ฉัททันตชาดก
ว่าด้วยพญาช้างฉัททันต์
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๓๒๗ · บรรทัด ๙๔๑๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๔
เรื่องเล่า
นายพรานผู้กระทำกรรมอันชั่วช้า ขุดหลุมเอา กระดานปิดเสร็จแล้ว สอดธนูไว้ เอาลูกศรลูกใหญ่ยิง พญาช้างที่มายืนอยู่ข้างหลุมของตน. พญาช้างถูกยิงแล้ว ก็ร้องก้องโกญจนาท ช้าง ทั้งหมดพากันบันลืออื้ออึง ต่างพากันวิ่งมารอบ ๆ ทั้ง ๘ ทิศ ทำหญ้าและไม้ให้แหลกเป็นจุณไป. พญาช้างเอาเท้ากระชุ่นดิน ด้วยคิดว่า เราจักฆ่า นายพรานคนนี้ แต่ได้เห็นผ้ากาสาวพัสตร์ อันเป็น ธงชัย ของพระฤาษี ก็เกิดความรู้สึกว่า ธงชัยของ พระอรหันต์ อันสัตบุรุษไม่ควรทำลาย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โอธาย ความว่า ผูกสอดธนูไว้. บทว่า ปสฺสาคตํ ความว่า (ยิงพญาช้าง) ตัวมายืนอยู่ข้างหลุมของตน.
ได้ยินว่า ในวันที่สอง พญาช้างนั้นมาอาบน้ำ แล้วขึ้นมายืนอยู่ที่อันเป็นลานกว้างใหญ่ ลำดับนั้น น้ำจากสรีระของพญาช้างนั้น ไหลหยดทางนาภีประเทศ ตกต้องตัวของนายพรานทางช่องนั้น. โดยข้อสังเกตอันนั้นนายพรานก็ทราบว่า พระมหาสัตว์มายืนอยู่แล้ว จึงเอาลูกศรใหญ่ยิงพญาช้างซึ่งมายืนอยู่ข้างหลุมของตน.
บทว่า ทุกฺกฏกมฺมการี ความว่า ชื่อว่าผู้ก่อกรรมอันชั่วช้า เพราะก่อทุกข์ให้เกิดแก่พระมหาสัตว์เจ้า ทั้งกายและใจ. บทว่า โกญฺจนมนาทิ ความว่า บันลือโกญจนาทก้องไป. นัยว่า ลูกศรนั้นทะลุไปตรงนาภีประเทศของพญาช้าง ทำลายอวัยวะเช่นไตเป็นต้นให้แหลกละเอียด ตัดไส้น้อยเป็นต้นเรื่อยไป จนทะลุออกทางเบื้องหลังของพญาช้าง แล่นเลยไปในอากาศ แผลเหวอะหวะ คล้ายถูกดมขวานฉะนั้น เลือดไหลออกทางปากแผลนองไป ดุจน้ำย้อมไหลออกจากหม้อ บังเกิดทุกขเวทนาเหลือกำลัง พญาช้างไม่สามารถจะอดกลั้นทุกขเวทนาได้ก็ร้องก้องสนั่นไปทั่วสกลบรรพต บันลือโกญจนาทอื้ออึงถึงสามครั้ง. บทว่า สพฺเพว ความว่า ช้าง ๘,๐๐๐ ทั้งหมดได้ยินเสียงนั้นต่างสะดุ้งกลัวต่อมรณภัย บันลือเสียงอันพิลึกน่าสะพรึงกลัว. บทว่า รณํ กโรนฺตา ความว่า ช้างทั้ง ๘,๐๐๐ ต่างส่งเสียงร้องกึกก้องน่าเกรงขาม พลางมาตามเสียงนั้นเห็นพญาฉัททันต์ได้รับทุกขเวทนา คิดว่า พวกเราจักจับปัจจามิตรให้ได้ต่างวิ่งหาจนหญ้าและไม้แหลกเป็นจุณ. บทว่า วธิสฺสเมตํ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งช้างทั้งหลายหลีกไปในทิศานุทิศแล้ว เมื่อนางช้างมหาสุภัททาเข้าไปยืนเคียงข้างเล้าโลมปลอบใจ พญาฉัททันต์ก็อดกลั้นเวทนาได้ แล้วกำหนดทางที่ลูกศรแล่นมาไตร่ตรองดูว่า ถ้าลูกศรนี้จักมาทางเบื้องปุรัตถิมทิศเป็นต้นแล้ว ลูกศรจักต้องทะลุทางกระพองเป็นต้นก่อน แล้วแล่นออกทางเบื้องหางเป็นต้น แต่นี่เข้าทางนาภี ทะลุแล่นไปในอากาศ เพราะฉะนั้น จักมีคนที่ยืนอยู่ใต้ดินยิงมา ประสงค์จะตรวจตราดูที่ซึ่งมีคนยืนต่อไป จึงคิดว่า ใครจะล่วงรู้ว่าจักมีอะไรเกิดขึ้น ควรที่เราจะให้นางมหาสุภัททาหลีกไปเสีย แล้วกล่าวว่า น้องรัก ช้างทั้ง ๘,๐๐๐ ค้นหาปัจจามิตรของพี่ ต่างก็พากันวิ่งไปในทิศานุทิศ เจ้ามัวทำอะไรอยู่ที่นี่เล่า ? เมื่อนางมหาสุภัททาตอบว่า ท่านเจ้าขาดิฉันยืนคอยพยาบาลปลอบใจท่านอยู่ ขอท่านอดโทษแก่ดิฉันด้วยเถิด แล้วกระทำประทักษิณ ๓ รอบ จบทำความเคารพในฐานะทั้ง ๔ แล้วเหาะไปสู่อากาศฝ่ายพญาช้างก็เอาเล็บเท้ากระชุ่นพื้นดิน. กระดานกระดกขึ้น พญาช้างก้มมองดูทางช่อง เห็นนายพรานโสณุดร ก็เกิดโทสจิตคิดว่า เราจักฆ่ามัน จึงสอดงวงงามราวกะพวงเงิน ลงไปลูบคลำดู ได้มองเห็นผ้ากาสาวพัสตร์อันเป็นธงชัยของพระอรหันต์ มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. พญาช้างจึงยกนายพรานขึ้นมาวางไว้เบื้องหน้า. ลำดับนั้น สัญญา คือความสำนึกผิดชอบได้เกิดขึ้นแก่พระมหาสัตว์ซึ่งได้รับทุกขเวทนาขนาดหนักดังนี้ว่า ขึ้นชื่อว่า ธงชัยแห่งพระอรหันต์ไม่ควรที่บัณฑิตจะทำลาย ควรสักการะเคารพอย่างเดียวโดยแท้. เมื่อพระมหาสัตว์เจ้าจะสนทนากับนายพราน จึงกล่าวคาถา ๒ คาถา ความว่า
ผู้ใดยังไม่หมดกิเลส ปราศจากทมะและสัจจะ ผู้นั้นไม่ควรจะนุ่งห่มผ้ากาสาวะ. ส่วนผู้ใด คลายกิเลสได้แล้ว ตั้งมั่นอยู่ในศีล ประกอบด้วยทมะและสัจจะ ผู้นั้นแลควรนุ่งห่มผ้า กาสาวะ.
คาถานั้นมีอธิบายดังนี้ สหายพรานเอ๋ย คนใดใช่คนหมดกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้น ปราศจากการฝึกอินทรีย์ ทั้งวจีสัจจะ คือไม่เข้าถึงคุณเหล่านั้น นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตว์ อันย้อมแล้วด้วยน้ำฝาด คนนั้นไม่ควรนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์นั้นเลย คือไม่สมควรกับผ้านั้น ส่วนคนใด พึงชื่อว่าเป็นผู้ชำระกิเลสได้ เพราะคายกิเลสดุจน้ำฝาดเหล่านั้นเสียได้. บทว่า สีเลสุสุสมาหิโต ความว่า บุคคลใดเป็นผู้มีศีลและอาจาระตั้งมั่นด้วยดีบริบูรณ์บุคคลนั้นชื่อว่า ควรนุ่งห่มผ้ากาสาวะนี้.
พระมหาสัตว์เจ้า ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ระงับความคิดที่จะฆ่านายพรานนั้นเสีย ถามว่า สหายเอ๋ย ท่านยิงเราเพื่อต้องการอะไร เพื่อประโยชน์ของตัวเอง หรือคนอื่นใช้มา.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศความนั้น จึงตรัสพระคาถาความว่า
พญาช้างถูกลูกศรใหญ่ เสียบเข้าแล้ว ไม่มีจิต คิดประทุษร้าย ได้ถามนายพรานว่า เพื่อนเอ๋ย ท่าน ประสงค์อะไร เพราะเหตุอะไร หรือว่าใครใช้ให้ท่าน มาฆ่าเรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กิมตฺถิยํ ความว่า ท่านปรารถนาอะไรไว้ ในอนาคต. บทว่า. กิสฺส วา แปลว่า เพราะเหตุอะไร. อธิบายว่าด้วยเหตุอันใด คือท่านผูกเวรอะไรไว้กับเราะ บทว่า กสฺส วา ความว่าหรือว่านี้เป็นความประสงค์ของผู้อื่น คือใครใช้ท่านมาฆ่าเรา. เมื่อนายพรานโสณุดรจะบอกความนั้นแก่พญาช้าง จึงกล่าวคาถาความว่า
ดูก่อนพญาช้างที่เจริญ นางสุภัททา พระมเหสี ของพระเจ้ากาสิกราช อันประชาชนสักการะบูชาอยู่ ในราชสกุล พระนางได้ทรงนิมิตเห็นท่าน และได้ โปรดให้ทำสักการะแก่ข้าพเจ้าแล้ว ตรัสบอกข้าพเจ้า ว่า มีพระประสงค์งาทั้งคู่ของท่าน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปูชิตา ความว่า อันประชาชนบูชาแล้วโดยฐานะเป็นพระอัครมเหสี. บทว่า อทฺทสา ความว่า นัยว่า พระนางเธอทรงพระสุบินนิมิตเห็นท่าน. บทว่า อสํสิ ความว่า ทั้งพระนางเจ้าโปรดให้ทำสักการะแก่ข้าพเจ้าแล้ว ตรัสบอกว่า ในป่าหิมพานต์ มีพญาช้างรูปร่างอย่างนี้ อยู่สถานที่ชื่อโน้น. บทว่า ทนฺเตหิ ความว่า พระนางเทวีได้ตรัสบอกข้าพเจ้าว่า งาทั้งสองของพญาช้างนั้น มีรัศมี ๖ ประการรุ่งเรือง เราต้องการงาเหล่านั้น ประสงค์จะทำเป็นเครื่องประดับ เจ้าจงไปนำเอางาช้างนั้นมาให้เรา.
พระมหาสัตว์ ทรงสดับดังนั้น ก็ทราบว่า นี้เป็นการกระทำของนางจุลลสุภัททา สู้อดกลั้นเวทนาไว้ กล่าวว่า พระนางสุภัททานั้น ใช่จะต้องการงาทั้งสองของเราก็หามิได้ แต่เพราะประสงค์จะให้ท่านฆ่าเรา จึงได้ส่งมา เมื่อจะแสดงความต่อไป จึงกล่าวคาถา ๒ คาถา ความว่า
แท้จริง พระนางสุภัททาทรงทราบดีว่า งางาม ๆ แห่งบิดา และปู่ทวดของเรา มีอยู่เป็นอันมาก แต่ พระนางเป็นคนพาล โกรธเคือง ผูกเวร ต้องการจะ ฆ่าเรา. ดูก่อนนายพราน ท่านจงลุกขึ้นเถิด จงหยิบเลื่อย มาตัดงาคู่นี้เถิด ประเดี๋ยวเราจะตายเสียก่อน ท่านจง กราบทูลพระนางสุภัททาผู้ยังผูกโกรธว่า พญาช้างตาย แล้ว เชิญพระนางรับงาคู่นี้ไว้เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิเม ความว่า ได้ยินว่า งาทั้งหลายครั้งบิดาและปู่ของพญาช้างนั้น ได้เก็บซ่อนไว้ในที่เร้นลับ ด้วยประสงค์ว่าอย่าได้พินาศไปเสีย พญาช้างฉัททันต์หมายเอางาช้างเหล่านั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่าชานาติ ความว่า พระนางสุภัททานั้นทราบอยู่ว่า งาของช้างเป็นจำนวนมากเก็บซ่อนไว้ในที่นี้. บทว่า วธตฺถิกา ความว่า แต่พระนางสุภัททานั้นประสงค์จะให้ท่านฆ่าข้าพเจ้าให้ตายอย่างเดียว ได้ผูกเวรไว้ เพราะเก็บความพยาบาทแม้เพียงเล็กน้อยไว้ในใจ คือพระนางจะให้เราถึงที่สุด ด้วยการกระทำที่ร้ายกาจเห็นปานนี้. บทว่า ขรํ แปลว่า เลื่อย. บทว่า ปุรา มรามิ ความว่าตอนที่เรายังไม่ตาย. บทว่า วชฺชาสิ ความว่า ท่านพึงกราบทูล. บทว่า หนฺท อิมสฺส ทนฺตา ความว่า ท่านพึงทูลพระนางสุภัททานั้นว่า พญาช้างนั้นถูกท่านฆ่าตายแล้ว มโนรถของพระองค์ถึงที่สุดแล้ว เชิญรับงาเหล่านั้นของพญาช้างนั้นไว้.
นายพรานโสณุดรได้ฟังคำของพญาช้างแล้ว ลุกขึ้นจากที่นั่งถือเลื่อยเข้ามาใกล้ ๆ พญาช้าง คิดว่า เราจักตัดเอางาไป. ก็พญาช้างนั้นสูงประมาณ๘๐ ศอก ยืนเด่นคล้ายภูเขาเงิน ด้วยเหตุนั้น พรานโสณุดรจึงเอื้อมเลื่อยงาไม่ถึง. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงย่อกายนอนก้มศีรษะลงเบื้องต่ำ. ขณะนั้นนายพรานจึงเหยียบงวงเช่นกับพวงเงินของพระมหาสัตว์ ขึ้นไปอยู่บนกระพองเป็นเหมือนขึ้นยืนอยู่บนเขาไกรลาส แล้วเอาเข่ากระตุ้นเนื้อ ซึ่งย้อยอยู่ที่ปากยัดเข้าข้างใน ลงจากกระพองแล้ว สอดเลื่อยเข้าไปภายในปาก. นายพรานเอามือทั้งสองเลื่อยชักขึ้นชักลง อย่างทะมัดทะแมง. ทุกขเวทนาเกิดขึ้นแก่พระมหาสัตว์เป็นกำลัง ปากเต็มไปด้วยโลหิต. เมื่อนายพรานเลื่อยชักไปชักมาอยู่ ก็ไม่สามารถจะเอาเลื่อยตัดงาให้ขาดได้. ทีนั้นพระมหาสัตว์เจ้าจึงบ้วนโลหิตออกจากปาก สู้อดกลั้นทุกขเวทนาได้ ถามนายพรานว่า สหายเอ๋ยท่านไม่สามารถจะตัดงาให้ขาดได้ละหรือ ? พรานโสณุดรตอบใช่แล้วนาย. พระมหาสัตว์ดำรงสติมั่น กล่าวว่า ถ้าเช่นนั้น ท่านจงยกงวงของเราขึ้น ให้จับเลื่อยข้างบนไว้ เราเองไม่มีกำลังจะยกงวงของเราได้. นายพรานก็ปฏิบัติตามเช่นนั้น. พระมหาสัตว์เอางวงยึดมือเลื่อยไว้ แล้วชักขึ้นชักลง ส่วนงาทั้งสองก็ขาด ประดุจตัดตอไม้ฉะนั้น. ทีนั้นพญาช้างจึงให้นายพรานนำงาเหล่านั้นมาถือไว้ แล้วกล่าวว่า สหายพราน เราให้งาเหล่านี้แก่ท่าน ใช่ว่าเราจะไม่รักของเราก็หามิได้ ทั้งเรามิได้ปรารถนาความเป็นท้าวสักกะ เป็นมาร เป็นพรหมเลย แต่เพราะงาคือพระสัพพัญญุตญาณนั้น เรารักกว่างาคู่นี้ตั้งร้อยเท่าพันเท่า ขอบุญนี้จงเป็นปัจจัยแห่งการได้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ดังนี้แล้วมอบงาไป แล้วถามต่อไปว่า สหายกว่าท่านจะมาถึงที่นี่ เป็นเวลานานเท่าไร ? เมื่อนายพรานตอบว่า เจ็ดปี เจ็ดเดือน เจ็ดวัน จึงกล่าวว่า เชิญไปเถิดด้วยอานุภาพแห่งงาคู่นี้ ท่านจักถึงพระนครพาราณสี ภายในเจ็ดวันเท่านั้นดังนี้แล้ว ทำการป้องกันแก่นายพรานนั้น ส่งเขาไปโดยตั้งสัตยาธิษฐานว่า
เราเป็นผู้ถูกลูกศรเสียบแทงแล้ว แม้จะถูก เวทนาครอบงำ ก็ไม่คิดประทุษร้ายในบุคคลผู้นุ่งห่ม ผ้ากาสาวพัสตร์ ถ้าข้อนี้เป็นความจริง อันเราผู้เป็น พญาช้างตั้งไว้ ขอพาลมฤคในไพรสณฑ์ อย่าได้มา กล้ำกรายนายพรานนี้เลย.
ก็แลครั้นพระมหาสัตว์ส่งนายพรานไปแล้ว ก็ทำกาลกิริยาล้มลงในเมื่อพวกช้าง และนางมหาสุภัททายังมาไม่ถึง.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถาความว่า
นายพรานนั้นรีบลุกขึ้นจับเลื่อย เลื่อยงาพญาช้าง ทั้งคู่ อันงดงามวิลาสหาที่เปรียบมิได้ ในพื้นปฐพี แล้วรีบถือหลีกออกจากที่นั้นไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วคฺคู ความว่า งามวิลาส. บทว่า สุเภแปลว่า งดงาม. บทว่า อปฺปฏิเม ความว่า งดงามหางาอื่นในแผ่นดินนี้เปรียบมิได้.
เมื่อนายพรานนั้นหลีกไปแล้ว ช้างทั้งหลายก็มาถึง ไม่ทันเห็นปัจจามิตร.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถาความว่า
ช้างเหล่านั้นตกใจ ได้รับความเสียใจ เพราะ พญาช้างถูกยิง พากันวิ่งไปยังทิศทั้ง ๘ เมื่อไม่เห็น ปัจจามิตรของพญาช้าง ก็พากันกลับมายังที่อยู่ของ พญาช้าง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภยทฺทิตา ความว่า อันความกลัวต่อมรณภัย เข้าไปคุกคามแล้ว. บทว่า อฏฺฏา แปลว่า ถึงความทุกข์. บทว่า คชปจฺจามิตฺตํ ได้แก่ บุคคลผู้เป็นศัตรูของพญาช้าง. บทว่า เยน โสความว่า พญาช้างนั้นทำกาลกิริยาล้มลง ณ ลานอันกว้างใหญ่ คล้ายภูเขาไกรลาส ช้างทั้งหลายพากันมายังสถานที่นั้น.
ฝ่ายนางมหาสุภัททา ที่มาพร้อมกับช้างเหล่านั้นก็ดี ช้าง ๘,๐๐๐ทั้งหมดนั้นก็ดี ต่างร่ำไห้คร่ำครวญอยู่ ณ ที่นั้น แล้วพากันไปยังสำนักแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้กุลุปกะของพระมหาสัตว์บอกว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญปัจจยทายกของพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ถูกยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษ ทำกาละเสียแล้ว นิมนต์พระคุณเจ้าทั้งหลายไปดูซากของปัจจยทายกนั้น ในป่าช้าเถิด. ฝ่ายพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้ง ๕๐๐ รูป ก็เหาะมาทางอากาศลงตรงที่ลานใหญ่. ขณะนั้น ช้างหนุ่ม ๒ เชือก ช่วยกันเอางาเสยยกสรีระร่างของพญาช้าง ให้จบพระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วยกขึ้นสู่จิตกาธารทำฌาปนกิจ. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย กระทำการสาธยายธรรมอยู่ที่ป่าช้าตลอดคืนยังรุ่ง. ช้างทั้ง ๘,๐๐๐ครั้นดับธาตุเสร็จสรงสนานแล้ว เชิญนางมหาสุภัททาเป็นหัวหน้า แห่มายังสถานที่อยู่ของตน ๆ.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ตรัสพระคาถาความว่า
ช้างเหล่านั้น พากันคร่ำครวญร่ำไห้อยู่ ณ ที่นั้น ต่างเกลี่ยอังคารขึ้นบนกระพองของตน ๆ แล้วยกเอา นางสัพพภัททาผู้เป็นมเหสี ให้เป็นหัวหน้า พากัน กลับยังที่อยู่ของตนทั้งหมด. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปํสุกํ ได้แก่ ฝุ่นสรีรังคารที่ป่าช้า.
ฝ่ายนายพรานโสณุดร เอางาทั้งคู่มายังไม่ถึง ๗ วัน ก็ถึงพระนครพาราณสี.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศความนั้น จึงตรัสพระคาถา ความว่า
นายพรานนั้น นำงาทั้งคู่ของพญาคชสาร อัน อุดม ไพศาล งดงาม ไม่มีงาอื่นในปฐพีจะเปรียบได้ ส่องรัศมีดุจสีทอง สว่างไสวไปทั่วทั้งไพรสณฑ์ มา ถึงยังพระนครกาสีแล้ว น้อมนำงาทั้งคู่เข้าไปถวาย พระนางสุภัททา กราบทูลว่า พญาช้างล้มแล้ว ขอ เชิญพระนางทอดพระเนตรงาทั้งคู่นี้เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุวณฺณราชีหิ ความว่า ส่องรัศมีดุจสีทอง. บทว่า สมนฺตโมทเร ความว่า แผ่รัศมีดุจสีทองไปรอบ ๆ ทั่วตลอดทั้งไพรสฑ์. บทว่า อุปเนสิ ความว่า ฝ่ายนายพรานโสณุดร ส่งข่าวไปทูลพระนางเทวีว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะนำงาทั้งคู่ อันเปล่งปลั่งมีรัศมี ๖ประการ ของพญาช้างฉัททันต์เข้ามาถวาย ขอพระองค์ได้โปรดให้ประดับตกแต่งพระนคร เมื่อพระนางเทวีกราบทูลให้พระราชาทรงทราบ ให้ประดับตกแต่งพระนครดุจเทพนครแล้ว ก็เข้าสู่พระนคร ขึ้นไปยังปราสาทน้อมงาทั้งคู่เข้าไป ครั้นน้อมเข้าไปแล้ว ก็กราบทูลว่า ขอเดชะพระแม่เจ้า ได้ทราบว่าพระแม่เจ้าก่อความขุ่นเคืองเหตุเล็กน้อย ไว้ในพระทัยต่อพญาช้างใด ข้าพระพุทธเจ้าฆ่าพญาช้างนั้นตายแล้ว โปรดทรงทราบว่า พญาช้างตายแล้ว ขอเชิญพระแม่เจ้าทอดพระเนตร นี้ คือ งาทั้งสองของพญาช้างนั้น แล้วได้ถวายงาไป. พระนางสุภัททาจึงเอางวงตาลทำด้วยแก้วมณี. รับคู่งาอันวิจิตร มีรัศมี๖ ประการ ของพระมหาสัตว์เจ้า มาวางไว้ที่อุรุประเทศ ทอดพระเนตรดูงาแห่งสามีที่รักของพระองค์ในปุริมภพ พลางระลึกว่า นายพรานโสณุดรฆ่าพญาช้างที่ถึงส่วนแห่งความงามเห็นปานนี้ ให้ถึงแก่ชีวิต ตัดเอางาทั้งคู่มาเมื่อทรงอนุสรณ์ถึงพระมหาสัตว์ ก็ทรงบังเกิดความเศร้าโศกไม่สามารถที่จะอดกลั้นได้ ทันใดนั้น ดวงหทัยของพระนางก็แตกทำลายไป ได้ทำกาลกิริยาในวันนั้นเอง.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ตรัสพระคาถาความว่า
พระนางสุภัททาผู้เป็นพาล ครั้นทอดพระเนตร เห็นงาทั้งสองของพญาคชสารอันอุดม ซึ่งเป็นปิยภัสดาของตนในชาติก่อนแล้ว หทัยของพระนางก็ แตกทำลาย ณ ที่นั้นเอง ด้วยเหตุนั้นแล พระนางจึง ได้สวรรคต.
ลำดับนั้น เมื่อพระธรรมสังคาหกเถระเจ้าทั้งหลาย จะสรรเสริญพระคุณแห่งพระทศพล จึงกล่าวคำเป็นคาถาอย่างนี้ ความว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๓๗๗–๔๐๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๒๒๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๒๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Chaddantajātakaṃ
kiṃ nu socasīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
Sā kira sāvatthiyaṃ kuladhītā gharāvāse ādīnavaṃ disvā sāsane pabbajitvā ekadivasaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ dhammassavanāya gantvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desentassa dasabalassa apparimāṇapuññappabhāvābhinibbattaṃ uttamarūpasampattiyuttaṃ attabhāvaṃ oloketvā pariciṇṇapubbā nukho me bhavasmiṃ vicarantiyā imassa mahāpurisassa pādaparicārikāti cintesi. Athassā taṃ khaṇaññeva jātissarañāṇaṃ uppajji chaddantavāraṇakāle ahaṃ imassa mahāpurisassa pādaparicārikā bhūtapubbāti. Athassā sarantiyā mahantaṃ pītipāmojjaṃ uppajji. Sā pītivegena mahāhasitaṃ hasitvā puna cintesi pādaparicārikā nāma sāmikānaṃ hitajjhāsayā appakā ahitajjhāsayāva bahutarā hitajjhāsayā nukho ahaṃ imassa purisassa ahosiṃ ahitajjhāsayāti. Sā anussaramānā ahaṃ hi appamattaṃ dosaṃ hadaye ṭhapetvā vīsaratanasatikaṃ chaddantamahāgajissaraṃ soṇuttarannāma nesādaṃ pesetvā visapītena sallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpesinti addasa. Athassā soko udapādi. Hadayaṃ uṇhaṃ ahosi. Sokaṃ saṇṭhāretuṃ asakkontī assasitvā passasitvā mahāsaddena parodi. Taṃ disvā satthā sitaṃ pātukaritvā ko nukho bhante hetu ko paccayo sitassa pātukammāyāti bhikkhusaṅghena puṭṭho bhikkhave ayaṃ daharabhikkhunī pubbe mayi kataṃ aparādhaṃ saritvā rodatīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte himavante chaddantadahaṃ upanissāya aṭṭhasahassahatthināgā vasiṃsu iddhimanto vehāsaṅgamā. Tadā bodhisatto jeṭṭhakavāraṇassa putto hutvā nibbatti. So sabbaseto ahosi rattamukhapādo. So aparabhāge vuḍḍhippatto aṭṭhāsītihatthubbedho ahosi vīsaratanasatāyāmo aṭṭhapaṇṇāsahatthāya rajaṭadāmasadisāya soṇḍāya samannāgato. Dantā panassa parikkhepato pannarasahatthā ahesuṃ dīghato tiṃsahatthā chabbaṇṇaraṃsīhi samannāgatā. So aṭṭhannaṃ nāgasahassānaṃ jeṭṭhako ahosi. Pañcasate paccekabuddhe pūjesi. Tassa dve aggamahesiyo ahesuṃ cullasubhaddā mahāsubhaddā cāti. Nāgarājā aṭṭhanāgasahassaparivāro kāñcanaguhāyaṃ vasati. So pana chaddantadaho āyāmato ca vitthārato ca dvipaṇṇāsayojano hoti. Tassa majjhe dvādasayojanappamāṇe ṭhāne sevālaṃ vā panakaṃ vā kaddamaṃ vā natthi maṇikkhandhavaṇṇaṃ udakameva santiṭṭhati tadanantaraṃ yojanavitthataṃ suddhakallāhāravanaṃ taṃ udakaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ tadanantaraṃ yojanavitthatameva suddhanīluppalavanaṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ tato yojanayojanavitthatāneva rattuppalasetuppalarattapadumasetapadumakumudavanāni purimaṃ parikkhipitvā ṭhitāni. Imesaṃ pana sattannaṃ vanānaṃ anantaraṃ sabbesaṃpi tesaṃ kallāhārādīnaṃ vasena omissakavanaṃ yojanavitthatameva Tāni parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tadanantaraṃ nāgānaṃ kaṭippamāṇe udake yojanavitthatameva rattasālivanaṃ. Tadanantaraṃ udakapariyante yojanavitthatameva nīla pīta lohita odātasurabhikusumasamākiṇṇaṃ udakagacchavanaṃ . Iti imāni dasa vanāni yojanavitthatāneva. Tato khuddakarājamāsa- mahārājamāsamuggavanaṃ. Tadanantaraṃ tipusaelāḷukalābukakumbhaṇḍavallivanaṃ. Tato pūgarukkhappamāṇaṃ ucchuvanaṃ. Tato hatthidantappamāṇaphalaṃ kadalivanaṃ. Tato sālavanaṃ. Tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ. Tato madhuraphalaṃ liñcavanaṃ. Tato kapiṭṭhavanaṃ. Tato omissako mahāvanasaṇḍo. Tato veḷuvanaṃ. Ayamassa tasmiṃ kāle sampatti. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ pana idāni vattamānasampattiyeva kathitā.
Veḷuvanaṃ pana parikkhipitvā satta pabbatā ṭhitā. Tesaṃ bāhirantarato paṭṭhāya paṭhamo cullakāḷapabbato nāma dutiyo mahākāḷapabbato nāma. Tato udakapassapabbato nāma. Tato candapassapabbato nāma. Tato suriyapassapabbato nāma. Tato maṇipassapabbato nāma. Sattamo suvaṇṇapassapabbato nāma. So ubbedhato sattayojaniko chaddantadahaṃ parikkhipitvā pattassa mukhavaṭṭi viya ṭhito. Tassa abbhantarimapassaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nikkhantena obhāsena chaddantadaho samuggatabālasuriyo viya hoti. Bāhirapabbatesu pana eko ubbedhato chayojaniko eko pañca eko cattāri eko tīṇi eko dve eko Yojaniko. Evaṃ sattapabbataparikkhittassa pana tassa chaddantadahassa pubbuttarakaṇṇe udakavātappaharaṇokāse mahānigrodharukkho atthi. Tassa khandho parikkhepato pañcayojaniko ubbedhato sattayojaniko catūsu disāsu catasso sākhā chayojanikā uddhaṃ uggatasākhāpi chayojanikāva. Iti so mūlato paṭṭhāya ubbedhena terasayojanikova sākhānaṃ upari samantato dvādasayojaniko aṭṭhahi pārohasahassehi paṭimaṇḍito muṇḍamaṇipabbato viya vilāsamāno tiṭṭhati.
Chaddantadahassa pana pacchimadisābhāge suvaṇṇapassapabbate dvādasayojanikā kāñcanaguhā. Chaddanto nāma nāgarājā vassāratte aṭṭhasahassanāgaparivuto kāñcanaguhāyaṃ vasati. Gimhakāle udakavātaṃ sampaṭicchamāno mahānigrodhamūle pārohantare tiṭṭhati. Athassa ekadivasaṃ mahāsālavanaṃ pupphitanti ārocayiṃsu. So saparivāro sālakīḷaṃ kīḷissāmīti taṃ sālavanaṃ gantvā ekaṃ supupphitaṃ sālarukkhaṃ kumbhena pahari. Cullasubhaddā uparivātapasse ṭhitā. Tassā sarīre sukkhadaṇḍakamissāni purāṇapaṇṇāni ceva tāmbakipillikāni ca patiṃsu. Mahāsubhaddā adhovātapasse ṭhitā. Tassā sarīre pupphareṇukiñjakkhapattāni patiṃsu. Cullasubhaddā attano piyabhariyāya upari pupphareṇukiñjakkhapattāni pātesi ayaṃ nāgarājā mama sarīre sukkhadaṇḍakamissāni purāṇapaṇṇāni ceva tāmbakipillikāni ca pātesi hotu kattabbaṃ jānissāmīti cintetvā mahāsatte veraṃ bandhi.
Aparampi divasaṃ nāgarājā saparivāro nahānatthāya chaddantadahaṃ Otari. Atha dve taruṇanāgā soṇḍāya usīrakalāpe gahetvā kelāsakūṭaṃ majjantā viya nahāpesuṃ. Tasmiṃ nahātvā uttiṇṇe dve kareṇuyo nahāpesuṃ. Tāpi uttaritvā mahāsattassa santike aṭṭhaṃsu. Tato aṭṭhasahassanāgā saraṃ otaritvā udakakīḷaṃ kīḷitvā sarato nānāpupphāni āharitvā rajaṭathūpaṃ alaṅkaronto viya mahāsattaṃ alaṅkaritvā pacchā dve kareṇuyo alaṅkariṃsu. Atheko hatthī sare vicaranto sattuddayaṃ mahāpadumaṃ labhitvā āharitvā mahāsattassa adāsi. So taṃ soṇḍāya gahetvā reṇū kumbhe okiritvā jeṭṭhakāya mahāsubhaddāya adāsi. Taṃ disvā itarā idaṃpi sattuddayaṃ mahāpadumaṃ attano piyabhariyāya eva adāsi na mayhanti punapi tasmiṃ veraṃ bandhi.
Athekadivasaṃ bodhisatte madhuraphalāni ceva bhiṃsamūlāni ca pokkharamadhunā yojetvā pañcasate paccekabuddhe bhojente cullasubhaddā attano laddhaphalāphalaṃ paccekabuddhānaṃ datvā bhante ahaṃ itodāni cavitvā maddarājakule nibbattetvā subhaddā nāma rājakaññā hutvā vayappattā bārāṇasirañño aggamahesibhāvaṃ patvā tassa piyā manāpā taṃ attano ruciṃ kātuṃ samatthā hutvā tassa ācikkhitvā ekaṃ luddakaṃ pesetvā imaṃ hatthiṃ visapītena sallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā chabbaṇṇaraṃsī visajjente yamakadante āharāpetuṃ samatthā homīti patthanaṃ ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya gocaraṃ agahetvā sussitvā na cirasseva kālaṃ katvā maddaraṭṭhe aggamahesiyā Kucchimhi nibbatti. Jāyamānāya ca subhaddātissā nāmaṃ akaṃsu. Atha naṃ vayappattaṃ bārāṇasirañño adaṃsu. Sā tassa piyā manāpā soḷasannaṃ itthīsahassānaṃ jeṭṭhakā jātissarañāṇañca paṭilabhi. Sā cintesi samiddhā me patthanā idāni tassa nāgassa yamakadante āharāpessāmīti. Tato sarīraṃ telena makkhetvā kiliṭṭhavatthaṃ nivāsetvā gilānākāraṃ dassetvā sirisayanaṃ pavisitvā mañcake nipajji. Rājā kuhiṃ subhaddāti vatvā gilānāti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā mañcake nisīdāpetvā tassā piṭṭhiṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha
kinnu socasi anuccaṅgī paṇḍusī varavaṇṇinī
milāyasi visālakkhī mālāva parimadditāti.
Tattha anuccaṅgīti kāñcanasannibhasarīre. Mālāva parimadditāti hatthehi parimadditapadumā viya.
Taṃ sutvā sā itaraṃ gāthamāha
dohalo me mahārāja supinantenupaccagā
na so sulabharūpova yādiso mama dohaloti.
Tattha na soti yādiso mama. Supinantenupaccagāti supinante supinaṃ passantiyā mayā diṭṭho dohalo so sulabharūpo viya na hoti dullabho so mayhaṃ pana taṃ alabhantiyā jīvitaṃ natthīti avaca.
Taṃ sutvā rājā gāthamāha
Ye keci mānusā kāmā idha lokasmi nandane
sabbe te paccurā mayhaṃ ahante dammi dohalanti.
Tattha paccurāti bahū sulabhā bhadde subhadde idha lokasmiṃ mānusā kāmā manussehi patthiyamānā ye keci satta ratanā nandane mānuse ye keci pañca kāmaguṇā atthi sabbe te vatthukāmakilesakāme ahaṃ te tuyhaṃ dammi dadāmīti.
Taṃ sutvā devī mahārāja dullabho mama dohalo na taṃ idāni kathemi yāvatikā pana vo vijite luddā te sabbe sannipātetha tesaṃ majjhe kathessāmīti dīpentī anantaraṃ gāthamāha
luddā deva samāyantu ye keci vijite tava
etesaṃ ahamakkhissaṃ yādiso mama dohaloti.
Tattha deva ye keci tava vijite yuttā luddā atthi sabbe te luddā samāyantu pakkosiṃsu ahaṃ yādiso mama dohalo etesaṃ luddānaṃ akkhissaṃ akkhissāmīti.
Rājā sādhūti sirigabbhā nikkhamitvā yāvatikā tiyojanasatike kāsikaraṭṭhe luddā sabbesaṃ sannipātatthāya bheriñcārāpethāti amacce āṇāpesi. Te tathā kariṃsu. Na cirasseva kāsikaraṭṭhavāsino luddā yathābalaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgantvā āgatabhāvaṃ rañño ārocāpesuṃ. Te sabbepi saṭṭhisahassamattā ahesuṃ. Rājā tesaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā vātapāne ṭhito hatthaṃ pasāretvā tesaṃ āgatabhāvaṃ deviyā kathento āha
Ime te luddakā devi katahatthā visāradā
vanaññū ca migaññū ca mamatthe cattajīvitāti.
Tattha imeti ye tvaṃ sannipātāpesi ime te. Katahatthāti vijjhanachedanesu katahatthā sukusalā susikkhitā. Visāradāti nibbhayā. Vanaññū ca migaññū cāti vanāni ca mige ca jānanti. Mamattheti sabbepi cete mamatthe cattajīvitā yamahaṃ icchāmi taṃ karontīti.
Taṃ sutvā devī te āmantetvā itaraṃ gāthamāha
luddaputtā nisāmetha yāvantettha samāgatā
chabbisāṇaṃ gajaṃ setaṃ addasaṃ supine ahaṃ
tassa dantehi me attho alābhe natthi jīvitanti.
Tattha bhonto luddaputtā ettha tasmiṃ ṭhāne yāvantā yattakā tumhe samāgatā me mama vacanaṃ nisāmetha suṇātha. Chabbisāṇanti chabbaṇṇavisāṇaṃ. Ahaṃ gajaṃ kīdisaṃ chabbisāṇaṃ setaṃ evarūpaṃ gajaṃ supine addasaṃ passāmi tassa nāgarājassa dantehi me attho alābhe natthi jīvitanti.
Taṃ sutvā luddaputtā āhaṃsu
na no pitūnaṃ na pitāmahānaṃ
diṭṭho suto kuñjaro chabbisāṇo
yamaddasa supine rājaputtī
akkhāhi no yādiso hatthināgoti.
Tattha pitūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti deva amhākaṃ pitūhi pitāmahehipi evarūpo kuñjaro na diṭṭhapubbo pageva amhehi tasmā attanā diṭṭhalakkhaṇavasena akkhāhi no yādiso tayā diṭṭho hatthināgoti.
Anantaragāthāpi teheva vuttā
disā catasso vidisā catasso
uddhaṃ adho dasa disā imā yo
katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā
yamaddasa supine chabbisāṇanti.
Tattha disāti disāsu. Katamanti etāsu disāsu katamāya disāyāti.
Evaṃ vutte subhaddā sabbe ludde oloketvā tesaṃ antare patthatapādaṃ bhattapūṭasadisajaṅghaṃ mahājānukaṃ mahāphāsukaṃ bahalamassuṃ tāmbadāṭhikaṃ nibbiddhapiṅgalaṃ dussaṇṭhānaṃ vibhacchaṃ sabbesaṃ matthakena paññāyamānaṃ mahāsattassa pubbaveriṃ soṇuttaraṃ nāma nesādaṃ disvā esa mama vacanaṃ kātuṃ sakkhissatīti rājānaṃ anujānāpetvā taṃ ādāya sattabhūmikapāsādassa uparitalaṃ āruyha uttarasīhapañjaraṃ vivaritvā uttarahimavantābhimukhaṃ hatthaṃ pasāretvā catasso gāthā abhāsi
ito ujuṃ uttarāyaṃ disāyaṃ
atikkamma so satta girī brahante
Suvaṇṇapasso nāma giri uḷāro
saṃpupphito kiṃpurisānuciṇṇo.
Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ
olokaya pabbatapādamūlaṃ
atha dakkhasī meghasamānavaṇṇaṃ
nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ.
Tatthacchati kuñjaro chabbisāṇo
sabbaseto duppasaho parebhi
rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā
īsādantā vātajavappahārino.
Tiṭṭhanti te tumūlamassasantā
kuppanti vātassapi eritassa
manussabhūtaṃ pana tattha disvā
bhasmaṃ kareyyuṃ nāssa rajopi tassāti.
Tattha itoti bho luddaputta so tvaṃ imamhā ṭhānā. Uttarāyanti uttarāya uddissa ujuṃ gaccha gacchāhi gantvāna brahante satta girī atikkamma atikkantena tayā paṭhamameva cha pabbate atikkamitvā suvaṇṇamayo nāma giri kīdiso. Uḷāroti mahanto itarehi chahi pabbatehi uccataro. Olokayāti olokeyyāsi. Tatthacchatīti tasmiṃ nigrodhamūle gimhasamaye udakavātaṃ sampaṭicchanto tiṭṭhati. Duppasahoti aññe taṃ upagantvā pasayhaṃ Kātuṃ samatthā nāma natthīti duppasaho parebhi evarūpo kuñjaro tattha tasmiṃ nigrodhamūle gimhasamaye udakavātaṃ sampaṭicchanto acchati tiṭṭhati. Ludda aṭṭhasahassanāgā kīdisā. Īsādantāti rathīsāya samānadantā. Vātajavappahārinoti vātajavena gantvā paccāmitte paharaṇasīlā evarūpā aṭṭhasahassā nāgā naṃ nāgarājānaṃ rakkhanti. Tumūlanti bhiṃsanakaṃ mahāsaddānubandhaṃ assāsapassāsaṃ muñcantā tiṭṭhanti. Eritassāti vātapaharitassa yaṃ saddānubandhaeritacalitakampanaṃ tassapi kuppanti te nāgā tattha tasmiṃ ṭhāne āgataṃ manussabhūtaṃ disvā evaṃ pharusā. Nāssāti tassa nāsavāteneva viddhaṃsitvā bhasmaṃ katassa tassa rajopi na bhaveyyāti.
Taṃ sutvā soṇuttaro maraṇabhayabhīto
bahū hi me rājakulamhi santi
pilandhanā jātarūpassa devi
muttā maṇī veḷuriyāmayā ca
kiṃ kāhasi dantapilandhanena
māretukāmā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ
udāhu ghāṭessasi luddaputteti āha.
Tattha pilandhanāti ābharaṇāni. Veḷuriyāmayāti veḷuriyamayāni. Ghāṭessasīti udāhu pilandhanapadesena luddaputte ghāṭāpetukāmāsīti pucchi.
Tato devī gāthamāha
sā issitā dukkhitā casmi ludda
uddhañca sussāmi anussarantī
karohi me luddaka etamatthaṃ
dassāmi te gāmavarāni pañcāti.
Tattha sāti sā ahaṃ. Anussarantīti tena vāraṇena pure mayi kataṃ veraṃ anussaramānāva. Dassāmi teti etasmiṃ te atthe nipphādite saṃvacchare saṃvacchare satasahassuṭṭhānake pañca gāmavare te tuyhaṃ dassāmi dadāmi.
Evañca pana vatvā samma luddaputta ahaṃ etaṃ chaddantahatthiṃ mārāpetvā yamakadante āharāpetuṃ samatthā homīti pubbe paccekabuddhānaṃ dānaṃ datvā patthanaṃ ṭhapesiṃ mayā supinante diṭṭhaṃ nāma natthi sā pana mayā paṭṭhitapatthanā samijjhissati tvaṃ gacchanto mā bhāyīti taṃ samassāsesi. So sādhu ayyeti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā tenahi me pākaṭaṃ katvā tassa vasanaṭṭhānaṃ kathehīti pucchanto āha
katthacchati kattha mupeti ṭhānaṃ
vīthissa kā nahānagatassa hoti
kathañhi so nahāyati nāgarājā
kathaṃ vijānemu gatiṃ gajassāti.
Tattha katthacchatīti kattha vasati. Kattha mupetīti kattha upeti. Kattha tiṭṭhatīti attho. Vīthissa kāti tassa nahānagatassa kā vīthi hoti kataramaggena so gacchati. Kathaṃ vijānemu gatinti tayā akathite mayaṃ kathaṃ tassa gajassa gatiṃ vijānissāma tasmā kathehi noti attho.
Tato sā jātissarañāṇena paccakkhato diṭṭhaṭṭhānaṃ tassa ācikkhantī dve gāthā abhāsi
tattheva sā pokkharaṇī adūre
rammā sutitthā ca mahodakā ca
saṃpupphitā bhamaragaṇānuciṇṇā
ettha hi so nahāyati nāgarājā.
Sīsaṃ nahāto uppalamāladhārī
sabbaseto puṇḍarīkatacaṅgī
āmodamāno gacchatī saniketaṃ
purakkhatvā mahesiṃ sabbasubhaddanti.
Tattha tatthevāti tattha vasanaṭṭhāneyeva. Pokkharaṇīti chaddantadahaṃ sandhāyāha. Saṃpupphitāti duvidhehi kumudehi tividhehi uppalehi pañcavaṇṇehi padumehi samantato pupphitā. Ettha hi soti so nāgarājā ettha chaddantadahe nahāyati. Uppalamāladhārīti uppalādīnaṃ jalathalajātānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhārento. Puṇḍarīkatacaṅgīti puṇḍarīkasadisatacena odātena aṅgena samannāgato. Āmodamānoti āmoditapamodito. Saniketanti attano vasanaṭṭhānaṃ. Purakkhatvāti Sabbasubhaddaṃ nāma mahesiṃ purato katvā aṭṭhahi nāgasahassehi parivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gacchatīti āha.
Taṃ sutvā soṇuttaro sādhu ayye ahaṃ taṃ vāraṇaṃ māretvā dante āharissāmīti sampaṭicchi. Athassa sā tussitvā sahassaṃ datvā gehaṃ tāva gaccha ito sattāhaccayena tattha gamissasīti taṃ uyyojetvā kammāre pakkosāpetvā tāta amhākaṃ vāsipharasukuddālanikhādanamuṭṭhikaveḷugumbacchedanasatthatiṇalāyana- asilohadaṇḍakakakacakhāṇukaayasiṃghāṭakehi attho sabbaṃ sīghaṃ katvā āharāti āṇāpetvā cammakāre pakkosāpetvā tāta amhākaṃ kumbhabhāragāhikaṃ cammabhastaṃ kātuṃ vaṭṭati cammayottavarattahatthipādaupāhanacammachattehipi no attho sabbaṃ sīghaṃ katvā āharāti āṇāpesi. Tato ubhopi sabbāni sīghaṃ katvā āharitvā adaṃsu. Sā tassa pātheyyaṃ saṃvidahitvā araṇīsahitaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ upakaraṇañca baddhasattuādikaṃ pātheyyañca cammabhastāyaṃ pakkhipi. Taṃ sabbaṃpi kumbhabhāramattaṃ ahosi. Soṇuttaropi attano parivacchaṃ katvā sattame divase āgantvā deviṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ sā niṭṭhitante sabbūpakaraṇaṃ imaṃ tāva pasibbakaṃ gaṇhāti āha. So pana mahāthāmo pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Tasmā tambulapasibbakaṃ viya ukkhipitvā upakacchantare ṭhapetvā rittahattho viya aṭṭhāsi. Subhaddā luddakassa dārakānaṃ paribbayaṃ datvā rañño ācikkhitvā soṇuttaraṃ uyyojesi. Sopi rājānañca deviñca Vanditvā rājanivesanā oruyha rathe ṭhatvā mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā gāmanigamaparamparāya paccantaṃ patvā jānapade nivattetvā paccantavāsīhi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā manussapathaṃ atikkamma paccantavāsinopi nivattetvā ekakova gacchanto tiṃsayojanaṃ patvā paṭhamaṃ dabbagahanaṃ kāsagahanaṃ tiṇagahanaṃ tulasigahanaṃ saragahanaṃ tirivacchagahanaṃ cha gahanāni kaṇṭakagumbagahanāni vettagahanaṃ omissakagahanaṃ nalavanagahanaṃ saravanagahanasadisaṃ uragenapi dubbinivijjhaṃ ghanavanagahanaṃ rukkhagahanaṃ veḷugahanaṃ kalalagahanaṃ udakagahanaṃ pabbatagahananti aṭṭhārasa gahanāni paṭipāṭiyā patvā upagantvā dabbagahanādīni asitena lāyitvā tulasigahanādīni veḷuvanagumbacchedanasatthena chinditvā rukkhe pharasunā koṭṭetvā atimahante nikhādanena vijjhitvā maggaṃ karonto veḷugumbavane nisseṇiṃ katvā veḷugumbaṃ āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakena gantvā kalalagahane sukkharukkhapadaraṃ attharitvā tena gantvā aparaṃ attharitvā itaraṃ ukkhipitvā puna purato attharanto taṃ atikkamitvā udakagahanaṃ patvā doṇiṃ katvā tāya udakagahanaṃ taritvā pabbatapāde ṭhatvā ayasīghātakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottena oruyha tattha ṭhitova cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā yottena āruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā sīghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ Olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā yottenāruyha vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā puna abhiruhati. Etenūpāyena pabbatamatthakaṃ āruyha purato otaranto itare purimanayeneva paṭhamapabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ makkaṭasuttavisajjanākārena yottaṃ viniveṭhento otari. Cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇo viya otaratīti vadantiyeva.
Evaṃ tassā subhaddāya vacanaṃ ādāya nagarā nikkhamitvā sattarasa gahanāni atikkamitvā pabbatagahanaṃ patvā tatrāpi cha pabbate atikkamitvā suvaṇṇapassapabbatamatthakaṃ āruyhabhāvaṃ āvikaronto satthā āha
tattheva so uggahetvāna vākyaṃ
ādāya tūṇiñca dhanuñca luddo
vituriya so satta gīrī brahante
suvaṇṇapassannāma giri uḷāraṃ.
Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ
olokayi pabbatapādamūlaṃ
tatthaddasā meghasamānavaṇṇaṃ
nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ.
Tatthaddasā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ
sabbasetaṃ duppasahaṃ parebhi
rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā
īsādantā vātajavappahārino.
Tatthaddasā pokkharaṇi adūre
rammaṃ sutitthañca mahodakañca
saṃpupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ
yattha hi so nahāyati nāgarājā.
Disvāna nāgassa gati ṭhitañca
vīthissa yā nahānagatassa hoti
opātamāgacchi anariyarūpo
payojito cittavasānugāyāti.
Tattha soti bhikkhave so luddo tattheva sattabhūmipāsādatale ṭhitāya tassā vacanaṃ uggahetvā saratūṇiñca mahādhanuñca ādāya pabbatagahanaṃ patvā kataro nukho suvaṇṇapassapabbato nāmāti satta mahāpabbate. Vituriyāti tasmiṃ kāle vituleti tīreti. So evaṃ tīrento suvaṇṇapassannāma giri uḷāraṃ disvā ayaṃ so bhavissatīti cintesi. Olokayīti taṃ kinnarānaṃ bhavanabhūtaṃ pabbataṃ āruyha subhaddāya dinnasaññāvasena heṭṭhā olokesi. Tatthāti tasmiṃ pabbatapādamūle avidūreyeva taṃ nigrodhaṃ addasa. Tatthāti tasmiṃ nigrodhamūle ṭhitaṃ. Tatthāti tattheva antopabbate tassa Nigrodhassa avidūre patvā yattha so nahāyati taṃ pokkharaṇī addasa. Disvānāti suvaṇṇapassapabbatā oruyha hatthīnaṃ gatakāle hatthipādaupāhanaṃ āruyha tassa nāgarañño gataṭṭhānaṃ nibbaddhavasanaṭṭhānañca upadhārento iminā maggena gacchati idha nahāyati nahātvā otiṇṇo idha tiṭṭhatīti sabbaṃ disvā ahirikabhāvena anariyarūpatāya cittavasānugāya payojito tasmā opātaṃ āgacchi paṭipajji āvāṭaṃ khanīti attho.
Tatrāyaṃ anupubbikathā. So kira mahāsattassa vasanokāsaṃ sattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi sattahi ca divasehi patvā vuttanayeneva tassa vasanokāsaṃ sallakkhetvā idha āvāṭaṃ khanitvā tasmiṃ ṭhito vāraṇādhipati vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmīti vavatthapetvā araññaṃ pavisitvā thambhādīnaṃ atthāya rukkhe chinditvā dabbasambhāre sajjetvā hatthīsu nahānatthāya gatesu tassa vasanokāse mahākuddālena caturassaṃ āvāṭaṃ khanitvā uddhatapaṃsubījaṃ vapanto viya udakena vikiritvā udukkhalapāsāṇānaṃ upari thambhe patiṭṭhapetvā tulādhāre datvā padarāni attharitvā kaṇṭhappamāṇaṃ chiddaṃ katvā upari paṃsuñca kacavarañca pakkhipitvā ekena passena attano pavisanaṭṭhānaṃ katvā evaṃ niṭṭhite āvāṭe paccūsakāleyeva paṭisīsakaṃ paṭimuñcitvā kāsāvāni paridahitvā saddhiṃ visapītena sallena dhanuṃ ādāya āvāṭaṃ otaritvā aṭṭhāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Khanitvāna kāsuṃ phalakehi chādayi
attānamodhāya dhanuñca luddo
passāgataṃ puthusallena nāgaṃ
samappayi dukkaṭakammakārī.
Vaddho ca nāgo koñcamanādi ghoraṃ
sabbeva nāgā ninnādu ghorarūpaṃ
tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā
dhāviṃsu te aṭṭha disā samantato.
Vadhissametanti parāmasanto
kāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ
dukkhena phuṭṭhassudapādi saññā
arahaddhajo sabbhi avajjharūpoti.
Tattha odhāyāti odahitvā pavesetvā. Passāgatanti attano āvāṭassa passe āgataṃ. So kira dutiyadivase āgantvā nahātvā uttiṇṇo tasmiṃ mahāvisālamālake nāma padese aṭṭhāsi. Athassa sarīrato udakaṃ nābhippadesena ogalitvā tena chiddena luddassa sarīre pati. Tāya saññāya so mahāsattassa āgantvā ṭhitabhāvaṃ ñatvā taṃ passāgataṃ puthusallena samappayi vijjhi. Dukkaṭakammakārīti tassa mahāsattassa kāyikacetasikassa dukkhassa uppādanena dukkaṭassa kammassa kārako. Koñcamanādīti koñcanādaṃ kari. Tassa kira taṃ sallaṃ nābhiyā pavisitvā pīhakādīni sañcuṇṇetvā antādīni Chinditvā piṭṭhibhāgaṃ pharasunā padālentaṃ viya uggantvā ākāsena pakkhandi. Bhinnarajaṭakumbhato rajanaṃ viya pahāramukhena lohitaṃ paggharati. Balavavedanā uppajji. So vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto vedanāppatto sakalapabbataṃ ekaninnādaṃ karonto tikkhattuṃ mahantaṃ koñcanādaṃ nadi. Sabbevāti tepi sabbe aṭṭhasahassanāgā taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayabhītā ghorarūpaṃ ninnāduṃ. Raṇaṃ karontāti ghorarūpaṃ saddadāruṇaṃ karonto tena saddenāgantvā chaddantavāraṇaṃ vedanāppattaṃ disvā paccāmittaṃ gaṇhissāmāti tiṇañca kaṭṭhañca cuṇṇaṃ karontā dhāvisu. Vadhissametanti bhikkhave so chaddantavāraṇo disāsu pakkantesu nāgesu subhaddāya kaṇeruyā passe ṭhatvā sandhāretvā samassāsayamānāya vedanaṃ adhivāsetvā kaṇḍassa āgataṭṭhānaṃ sallakkhento sace idaṃ puratthimadisādīhi āgataṃ abhavissa kumbhādīhi pavisitvā pacchimakāyādīhi nikkhamissati idaṃ pana nābhiyā pavisitvā ākāse pakkhandati tasmā paṭhaviyaṃ ṭhitena vissaṭṭhaṃ bhavissatīti upadhāretvā ṭhitaṭṭhānaṃ upaparikkhitukāmo ko jānāti kiṃ bhavissati subhaddaṃ apanetuṃ vaṭṭatīti cintetvā bhadde aṭṭhasahassanāgā mama paccāmittaṃ pariyesantā disāsu pakkhantā tvaṃ idha kiṃ karosīti vatvā deva ahaṃ tumhe sandhāretvā samassāsentī ṭhitā khamatha meti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tāya ākāsaṃ pakkhantāya nāgarājā bhūmiyaṃ pādanakhena pahari. Padaraṃ uppatitvā gataṃ. So taṃ chiddena olokento soṇuttaraṃ disvā Vadhissāmi nanti cittaṃ uppādetvā rajaṭadāmavaṇṇasoṇḍaṃ pavesetvā parāmasanto buddhādīnaṃ isīnaṃ dhajaṃ kāsāvaṃ addakkhi. So taṃ ukkhipitvā purato ṭhapesi. Athassa tena tathārūpenāpi dukkhena phuṭṭhassa arahaddhajo nāma sabbhi paṇḍitehi avajjharūpo aññadatthuṃ sakkātabbo garukātabboyevāti ayaṃ saññā udapādi. So tena saddhiṃ sallapanto gāthādvayamāha
anikkasāvo kāsāvaṃ yo vatthaṃ paridahessati
apeto damasaccena na so kāsāvamarahati.
Yo ca vantakasāvassa sīlesu susamāhito
upeto damasaccena save kāsāvamarahatīti.
Tassattho samma luddaputta yo puriso rāgādīhi kasāvehi anikkasāvo indriyadamanena ceva vacīsaccena ca apeto anupagato tehi guṇehi kāsāya rasapītaṃ kāsāvaṃ vatthaṃ paridahati so taṃ kāsāvaṃ nārahati nānucchaviko so tassa vatthassa yo pana tesaṃ kasāvānaṃ vantattā vantakasāvo assa. Sīlesu susamāhitoti supatiṭṭhitaparipuṇṇasīlācāro so etaṃ kāsāvaṃ arahati nāmāti.
Evaṃ vatvā mahāsatto tasmi cittaṃ nibbāpetvā samma kimatthaṃ maṃ vijjhasi ki attano atthāya udāhu aññena payojitosīti pucchi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Samappito puthusallena nāgo
aduṭṭhacitto luddakaṃ abhāsi
kimatthiyaṃ kissa vā samma hetu
mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogoti.
Tattha kimatthiyanti āyatiṃ ki patthento. Kissa vāti kissa hetu kena kāraṇena ki nāma tava mayā saddhiṃ veranti adhippāyo. Kassa vāti kassa vā aññassa ayaṃ payogo kena payojito maṃ avadhīti attho.
Athassa ācikkhanto luddo gāthamāha
kāsissa rañño mahesī bhadante
sā pūjitā rājakule subhaddā
(sā) taṃ addasā sā ca mamaṃ asaṃsi
dantehi atthoti mamaṃ avocāti.
Tattha pūjitāti aggamahesiṭṭhānena pūjitā. Addasāti sā kira taṃ supinante addasa. Asaṃsīti sā ca mama sakkāraṃ kāretvā himavantappadese evarūpo nāma nāgo asukasmi nāma ṭhāne vasatīti mamaṃ ācikkhati. Dantehīti tassa nāgassa chabbaṇṇaraṃsī samujjalā dantā tehi mama attho atthi pilandhanaṃ kāretukāmamhi te me āharāti mamaṃ avoca.
Taṃ sutvā idaṃ cullasubhaddāya kammanti ñatvā mahāsatto vedanaṃ adhivāsetvā āha tassā mama dantehi attho natthi maṃ Māretukāmatāya pana pahiṇīti dīpento gāthādvayamāha
bahū hi me dantayugā uḷārā
ye me pitūnañca pitāmahānaṃ
jānāti sā kodhanā rājaputtī
vadhatthikā veramakāsi bālā.
Uṭṭhehi tvaṃ ludda kharaṃ gahetvā
dante ime chinda purā marāmi
vajjāsi taṃ kodhanaṃ rājaputtiṃ
nāgo hato handa imassa dantāti.
Tattha imeti tassa kira pitupitāmahānaṃ dantā mā vinassiṃsūti guhāya sannicitā te sandhāya evamāha. Jānātīti bahūnaṃ vāraṇānaṃ idha ṭhāne sannicitā dante jānāti. Vadhatthikāti kevalaṃ pana sā maṃ māretukāmā appamattakaṃpi dosaṃ hadaye ṭhapetvā attano veraṃ akāsi. Evarūpena pharusakammena matthakaṃ pāpesi. Kharanti kakacaṃ. Purā marāmīti yāva na marāmi. Vajjāsīti vadeyyāsi. Handa imassa dantāti hato so mayā nāgo manoratho te matthakaṃ patto gaṇha ime tassa dantāti.
So tassa vacanaṃ sutvā nisīdanaṭṭhānā vuṭṭhāya kakacaṃ ādāya dante chindissāmīti tassa santike upagato. So pana ubbedhato aṭṭhāsītihattho rajaṭapabbato viya ṭhito tenassa so dantaṭṭhānaṃ na pāpuṇi. Athassa mahāsatto kāyaṃ upanāmento heṭṭhāsīsako Nipajji. Tadā pana nesādo mahāsattassa rajaṭadāmasadisaṃ soṇḍaṃ maddanto abhiruhitvā kelāsakūṭe viya kumbhe ṭhatvā mukhakoṭimaṃsaṃ jānunā paharitvā anto pakkhipitvā kumbhato oruyha kakacaṃ antomukhe pavesesi. Ubhohi hatthehi daḷhaṃ aparāparaṃ kaḍḍhi. Mahāsattassa balavavedanā uppajji. Mukhaṃ lohitena pūri. Nesādo itocītoca sañcaranto kakacena chindituṃ nāsakkhi. Atha naṃ mahāsatto mukhato lohitaṃ chaḍḍetvā vedanaṃ adhivāsetvā kiṃ samma chindituṃ na sakkosīti pucchi. Āma sāmīti. Mahāsatto satiṃ paccupaṭṭhapetvā tenahi samma mama soṇḍaṃ ukkhipitvā kakacakoṭiṃ gaṇhāpehi mama sayaṃ soṇḍaṃ ukkhipituṃ balaṃ natthīti āha. Nesādo tathā akāsi. Mahāsatto soṇḍāya kakacaṃ gahetvā aparāparaṃ cāresi. Dantā pana kalīrā viya chindiṃsu. Atha ne āharāpetvā gaṇhitvā samma luddaputta ahaṃ ime dante tuyhaṃ dadamāno neva mayhaṃ appiyāti dammi na sakkattamārattabrahmattāni patthento imehi pana me dantehi sataguṇena sahassaguṇena sabbaññutañāṇadantāva piyā sabbaññutañāṇappaṭivedhāya me idaṃ puññaṃ paccayo hotūti dante datvā samma imaṃ ṭhānaṃ kittakena kālena āgatosīti pucchitvā sattamāsasattadivasādhikehi sattahi saṃvaccharehīti vutte gaccha imesaṃ dantānaṃ ānubhāvena sattadivasabbhantareyeva bārāṇasiṃ pāpuṇissasīti vatvā tassa parittaṃ katvā
Sallena viddho byathitopi santo
kāsāvavatthamhi manaṃ na dussayi
sace imaṃ nāgavarena saccaṃ
mā maṃ vane bālamigā agañchunti taṃ uyyojesi uyyojetvā ca pana anāgatesuyeva tesu nāgesu subhaddāya ca anāgatāya kālamakāsi.
Tamatthaṃ pākāsento satthā āha
uṭṭhāya so luddo kharaṃ gahetvā
chetvāna dantāni gajuttamassa
vaggū subhe appaṭime paṭhabyā
ādāya pakkāmi tato hi khippanti.
Tattha vaggūti vilāsavante. Subheti sundare. Appaṭimeti imissaṃ paṭhaviyaṃ aññehi dantehi asadisaṃ. Tasmiṃ pakkante te nāgā paccāmittaṃ adisvā āgamiṃsu.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
bhayadditā nāgavadhena aṭṭā
ye te nāgā dasa disā vidhāvuṃ
adisvāna posaṃ gajapaccāmittaṃ
paccāgamuṃ yena so nāgarājāti.
Tattha bhayadditāti maraṇabhayena upaddutā. Aṭṭāti dukkhitā. Gajapaccāmittanti gajassa paccāmittaṃ. Yena soti yattha Visālamālake so nāgarājā kālaṃ katvā kelāsapabbato viya patito taṃ ṭhānaṃ paccāgamunti attho.
Tehi pana saddhiṃ mahāsubhaddāpi āgatā te sabbepi aṭṭhasahassanāgā tattha roditvā kanditvā mahāsattassa kulūpakapaccekabuddhānaṃ santikaṃ gantvā bhante tumhākaṃ paccayadāyako visapītena sallena viddho kālakato sīvathikadassanamassa gacchathāti vadiṃsu. Pañcasatā paccekabuddhāpi ākāsenāgantvā visālamālake otariṃsu. Tasmiṃ khaṇe dve taruṇanāgā nāgarañño sarīraṃ dantehi ukkhipitvā paccekabuddhe vandāpetvā citakaṃ āropetvā jhāpayiṃsu. Paccekabuddhā sabbarattiṃ āhaḷane dhammasajjhāyaṃ kariṃsu. Aṭṭhasahassanāgā āhaḷanaṃ nibbāpetvā nahātvā mahāsubhaddaṃ purato katvā attano vasanaṭṭhānaṃ āgamiṃsu.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
te tattha kanditvā roditvāna nāgā
sīse sake paṃsukaṃ okiritvā
āgamiṃsu te sabbe sakaṃ niketaṃ
purakkhatvā mahesiṃ sabbabhaddanti.
Tattha paṃsukanti āhaḷanapaṃsukaṃ.
Soṇuttaropi appatteyeva sattame divase dante ādāya bārāṇasiṃ sampāpuṇi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Ādāya dantāni gajuttamassa
vaggū subhe appaṭime paṭhabyā
suvaṇṇarājīhi samantamodare
so luddo kāsipuraṃ upāgami
upanesi so rājakaññāya dante
nāgo hato handa imassa dantāti.
Tattha suvaṇṇarājīhīti suvaṇṇaraṃsīhi. Samantamodareti samantato obhāsante sakalavanasaṇḍaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ viya karonte. Upanesīti ahaṃ chaddantavāraṇassa chabbaṇṇaraṃsivisajjane yamakadante ādāya āgacchāmi nagaraṃ alaṅkārāpethāti deviyā sāsanaṃ pesetvā tāya rañño ārocāpetvā devanagaraṃ viya nagare alaṅkārāpite soṇuttaropi nagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā dante upanesi upanetvā ca pana ayye yassa kira tumhe appamattakaṃ dosaṃ hadaye karittha so nāgo mayā hato mato tassa matabhāvaṃ jānātha handa passatha ime tassa dantāti dante adāsi. Sā mahāsattassa chabbaṇṇaraṃsī vicittadante maṇitālavaṇṭena gahetvā ūrūsu ṭhapetvā purimabhave attano piyasāmikassa dante olokentī evarūpaṃ nāma sobhaggappattaṃ vāraṇaṃ visapītena sallena jīvitakkhayaṃ pāpetvā dante chinditvā soṇuttaro āgatoti mahāsattaṃ anussarantī sokaṃ uppādetvā adhivāsetuṃ nāsakkhi. Athassā tattheva hadayaṃ phali. Taṃ divasameva kālamakāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
disvāna dantāni gajuttamassa
bhattuppiyassa purimāya jātiyā
tattheva tassā hadayaṃ aphāli
teneva sā kālamakāsi bālāti.
Athassa dasabalassa guṇe vaṇṇentā dhammasaṅgāhakattherā evamāhaṃsu
sambodhipatto ca mahānubhāvo
sitaṃ akāsī parisāya majjhe
pucchiṃsu bhikkhū suvimuttacittā
nākāraṇe pātukaronti buddhā.
Yamaddasātha dahariṃ kumāriṃ
kāsāvavatthaṃ anagāriyaṃ carantiṃ
sā kho tadā rājakaññā ahosi
ahaṃ tadā nāgarājā ahosiṃ.
Ādāya dantāni gajuttamassa
vaggū subhe appaṭime paṭhabyā
yo luddako kāsipuraṃ upāgami
so kho tadā devadatto ahosi.
Anāvasūraṃ cirarattasaṃsitaṃ
uccāvacaṃ caritamidaṃ purāṇaṃ
Vītaddaro vītasoko visallo
sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho.
Ahaṃ vo tena kālena ahosiṃ tattha bhikkhavo
nāgarājā tadāhosiṃ evaṃ dhāretha jātakanti.
Imā gāthā dasabalassa guṇe vaṇṇentehi dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā.
Tattha sitaṃ akāsīti āvuso sambodhi patto satthā mahānubhāvo alaṅkatadhammasabhāyaṃ alaṅkatadhammāsane parisamajjhe nisinno ekadivasaṃ sitaṃ akāsi. Nākāraṇeti bhante buddhā nāma akāraṇe sitaṃ na karonti tumhehi ca sitaṃ kataṃ kena nukho kāraṇena sitaṃ katanti mahākhīṇāsavā bhikkhū pucchiṃsu. Yamaddasāthāti evaṃ puṭṭho āvuso satthā attano sitakāraṇaṃ ācikkhanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ dassetvā evamāha bhikkhave yaṃ etaṃ daharayobbanappattaṃ kumārikaṃ kāsāvavatthaṃ anagāriyaṃ upetaṃ pabbajitvā imasmiṃ sāsane carantiṃ addasātha passatha sā tadā visapītena sallena nāgarājaṃ vijjhitvā gantvā vadhehīti soṇuttarassa pesetā rājakaññā ahosi tena gantvā jīvitakkhayaṃ pāpito ahaṃ tadā so nāgarājā ahosinti attho. Devadattoti bhikkhave idāni devadatto tadā so luddako ahosi. Anāvasūranti na avasūraṃ anatthaṅgatasuriyanti attho. Cirarattasaṃsitanti ito cirato anekavassakoṭimatthake saṃsitaṃ saṃsaritaṃ anuciṇṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti āvuso ito Anekavassakoṭimatthake saṃsaritaṃpi muḷhena vimuḷhena kataṃ pubbaṇhena kataṃ taṃ divasameva sāyaṇhe saranto viya attano caritavasena uccattā rājadhītāya ca soṇuttarassa ca caritavasena nīcattā uccanīcacaritaṃ idaṃ purāṇaṃ rāgādīnaṃ vigatāya vītaddaro ñātidhanasokādīnaṃ abhāvena vītasoko rāgasallādīnaṃ vigatattā visallo attanāva vijānitvā buddho abhāsīti āhu. Ahaṃ voti ettha voti nipātamattaṃ. Bhikkhave ahaṃ tena kālena tattha chaddantadahe ahosinti attho. Nāgarājāti honto ca na añño koci tadā homi athakho nāgarājā homīti attho. Evaṃ dhārethāti tumhe etaṃ jātakaṃ evaṃ dhāretha uggaṇhātha pariyāpuṇāthāti.
Imañca pana desanaṃ sutvā bahū sotāpannādayova ahesuṃ. Sā bhikkhunī pacchā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattāti.
Chaddantajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗