใหญ่ขุดหลุมสี่เหลี่ยมจตุรัส ตรงที่อยู่ของพญาช้าง แล้วเอาน้ำราด เหมือนจะปลูกพืชที่คุ้ยฝุ่นขึ้น ปักเสาลงบนหินซึ่งมีสัณฐานคล้ายครก ใส่ขื่อ ปูกระดานเลียบไว้ เจาะช่องขนาดคอลอดได้ แล้วโรยฝุ่น และเกลี่ยขยะมูลฝอยพลางข้างบนด้านหนึ่ง ทำเป็นที่เข้าออกของตน เมื่อหลุมเสร็จแล้วอย่างนี้ ในเวลาใกล้รุ่ง จึงคลุมศีรษะ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ถือธนูพร้อมด้วยลูกศรอันอาบยาพิษ ลงไปยืนอยู่ในหลุม.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ตรัสพระคาถาความว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๓๗๗–๔๐๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๒๒๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๒๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Chaddantajātakaṃ
kiṃ nu socasīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
Sā kira sāvatthiyaṃ kuladhītā gharāvāse ādīnavaṃ disvā sāsane pabbajitvā ekadivasaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ dhammassavanāya gantvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desentassa dasabalassa apparimāṇapuññappabhāvābhinibbattaṃ uttamarūpasampattiyuttaṃ attabhāvaṃ oloketvā pariciṇṇapubbā nukho me bhavasmiṃ vicarantiyā imassa mahāpurisassa pādaparicārikāti cintesi. Athassā taṃ khaṇaññeva jātissarañāṇaṃ uppajji chaddantavāraṇakāle ahaṃ imassa mahāpurisassa pādaparicārikā bhūtapubbāti. Athassā sarantiyā mahantaṃ pītipāmojjaṃ uppajji. Sā pītivegena mahāhasitaṃ hasitvā puna cintesi pādaparicārikā nāma sāmikānaṃ hitajjhāsayā appakā ahitajjhāsayāva bahutarā hitajjhāsayā nukho ahaṃ imassa purisassa ahosiṃ ahitajjhāsayāti. Sā anussaramānā ahaṃ hi appamattaṃ dosaṃ hadaye ṭhapetvā vīsaratanasatikaṃ chaddantamahāgajissaraṃ soṇuttarannāma nesādaṃ pesetvā visapītena sallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpesinti addasa. Athassā soko udapādi. Hadayaṃ uṇhaṃ ahosi. Sokaṃ saṇṭhāretuṃ asakkontī assasitvā passasitvā mahāsaddena parodi. Taṃ disvā satthā sitaṃ pātukaritvā ko nukho bhante hetu ko paccayo sitassa pātukammāyāti bhikkhusaṅghena puṭṭho bhikkhave ayaṃ daharabhikkhunī pubbe mayi kataṃ aparādhaṃ saritvā rodatīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte himavante chaddantadahaṃ upanissāya aṭṭhasahassahatthināgā vasiṃsu iddhimanto vehāsaṅgamā. Tadā bodhisatto jeṭṭhakavāraṇassa putto hutvā nibbatti. So sabbaseto ahosi rattamukhapādo. So aparabhāge vuḍḍhippatto aṭṭhāsītihatthubbedho ahosi vīsaratanasatāyāmo aṭṭhapaṇṇāsahatthāya rajaṭadāmasadisāya soṇḍāya samannāgato. Dantā panassa parikkhepato pannarasahatthā ahesuṃ dīghato tiṃsahatthā chabbaṇṇaraṃsīhi samannāgatā. So aṭṭhannaṃ nāgasahassānaṃ jeṭṭhako ahosi. Pañcasate paccekabuddhe pūjesi. Tassa dve aggamahesiyo ahesuṃ cullasubhaddā mahāsubhaddā cāti. Nāgarājā aṭṭhanāgasahassaparivāro kāñcanaguhāyaṃ vasati. So pana chaddantadaho āyāmato ca vitthārato ca dvipaṇṇāsayojano hoti. Tassa majjhe dvādasayojanappamāṇe ṭhāne sevālaṃ vā panakaṃ vā kaddamaṃ vā natthi maṇikkhandhavaṇṇaṃ udakameva santiṭṭhati tadanantaraṃ yojanavitthataṃ suddhakallāhāravanaṃ taṃ udakaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ tadanantaraṃ yojanavitthatameva suddhanīluppalavanaṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ tato yojanayojanavitthatāneva rattuppalasetuppalarattapadumasetapadumakumudavanāni purimaṃ parikkhipitvā ṭhitāni. Imesaṃ pana sattannaṃ vanānaṃ anantaraṃ sabbesaṃpi tesaṃ kallāhārādīnaṃ vasena omissakavanaṃ yojanavitthatameva Tāni parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tadanantaraṃ nāgānaṃ kaṭippamāṇe udake yojanavitthatameva rattasālivanaṃ. Tadanantaraṃ udakapariyante yojanavitthatameva nīla pīta lohita odātasurabhikusumasamākiṇṇaṃ udakagacchavanaṃ . Iti imāni dasa vanāni yojanavitthatāneva. Tato khuddakarājamāsa- mahārājamāsamuggavanaṃ. Tadanantaraṃ tipusaelāḷukalābukakumbhaṇḍavallivanaṃ. Tato pūgarukkhappamāṇaṃ ucchuvanaṃ. Tato hatthidantappamāṇaphalaṃ kadalivanaṃ. Tato sālavanaṃ. Tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ. Tato madhuraphalaṃ liñcavanaṃ. Tato kapiṭṭhavanaṃ. Tato omissako mahāvanasaṇḍo. Tato veḷuvanaṃ. Ayamassa tasmiṃ kāle sampatti. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ pana idāni vattamānasampattiyeva kathitā.
Veḷuvanaṃ pana parikkhipitvā satta pabbatā ṭhitā. Tesaṃ bāhirantarato paṭṭhāya paṭhamo cullakāḷapabbato nāma dutiyo mahākāḷapabbato nāma. Tato udakapassapabbato nāma. Tato candapassapabbato nāma. Tato suriyapassapabbato nāma. Tato maṇipassapabbato nāma. Sattamo suvaṇṇapassapabbato nāma. So ubbedhato sattayojaniko chaddantadahaṃ parikkhipitvā pattassa mukhavaṭṭi viya ṭhito. Tassa abbhantarimapassaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nikkhantena obhāsena chaddantadaho samuggatabālasuriyo viya hoti. Bāhirapabbatesu pana eko ubbedhato chayojaniko eko pañca eko cattāri eko tīṇi eko dve eko Yojaniko. Evaṃ sattapabbataparikkhittassa pana tassa chaddantadahassa pubbuttarakaṇṇe udakavātappaharaṇokāse mahānigrodharukkho atthi. Tassa khandho parikkhepato pañcayojaniko ubbedhato sattayojaniko catūsu disāsu catasso sākhā chayojanikā uddhaṃ uggatasākhāpi chayojanikāva. Iti so mūlato paṭṭhāya ubbedhena terasayojanikova sākhānaṃ upari samantato dvādasayojaniko aṭṭhahi pārohasahassehi paṭimaṇḍito muṇḍamaṇipabbato viya vilāsamāno tiṭṭhati.
Chaddantadahassa pana pacchimadisābhāge suvaṇṇapassapabbate dvādasayojanikā kāñcanaguhā. Chaddanto nāma nāgarājā vassāratte aṭṭhasahassanāgaparivuto kāñcanaguhāyaṃ vasati. Gimhakāle udakavātaṃ sampaṭicchamāno mahānigrodhamūle pārohantare tiṭṭhati. Athassa ekadivasaṃ mahāsālavanaṃ pupphitanti ārocayiṃsu. So saparivāro sālakīḷaṃ kīḷissāmīti taṃ sālavanaṃ gantvā ekaṃ supupphitaṃ sālarukkhaṃ kumbhena pahari. Cullasubhaddā uparivātapasse ṭhitā. Tassā sarīre sukkhadaṇḍakamissāni purāṇapaṇṇāni ceva tāmbakipillikāni ca patiṃsu. Mahāsubhaddā adhovātapasse ṭhitā. Tassā sarīre pupphareṇukiñjakkhapattāni patiṃsu. Cullasubhaddā attano piyabhariyāya upari pupphareṇukiñjakkhapattāni pātesi ayaṃ nāgarājā mama sarīre sukkhadaṇḍakamissāni purāṇapaṇṇāni ceva tāmbakipillikāni ca pātesi hotu kattabbaṃ jānissāmīti cintetvā mahāsatte veraṃ bandhi.
Aparampi divasaṃ nāgarājā saparivāro nahānatthāya chaddantadahaṃ Otari. Atha dve taruṇanāgā soṇḍāya usīrakalāpe gahetvā kelāsakūṭaṃ majjantā viya nahāpesuṃ. Tasmiṃ nahātvā uttiṇṇe dve kareṇuyo nahāpesuṃ. Tāpi uttaritvā mahāsattassa santike aṭṭhaṃsu. Tato aṭṭhasahassanāgā saraṃ otaritvā udakakīḷaṃ kīḷitvā sarato nānāpupphāni āharitvā rajaṭathūpaṃ alaṅkaronto viya mahāsattaṃ alaṅkaritvā pacchā dve kareṇuyo alaṅkariṃsu. Atheko hatthī sare vicaranto sattuddayaṃ mahāpadumaṃ labhitvā āharitvā mahāsattassa adāsi. So taṃ soṇḍāya gahetvā reṇū kumbhe okiritvā jeṭṭhakāya mahāsubhaddāya adāsi. Taṃ disvā itarā idaṃpi sattuddayaṃ mahāpadumaṃ attano piyabhariyāya eva adāsi na mayhanti punapi tasmiṃ veraṃ bandhi.
Athekadivasaṃ bodhisatte madhuraphalāni ceva bhiṃsamūlāni ca pokkharamadhunā yojetvā pañcasate paccekabuddhe bhojente cullasubhaddā attano laddhaphalāphalaṃ paccekabuddhānaṃ datvā bhante ahaṃ itodāni cavitvā maddarājakule nibbattetvā subhaddā nāma rājakaññā hutvā vayappattā bārāṇasirañño aggamahesibhāvaṃ patvā tassa piyā manāpā taṃ attano ruciṃ kātuṃ samatthā hutvā tassa ācikkhitvā ekaṃ luddakaṃ pesetvā imaṃ hatthiṃ visapītena sallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā chabbaṇṇaraṃsī visajjente yamakadante āharāpetuṃ samatthā homīti patthanaṃ ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya gocaraṃ agahetvā sussitvā na cirasseva kālaṃ katvā maddaraṭṭhe aggamahesiyā Kucchimhi nibbatti. Jāyamānāya ca subhaddātissā nāmaṃ akaṃsu. Atha naṃ vayappattaṃ bārāṇasirañño adaṃsu. Sā tassa piyā manāpā soḷasannaṃ itthīsahassānaṃ jeṭṭhakā jātissarañāṇañca paṭilabhi. Sā cintesi samiddhā me patthanā idāni tassa nāgassa yamakadante āharāpessāmīti. Tato sarīraṃ telena makkhetvā kiliṭṭhavatthaṃ nivāsetvā gilānākāraṃ dassetvā sirisayanaṃ pavisitvā mañcake nipajji. Rājā kuhiṃ subhaddāti vatvā gilānāti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā mañcake nisīdāpetvā tassā piṭṭhiṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha
kinnu socasi anuccaṅgī paṇḍusī varavaṇṇinī
milāyasi visālakkhī mālāva parimadditāti.
Tattha anuccaṅgīti kāñcanasannibhasarīre. Mālāva parimadditāti hatthehi parimadditapadumā viya.
Taṃ sutvā sā itaraṃ gāthamāha
dohalo me mahārāja supinantenupaccagā
na so sulabharūpova yādiso mama dohaloti.
Tattha na soti yādiso mama. Supinantenupaccagāti supinante supinaṃ passantiyā mayā diṭṭho dohalo so sulabharūpo viya na hoti dullabho so mayhaṃ pana taṃ alabhantiyā jīvitaṃ natthīti avaca.
Taṃ sutvā rājā gāthamāha
Ye keci mānusā kāmā idha lokasmi nandane
sabbe te paccurā mayhaṃ ahante dammi dohalanti.
Tattha paccurāti bahū sulabhā bhadde subhadde idha lokasmiṃ mānusā kāmā manussehi patthiyamānā ye keci satta ratanā nandane mānuse ye keci pañca kāmaguṇā atthi sabbe te vatthukāmakilesakāme ahaṃ te tuyhaṃ dammi dadāmīti.
Taṃ sutvā devī mahārāja dullabho mama dohalo na taṃ idāni kathemi yāvatikā pana vo vijite luddā te sabbe sannipātetha tesaṃ majjhe kathessāmīti dīpentī anantaraṃ gāthamāha
luddā deva samāyantu ye keci vijite tava
etesaṃ ahamakkhissaṃ yādiso mama dohaloti.
Tattha deva ye keci tava vijite yuttā luddā atthi sabbe te luddā samāyantu pakkosiṃsu ahaṃ yādiso mama dohalo etesaṃ luddānaṃ akkhissaṃ akkhissāmīti.
Rājā sādhūti sirigabbhā nikkhamitvā yāvatikā tiyojanasatike kāsikaraṭṭhe luddā sabbesaṃ sannipātatthāya bheriñcārāpethāti amacce āṇāpesi. Te tathā kariṃsu. Na cirasseva kāsikaraṭṭhavāsino luddā yathābalaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgantvā āgatabhāvaṃ rañño ārocāpesuṃ. Te sabbepi saṭṭhisahassamattā ahesuṃ. Rājā tesaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā vātapāne ṭhito hatthaṃ pasāretvā tesaṃ āgatabhāvaṃ deviyā kathento āha
Ime te luddakā devi katahatthā visāradā
vanaññū ca migaññū ca mamatthe cattajīvitāti.
Tattha imeti ye tvaṃ sannipātāpesi ime te. Katahatthāti vijjhanachedanesu katahatthā sukusalā susikkhitā. Visāradāti nibbhayā. Vanaññū ca migaññū cāti vanāni ca mige ca jānanti. Mamattheti sabbepi cete mamatthe cattajīvitā yamahaṃ icchāmi taṃ karontīti.
Taṃ sutvā devī te āmantetvā itaraṃ gāthamāha
luddaputtā nisāmetha yāvantettha samāgatā
chabbisāṇaṃ gajaṃ setaṃ addasaṃ supine ahaṃ
tassa dantehi me attho alābhe natthi jīvitanti.
Tattha bhonto luddaputtā ettha tasmiṃ ṭhāne yāvantā yattakā tumhe samāgatā me mama vacanaṃ nisāmetha suṇātha. Chabbisāṇanti chabbaṇṇavisāṇaṃ. Ahaṃ gajaṃ kīdisaṃ chabbisāṇaṃ setaṃ evarūpaṃ gajaṃ supine addasaṃ passāmi tassa nāgarājassa dantehi me attho alābhe natthi jīvitanti.
Taṃ sutvā luddaputtā āhaṃsu
na no pitūnaṃ na pitāmahānaṃ
diṭṭho suto kuñjaro chabbisāṇo
yamaddasa supine rājaputtī
akkhāhi no yādiso hatthināgoti.
Tattha pitūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti deva amhākaṃ pitūhi pitāmahehipi evarūpo kuñjaro na diṭṭhapubbo pageva amhehi tasmā attanā diṭṭhalakkhaṇavasena akkhāhi no yādiso tayā diṭṭho hatthināgoti.
Anantaragāthāpi teheva vuttā
disā catasso vidisā catasso
uddhaṃ adho dasa disā imā yo
katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā
yamaddasa supine chabbisāṇanti.
Tattha disāti disāsu. Katamanti etāsu disāsu katamāya disāyāti.
Evaṃ vutte subhaddā sabbe ludde oloketvā tesaṃ antare patthatapādaṃ bhattapūṭasadisajaṅghaṃ mahājānukaṃ mahāphāsukaṃ bahalamassuṃ tāmbadāṭhikaṃ nibbiddhapiṅgalaṃ dussaṇṭhānaṃ vibhacchaṃ sabbesaṃ matthakena paññāyamānaṃ mahāsattassa pubbaveriṃ soṇuttaraṃ nāma nesādaṃ disvā esa mama vacanaṃ kātuṃ sakkhissatīti rājānaṃ anujānāpetvā taṃ ādāya sattabhūmikapāsādassa uparitalaṃ āruyha uttarasīhapañjaraṃ vivaritvā uttarahimavantābhimukhaṃ hatthaṃ pasāretvā catasso gāthā abhāsi
ito ujuṃ uttarāyaṃ disāyaṃ
atikkamma so satta girī brahante
Suvaṇṇapasso nāma giri uḷāro
saṃpupphito kiṃpurisānuciṇṇo.
Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ
olokaya pabbatapādamūlaṃ
atha dakkhasī meghasamānavaṇṇaṃ
nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ.
Tatthacchati kuñjaro chabbisāṇo
sabbaseto duppasaho parebhi
rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā
īsādantā vātajavappahārino.
Tiṭṭhanti te tumūlamassasantā
kuppanti vātassapi eritassa
manussabhūtaṃ pana tattha disvā
bhasmaṃ kareyyuṃ nāssa rajopi tassāti.
Tattha itoti bho luddaputta so tvaṃ imamhā ṭhānā. Uttarāyanti uttarāya uddissa ujuṃ gaccha gacchāhi gantvāna brahante satta girī atikkamma atikkantena tayā paṭhamameva cha pabbate atikkamitvā suvaṇṇamayo nāma giri kīdiso. Uḷāroti mahanto itarehi chahi pabbatehi uccataro. Olokayāti olokeyyāsi. Tatthacchatīti tasmiṃ nigrodhamūle gimhasamaye udakavātaṃ sampaṭicchanto tiṭṭhati. Duppasahoti aññe taṃ upagantvā pasayhaṃ Kātuṃ samatthā nāma natthīti duppasaho parebhi evarūpo kuñjaro tattha tasmiṃ nigrodhamūle gimhasamaye udakavātaṃ sampaṭicchanto acchati tiṭṭhati. Ludda aṭṭhasahassanāgā kīdisā. Īsādantāti rathīsāya samānadantā. Vātajavappahārinoti vātajavena gantvā paccāmitte paharaṇasīlā evarūpā aṭṭhasahassā nāgā naṃ nāgarājānaṃ rakkhanti. Tumūlanti bhiṃsanakaṃ mahāsaddānubandhaṃ assāsapassāsaṃ muñcantā tiṭṭhanti. Eritassāti vātapaharitassa yaṃ saddānubandhaeritacalitakampanaṃ tassapi kuppanti te nāgā tattha tasmiṃ ṭhāne āgataṃ manussabhūtaṃ disvā evaṃ pharusā. Nāssāti tassa nāsavāteneva viddhaṃsitvā bhasmaṃ katassa tassa rajopi na bhaveyyāti.
Taṃ sutvā soṇuttaro maraṇabhayabhīto
bahū hi me rājakulamhi santi
pilandhanā jātarūpassa devi
muttā maṇī veḷuriyāmayā ca
kiṃ kāhasi dantapilandhanena
māretukāmā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ
udāhu ghāṭessasi luddaputteti āha.
Tattha pilandhanāti ābharaṇāni. Veḷuriyāmayāti veḷuriyamayāni. Ghāṭessasīti udāhu pilandhanapadesena luddaputte ghāṭāpetukāmāsīti pucchi.
Tato devī gāthamāha
sā issitā dukkhitā casmi ludda
uddhañca sussāmi anussarantī
karohi me luddaka etamatthaṃ
dassāmi te gāmavarāni pañcāti.
Tattha sāti sā ahaṃ. Anussarantīti tena vāraṇena pure mayi kataṃ veraṃ anussaramānāva. Dassāmi teti etasmiṃ te atthe nipphādite saṃvacchare saṃvacchare satasahassuṭṭhānake pañca gāmavare te tuyhaṃ dassāmi dadāmi.
Evañca pana vatvā samma luddaputta ahaṃ etaṃ chaddantahatthiṃ mārāpetvā yamakadante āharāpetuṃ samatthā homīti pubbe paccekabuddhānaṃ dānaṃ datvā patthanaṃ ṭhapesiṃ mayā supinante diṭṭhaṃ nāma natthi sā pana mayā paṭṭhitapatthanā samijjhissati tvaṃ gacchanto mā bhāyīti taṃ samassāsesi. So sādhu ayyeti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā tenahi me pākaṭaṃ katvā tassa vasanaṭṭhānaṃ kathehīti pucchanto āha
katthacchati kattha mupeti ṭhānaṃ
vīthissa kā nahānagatassa hoti
kathañhi so nahāyati nāgarājā
kathaṃ vijānemu gatiṃ gajassāti.
Tattha katthacchatīti kattha vasati. Kattha mupetīti kattha upeti. Kattha tiṭṭhatīti attho. Vīthissa kāti tassa nahānagatassa kā vīthi hoti kataramaggena so gacchati. Kathaṃ vijānemu gatinti tayā akathite mayaṃ kathaṃ tassa gajassa gatiṃ vijānissāma tasmā kathehi noti attho.
Tato sā jātissarañāṇena paccakkhato diṭṭhaṭṭhānaṃ tassa ācikkhantī dve gāthā abhāsi
tattheva sā pokkharaṇī adūre
rammā sutitthā ca mahodakā ca
saṃpupphitā bhamaragaṇānuciṇṇā
ettha hi so nahāyati nāgarājā.
Sīsaṃ nahāto uppalamāladhārī
sabbaseto puṇḍarīkatacaṅgī
āmodamāno gacchatī saniketaṃ
purakkhatvā mahesiṃ sabbasubhaddanti.
Tattha tatthevāti tattha vasanaṭṭhāneyeva. Pokkharaṇīti chaddantadahaṃ sandhāyāha. Saṃpupphitāti duvidhehi kumudehi tividhehi uppalehi pañcavaṇṇehi padumehi samantato pupphitā. Ettha hi soti so nāgarājā ettha chaddantadahe nahāyati. Uppalamāladhārīti uppalādīnaṃ jalathalajātānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhārento. Puṇḍarīkatacaṅgīti puṇḍarīkasadisatacena odātena aṅgena samannāgato. Āmodamānoti āmoditapamodito. Saniketanti attano vasanaṭṭhānaṃ. Purakkhatvāti Sabbasubhaddaṃ nāma mahesiṃ purato katvā aṭṭhahi nāgasahassehi parivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gacchatīti āha.
Taṃ sutvā soṇuttaro sādhu ayye ahaṃ taṃ vāraṇaṃ māretvā dante āharissāmīti sampaṭicchi. Athassa sā tussitvā sahassaṃ datvā gehaṃ tāva gaccha ito sattāhaccayena tattha gamissasīti taṃ uyyojetvā kammāre pakkosāpetvā tāta amhākaṃ vāsipharasukuddālanikhādanamuṭṭhikaveḷugumbacchedanasatthatiṇalāyana- asilohadaṇḍakakakacakhāṇukaayasiṃghāṭakehi attho sabbaṃ sīghaṃ katvā āharāti āṇāpetvā cammakāre pakkosāpetvā tāta amhākaṃ kumbhabhāragāhikaṃ cammabhastaṃ kātuṃ vaṭṭati cammayottavarattahatthipādaupāhanacammachattehipi no attho sabbaṃ sīghaṃ katvā āharāti āṇāpesi. Tato ubhopi sabbāni sīghaṃ katvā āharitvā adaṃsu. Sā tassa pātheyyaṃ saṃvidahitvā araṇīsahitaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ upakaraṇañca baddhasattuādikaṃ pātheyyañca cammabhastāyaṃ pakkhipi. Taṃ sabbaṃpi kumbhabhāramattaṃ ahosi. Soṇuttaropi attano parivacchaṃ katvā sattame divase āgantvā deviṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ sā niṭṭhitante sabbūpakaraṇaṃ imaṃ tāva pasibbakaṃ gaṇhāti āha. So pana mahāthāmo pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Tasmā tambulapasibbakaṃ viya ukkhipitvā upakacchantare ṭhapetvā rittahattho viya aṭṭhāsi. Subhaddā luddakassa dārakānaṃ paribbayaṃ datvā rañño ācikkhitvā soṇuttaraṃ uyyojesi. Sopi rājānañca deviñca Vanditvā rājanivesanā oruyha rathe ṭhatvā mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā gāmanigamaparamparāya paccantaṃ patvā jānapade nivattetvā paccantavāsīhi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā manussapathaṃ atikkamma paccantavāsinopi nivattetvā ekakova gacchanto tiṃsayojanaṃ patvā paṭhamaṃ dabbagahanaṃ kāsagahanaṃ tiṇagahanaṃ tulasigahanaṃ saragahanaṃ tirivacchagahanaṃ cha gahanāni kaṇṭakagumbagahanāni vettagahanaṃ omissakagahanaṃ nalavanagahanaṃ saravanagahanasadisaṃ uragenapi dubbinivijjhaṃ ghanavanagahanaṃ rukkhagahanaṃ veḷugahanaṃ kalalagahanaṃ udakagahanaṃ pabbatagahananti aṭṭhārasa gahanāni paṭipāṭiyā patvā upagantvā dabbagahanādīni asitena lāyitvā tulasigahanādīni veḷuvanagumbacchedanasatthena chinditvā rukkhe pharasunā koṭṭetvā atimahante nikhādanena vijjhitvā maggaṃ karonto veḷugumbavane nisseṇiṃ katvā veḷugumbaṃ āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakena gantvā kalalagahane sukkharukkhapadaraṃ attharitvā tena gantvā aparaṃ attharitvā itaraṃ ukkhipitvā puna purato attharanto taṃ atikkamitvā udakagahanaṃ patvā doṇiṃ katvā tāya udakagahanaṃ taritvā pabbatapāde ṭhatvā ayasīghātakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottena oruyha tattha ṭhitova cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā yottena āruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā sīghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ Olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā yottenāruyha vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā puna abhiruhati. Etenūpāyena pabbatamatthakaṃ āruyha purato otaranto itare purimanayeneva paṭhamapabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ makkaṭasuttavisajjanākārena yottaṃ viniveṭhento otari. Cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇo viya otaratīti vadantiyeva.
Evaṃ tassā subhaddāya vacanaṃ ādāya nagarā nikkhamitvā sattarasa gahanāni atikkamitvā pabbatagahanaṃ patvā tatrāpi cha pabbate atikkamitvā suvaṇṇapassapabbatamatthakaṃ āruyhabhāvaṃ āvikaronto satthā āha
tattheva so uggahetvāna vākyaṃ
ādāya tūṇiñca dhanuñca luddo
vituriya so satta gīrī brahante
suvaṇṇapassannāma giri uḷāraṃ.
Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ
olokayi pabbatapādamūlaṃ
tatthaddasā meghasamānavaṇṇaṃ
nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ.
Tatthaddasā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ
sabbasetaṃ duppasahaṃ parebhi
rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā
īsādantā vātajavappahārino.
Tatthaddasā pokkharaṇi adūre
rammaṃ sutitthañca mahodakañca
saṃpupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ
yattha hi so nahāyati nāgarājā.
Disvāna nāgassa gati ṭhitañca
vīthissa yā nahānagatassa hoti
opātamāgacchi anariyarūpo
payojito cittavasānugāyāti.
Tattha soti bhikkhave so luddo tattheva sattabhūmipāsādatale ṭhitāya tassā vacanaṃ uggahetvā saratūṇiñca mahādhanuñca ādāya pabbatagahanaṃ patvā kataro nukho suvaṇṇapassapabbato nāmāti satta mahāpabbate. Vituriyāti tasmiṃ kāle vituleti tīreti. So evaṃ tīrento suvaṇṇapassannāma giri uḷāraṃ disvā ayaṃ so bhavissatīti cintesi. Olokayīti taṃ kinnarānaṃ bhavanabhūtaṃ pabbataṃ āruyha subhaddāya dinnasaññāvasena heṭṭhā olokesi. Tatthāti tasmiṃ pabbatapādamūle avidūreyeva taṃ nigrodhaṃ addasa. Tatthāti tasmiṃ nigrodhamūle ṭhitaṃ. Tatthāti tattheva antopabbate tassa Nigrodhassa avidūre patvā yattha so nahāyati taṃ pokkharaṇī addasa. Disvānāti suvaṇṇapassapabbatā oruyha hatthīnaṃ gatakāle hatthipādaupāhanaṃ āruyha tassa nāgarañño gataṭṭhānaṃ nibbaddhavasanaṭṭhānañca upadhārento iminā maggena gacchati idha nahāyati nahātvā otiṇṇo idha tiṭṭhatīti sabbaṃ disvā ahirikabhāvena anariyarūpatāya cittavasānugāya payojito tasmā opātaṃ āgacchi paṭipajji āvāṭaṃ khanīti attho.
Tatrāyaṃ anupubbikathā. So kira mahāsattassa vasanokāsaṃ sattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi sattahi ca divasehi patvā vuttanayeneva tassa vasanokāsaṃ sallakkhetvā idha āvāṭaṃ khanitvā tasmiṃ ṭhito vāraṇādhipati vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmīti vavatthapetvā araññaṃ pavisitvā thambhādīnaṃ atthāya rukkhe chinditvā dabbasambhāre sajjetvā hatthīsu nahānatthāya gatesu tassa vasanokāse mahākuddālena caturassaṃ āvāṭaṃ khanitvā uddhatapaṃsubījaṃ vapanto viya udakena vikiritvā udukkhalapāsāṇānaṃ upari thambhe patiṭṭhapetvā tulādhāre datvā padarāni attharitvā kaṇṭhappamāṇaṃ chiddaṃ katvā upari paṃsuñca kacavarañca pakkhipitvā ekena passena attano pavisanaṭṭhānaṃ katvā evaṃ niṭṭhite āvāṭe paccūsakāleyeva paṭisīsakaṃ paṭimuñcitvā kāsāvāni paridahitvā saddhiṃ visapītena sallena dhanuṃ ādāya āvāṭaṃ otaritvā aṭṭhāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Khanitvāna kāsuṃ phalakehi chādayi
attānamodhāya dhanuñca luddo
passāgataṃ puthusallena nāgaṃ
samappayi dukkaṭakammakārī.
Vaddho ca nāgo koñcamanādi ghoraṃ
sabbeva nāgā ninnādu ghorarūpaṃ
tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā
dhāviṃsu te aṭṭha disā samantato.
Vadhissametanti parāmasanto
kāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ
dukkhena phuṭṭhassudapādi saññā
arahaddhajo sabbhi avajjharūpoti.
Tattha odhāyāti odahitvā pavesetvā. Passāgatanti attano āvāṭassa passe āgataṃ. So kira dutiyadivase āgantvā nahātvā uttiṇṇo tasmiṃ mahāvisālamālake nāma padese aṭṭhāsi. Athassa sarīrato udakaṃ nābhippadesena ogalitvā tena chiddena luddassa sarīre pati. Tāya saññāya so mahāsattassa āgantvā ṭhitabhāvaṃ ñatvā taṃ passāgataṃ puthusallena samappayi vijjhi. Dukkaṭakammakārīti tassa mahāsattassa kāyikacetasikassa dukkhassa uppādanena dukkaṭassa kammassa kārako. Koñcamanādīti koñcanādaṃ kari. Tassa kira taṃ sallaṃ nābhiyā pavisitvā pīhakādīni sañcuṇṇetvā antādīni Chinditvā piṭṭhibhāgaṃ pharasunā padālentaṃ viya uggantvā ākāsena pakkhandi. Bhinnarajaṭakumbhato rajanaṃ viya pahāramukhena lohitaṃ paggharati. Balavavedanā uppajji. So vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto vedanāppatto sakalapabbataṃ ekaninnādaṃ karonto tikkhattuṃ mahantaṃ koñcanādaṃ nadi. Sabbevāti tepi sabbe aṭṭhasahassanāgā taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayabhītā ghorarūpaṃ ninnāduṃ. Raṇaṃ karontāti ghorarūpaṃ saddadāruṇaṃ karonto tena saddenāgantvā chaddantavāraṇaṃ vedanāppattaṃ disvā paccāmittaṃ gaṇhissāmāti tiṇañca kaṭṭhañca cuṇṇaṃ karontā dhāvisu. Vadhissametanti bhikkhave so chaddantavāraṇo disāsu pakkantesu nāgesu subhaddāya kaṇeruyā passe ṭhatvā sandhāretvā samassāsayamānāya vedanaṃ adhivāsetvā kaṇḍassa āgataṭṭhānaṃ sallakkhento sace idaṃ puratthimadisādīhi āgataṃ abhavissa kumbhādīhi pavisitvā pacchimakāyādīhi nikkhamissati idaṃ pana nābhiyā pavisitvā ākāse pakkhandati tasmā paṭhaviyaṃ ṭhitena vissaṭṭhaṃ bhavissatīti upadhāretvā ṭhitaṭṭhānaṃ upaparikkhitukāmo ko jānāti kiṃ bhavissati subhaddaṃ apanetuṃ vaṭṭatīti cintetvā bhadde aṭṭhasahassanāgā mama paccāmittaṃ pariyesantā disāsu pakkhantā tvaṃ idha kiṃ karosīti vatvā deva ahaṃ tumhe sandhāretvā samassāsentī ṭhitā khamatha meti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tāya ākāsaṃ pakkhantāya nāgarājā bhūmiyaṃ pādanakhena pahari. Padaraṃ uppatitvā gataṃ. So taṃ chiddena olokento soṇuttaraṃ disvā Vadhissāmi nanti cittaṃ uppādetvā rajaṭadāmavaṇṇasoṇḍaṃ pavesetvā parāmasanto buddhādīnaṃ isīnaṃ dhajaṃ kāsāvaṃ addakkhi. So taṃ ukkhipitvā purato ṭhapesi. Athassa tena tathārūpenāpi dukkhena phuṭṭhassa arahaddhajo nāma sabbhi paṇḍitehi avajjharūpo aññadatthuṃ sakkātabbo garukātabboyevāti ayaṃ saññā udapādi. So tena saddhiṃ sallapanto gāthādvayamāha
anikkasāvo kāsāvaṃ yo vatthaṃ paridahessati
apeto damasaccena na so kāsāvamarahati.
Yo ca vantakasāvassa sīlesu susamāhito
upeto damasaccena save kāsāvamarahatīti.
Tassattho samma luddaputta yo puriso rāgādīhi kasāvehi anikkasāvo indriyadamanena ceva vacīsaccena ca apeto anupagato tehi guṇehi kāsāya rasapītaṃ kāsāvaṃ vatthaṃ paridahati so taṃ kāsāvaṃ nārahati nānucchaviko so tassa vatthassa yo pana tesaṃ kasāvānaṃ vantattā vantakasāvo assa. Sīlesu susamāhitoti supatiṭṭhitaparipuṇṇasīlācāro so etaṃ kāsāvaṃ arahati nāmāti.
Evaṃ vatvā mahāsatto tasmi cittaṃ nibbāpetvā samma kimatthaṃ maṃ vijjhasi ki attano atthāya udāhu aññena payojitosīti pucchi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Samappito puthusallena nāgo
aduṭṭhacitto luddakaṃ abhāsi
kimatthiyaṃ kissa vā samma hetu
mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogoti.
Tattha kimatthiyanti āyatiṃ ki patthento. Kissa vāti kissa hetu kena kāraṇena ki nāma tava mayā saddhiṃ veranti adhippāyo. Kassa vāti kassa vā aññassa ayaṃ payogo kena payojito maṃ avadhīti attho.
Athassa ācikkhanto luddo gāthamāha
kāsissa rañño mahesī bhadante
sā pūjitā rājakule subhaddā
(sā) taṃ addasā sā ca mamaṃ asaṃsi
dantehi atthoti mamaṃ avocāti.
Tattha pūjitāti aggamahesiṭṭhānena pūjitā. Addasāti sā kira taṃ supinante addasa. Asaṃsīti sā ca mama sakkāraṃ kāretvā himavantappadese evarūpo nāma nāgo asukasmi nāma ṭhāne vasatīti mamaṃ ācikkhati. Dantehīti tassa nāgassa chabbaṇṇaraṃsī samujjalā dantā tehi mama attho atthi pilandhanaṃ kāretukāmamhi te me āharāti mamaṃ avoca.
Taṃ sutvā idaṃ cullasubhaddāya kammanti ñatvā mahāsatto vedanaṃ adhivāsetvā āha tassā mama dantehi attho natthi maṃ Māretukāmatāya pana pahiṇīti dīpento gāthādvayamāha
bahū hi me dantayugā uḷārā
ye me pitūnañca pitāmahānaṃ
jānāti sā kodhanā rājaputtī
vadhatthikā veramakāsi bālā.
Uṭṭhehi tvaṃ ludda kharaṃ gahetvā
dante ime chinda purā marāmi
vajjāsi taṃ kodhanaṃ rājaputtiṃ
nāgo hato handa imassa dantāti.
Tattha imeti tassa kira pitupitāmahānaṃ dantā mā vinassiṃsūti guhāya sannicitā te sandhāya evamāha. Jānātīti bahūnaṃ vāraṇānaṃ idha ṭhāne sannicitā dante jānāti. Vadhatthikāti kevalaṃ pana sā maṃ māretukāmā appamattakaṃpi dosaṃ hadaye ṭhapetvā attano veraṃ akāsi. Evarūpena pharusakammena matthakaṃ pāpesi. Kharanti kakacaṃ. Purā marāmīti yāva na marāmi. Vajjāsīti vadeyyāsi. Handa imassa dantāti hato so mayā nāgo manoratho te matthakaṃ patto gaṇha ime tassa dantāti.
So tassa vacanaṃ sutvā nisīdanaṭṭhānā vuṭṭhāya kakacaṃ ādāya dante chindissāmīti tassa santike upagato. So pana ubbedhato aṭṭhāsītihattho rajaṭapabbato viya ṭhito tenassa so dantaṭṭhānaṃ na pāpuṇi. Athassa mahāsatto kāyaṃ upanāmento heṭṭhāsīsako Nipajji. Tadā pana nesādo mahāsattassa rajaṭadāmasadisaṃ soṇḍaṃ maddanto abhiruhitvā kelāsakūṭe viya kumbhe ṭhatvā mukhakoṭimaṃsaṃ jānunā paharitvā anto pakkhipitvā kumbhato oruyha kakacaṃ antomukhe pavesesi. Ubhohi hatthehi daḷhaṃ aparāparaṃ kaḍḍhi. Mahāsattassa balavavedanā uppajji. Mukhaṃ lohitena pūri. Nesādo itocītoca sañcaranto kakacena chindituṃ nāsakkhi. Atha naṃ mahāsatto mukhato lohitaṃ chaḍḍetvā vedanaṃ adhivāsetvā kiṃ samma chindituṃ na sakkosīti pucchi. Āma sāmīti. Mahāsatto satiṃ paccupaṭṭhapetvā tenahi samma mama soṇḍaṃ ukkhipitvā kakacakoṭiṃ gaṇhāpehi mama sayaṃ soṇḍaṃ ukkhipituṃ balaṃ natthīti āha. Nesādo tathā akāsi. Mahāsatto soṇḍāya kakacaṃ gahetvā aparāparaṃ cāresi. Dantā pana kalīrā viya chindiṃsu. Atha ne āharāpetvā gaṇhitvā samma luddaputta ahaṃ ime dante tuyhaṃ dadamāno neva mayhaṃ appiyāti dammi na sakkattamārattabrahmattāni patthento imehi pana me dantehi sataguṇena sahassaguṇena sabbaññutañāṇadantāva piyā sabbaññutañāṇappaṭivedhāya me idaṃ puññaṃ paccayo hotūti dante datvā samma imaṃ ṭhānaṃ kittakena kālena āgatosīti pucchitvā sattamāsasattadivasādhikehi sattahi saṃvaccharehīti vutte gaccha imesaṃ dantānaṃ ānubhāvena sattadivasabbhantareyeva bārāṇasiṃ pāpuṇissasīti vatvā tassa parittaṃ katvā
Sallena viddho byathitopi santo
kāsāvavatthamhi manaṃ na dussayi
sace imaṃ nāgavarena saccaṃ
mā maṃ vane bālamigā agañchunti taṃ uyyojesi uyyojetvā ca pana anāgatesuyeva tesu nāgesu subhaddāya ca anāgatāya kālamakāsi.
Tamatthaṃ pākāsento satthā āha
uṭṭhāya so luddo kharaṃ gahetvā
chetvāna dantāni gajuttamassa
vaggū subhe appaṭime paṭhabyā
ādāya pakkāmi tato hi khippanti.
Tattha vaggūti vilāsavante. Subheti sundare. Appaṭimeti imissaṃ paṭhaviyaṃ aññehi dantehi asadisaṃ. Tasmiṃ pakkante te nāgā paccāmittaṃ adisvā āgamiṃsu.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
bhayadditā nāgavadhena aṭṭā
ye te nāgā dasa disā vidhāvuṃ
adisvāna posaṃ gajapaccāmittaṃ
paccāgamuṃ yena so nāgarājāti.
Tattha bhayadditāti maraṇabhayena upaddutā. Aṭṭāti dukkhitā. Gajapaccāmittanti gajassa paccāmittaṃ. Yena soti yattha Visālamālake so nāgarājā kālaṃ katvā kelāsapabbato viya patito taṃ ṭhānaṃ paccāgamunti attho.
Tehi pana saddhiṃ mahāsubhaddāpi āgatā te sabbepi aṭṭhasahassanāgā tattha roditvā kanditvā mahāsattassa kulūpakapaccekabuddhānaṃ santikaṃ gantvā bhante tumhākaṃ paccayadāyako visapītena sallena viddho kālakato sīvathikadassanamassa gacchathāti vadiṃsu. Pañcasatā paccekabuddhāpi ākāsenāgantvā visālamālake otariṃsu. Tasmiṃ khaṇe dve taruṇanāgā nāgarañño sarīraṃ dantehi ukkhipitvā paccekabuddhe vandāpetvā citakaṃ āropetvā jhāpayiṃsu. Paccekabuddhā sabbarattiṃ āhaḷane dhammasajjhāyaṃ kariṃsu. Aṭṭhasahassanāgā āhaḷanaṃ nibbāpetvā nahātvā mahāsubhaddaṃ purato katvā attano vasanaṭṭhānaṃ āgamiṃsu.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
te tattha kanditvā roditvāna nāgā
sīse sake paṃsukaṃ okiritvā
āgamiṃsu te sabbe sakaṃ niketaṃ
purakkhatvā mahesiṃ sabbabhaddanti.
Tattha paṃsukanti āhaḷanapaṃsukaṃ.
Soṇuttaropi appatteyeva sattame divase dante ādāya bārāṇasiṃ sampāpuṇi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Ādāya dantāni gajuttamassa
vaggū subhe appaṭime paṭhabyā
suvaṇṇarājīhi samantamodare
so luddo kāsipuraṃ upāgami
upanesi so rājakaññāya dante
nāgo hato handa imassa dantāti.
Tattha suvaṇṇarājīhīti suvaṇṇaraṃsīhi. Samantamodareti samantato obhāsante sakalavanasaṇḍaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ viya karonte. Upanesīti ahaṃ chaddantavāraṇassa chabbaṇṇaraṃsivisajjane yamakadante ādāya āgacchāmi nagaraṃ alaṅkārāpethāti deviyā sāsanaṃ pesetvā tāya rañño ārocāpetvā devanagaraṃ viya nagare alaṅkārāpite soṇuttaropi nagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā dante upanesi upanetvā ca pana ayye yassa kira tumhe appamattakaṃ dosaṃ hadaye karittha so nāgo mayā hato mato tassa matabhāvaṃ jānātha handa passatha ime tassa dantāti dante adāsi. Sā mahāsattassa chabbaṇṇaraṃsī vicittadante maṇitālavaṇṭena gahetvā ūrūsu ṭhapetvā purimabhave attano piyasāmikassa dante olokentī evarūpaṃ nāma sobhaggappattaṃ vāraṇaṃ visapītena sallena jīvitakkhayaṃ pāpetvā dante chinditvā soṇuttaro āgatoti mahāsattaṃ anussarantī sokaṃ uppādetvā adhivāsetuṃ nāsakkhi. Athassā tattheva hadayaṃ phali. Taṃ divasameva kālamakāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
disvāna dantāni gajuttamassa
bhattuppiyassa purimāya jātiyā
tattheva tassā hadayaṃ aphāli
teneva sā kālamakāsi bālāti.
Athassa dasabalassa guṇe vaṇṇentā dhammasaṅgāhakattherā evamāhaṃsu
sambodhipatto ca mahānubhāvo
sitaṃ akāsī parisāya majjhe
pucchiṃsu bhikkhū suvimuttacittā
nākāraṇe pātukaronti buddhā.
Yamaddasātha dahariṃ kumāriṃ
kāsāvavatthaṃ anagāriyaṃ carantiṃ
sā kho tadā rājakaññā ahosi
ahaṃ tadā nāgarājā ahosiṃ.
Ādāya dantāni gajuttamassa
vaggū subhe appaṭime paṭhabyā
yo luddako kāsipuraṃ upāgami
so kho tadā devadatto ahosi.
Anāvasūraṃ cirarattasaṃsitaṃ
uccāvacaṃ caritamidaṃ purāṇaṃ
Vītaddaro vītasoko visallo
sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho.
Ahaṃ vo tena kālena ahosiṃ tattha bhikkhavo
nāgarājā tadāhosiṃ evaṃ dhāretha jātakanti.
Imā gāthā dasabalassa guṇe vaṇṇentehi dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā.
Tattha sitaṃ akāsīti āvuso sambodhi patto satthā mahānubhāvo alaṅkatadhammasabhāyaṃ alaṅkatadhammāsane parisamajjhe nisinno ekadivasaṃ sitaṃ akāsi. Nākāraṇeti bhante buddhā nāma akāraṇe sitaṃ na karonti tumhehi ca sitaṃ kataṃ kena nukho kāraṇena sitaṃ katanti mahākhīṇāsavā bhikkhū pucchiṃsu. Yamaddasāthāti evaṃ puṭṭho āvuso satthā attano sitakāraṇaṃ ācikkhanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ dassetvā evamāha bhikkhave yaṃ etaṃ daharayobbanappattaṃ kumārikaṃ kāsāvavatthaṃ anagāriyaṃ upetaṃ pabbajitvā imasmiṃ sāsane carantiṃ addasātha passatha sā tadā visapītena sallena nāgarājaṃ vijjhitvā gantvā vadhehīti soṇuttarassa pesetā rājakaññā ahosi tena gantvā jīvitakkhayaṃ pāpito ahaṃ tadā so nāgarājā ahosinti attho. Devadattoti bhikkhave idāni devadatto tadā so luddako ahosi. Anāvasūranti na avasūraṃ anatthaṅgatasuriyanti attho. Cirarattasaṃsitanti ito cirato anekavassakoṭimatthake saṃsitaṃ saṃsaritaṃ anuciṇṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti āvuso ito Anekavassakoṭimatthake saṃsaritaṃpi muḷhena vimuḷhena kataṃ pubbaṇhena kataṃ taṃ divasameva sāyaṇhe saranto viya attano caritavasena uccattā rājadhītāya ca soṇuttarassa ca caritavasena nīcattā uccanīcacaritaṃ idaṃ purāṇaṃ rāgādīnaṃ vigatāya vītaddaro ñātidhanasokādīnaṃ abhāvena vītasoko rāgasallādīnaṃ vigatattā visallo attanāva vijānitvā buddho abhāsīti āhu. Ahaṃ voti ettha voti nipātamattaṃ. Bhikkhave ahaṃ tena kālena tattha chaddantadahe ahosinti attho. Nāgarājāti honto ca na añño koci tadā homi athakho nāgarājā homīti attho. Evaṃ dhārethāti tumhe etaṃ jātakaṃ evaṃ dhāretha uggaṇhātha pariyāpuṇāthāti.
Imañca pana desanaṃ sutvā bahū sotāpannādayova ahesuṃ. Sā bhikkhunī pacchā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattāti.
Chaddantajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗