สัมภวชาดก
ว่าด้วยคนผู้รุ่งโรจน์ได้เพราะปัญญา
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๓๕๒ · บรรทัด ๙๕๒๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
ดูก่อนท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถาม สัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจว่าเธอเป็นเด็ก ท่านถามสัมภว กุมารแล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรมได้. พระจันทร์ปราศจากมลทิน โคจรไปในอากาศ ย่อมสว่างไสวล่วงหมู่ดาวทั้งปวง ในโลกนี้ด้วยรัศมี ฉันใด สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วง บัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ดูก่อนท่าน พราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจ ว่า เธอเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้วจะพึงรู้อรรถ และธรรมได้. ดูก่อนท่านพราหมณ์ เดือน ๕ ในคิมหันตฤดู ย่อมสวยงามยิ่งกว่าเดือนอื่น ๆ ด้วยต้นไม้และดอกไม้ ฉันใด สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ดูก่อนพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่า เพิ่งเข้าใจว่าเธอเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรมได้. ดูก่อนท่านพราหมณ์ หิมวันตบรรพต ชื่อว่า คันธมาทน์ ดารดาษไปด้วยไม้ต่าง ๆ พันธุ์ เป็นที่อยู่ อาศัยแห่งทวยเทพ ย่อมสง่างามและหอมตลบไป ทั่วทิศ ด้วยทิพยโอสถ ฉันใด สัมภวกุมารแม้ยังเป็น เด็กก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะ ประกอบด้วยปัญญา ดูก่อนท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจว่าเธอเป็นเด็ก ท่านถาม สัมภวกุมารแล้วจะพึงรู้อรรถและธรรมได้. ไฟป่ามีเปลวรุ่งเรือง ไหม้ลามไปในป่าไม่อิ่ม มีแนวทางดำ คุเรื่อยไป มีเปรียงเป็นอาหาร มีควัน เป็นธง ไหม้แนวไพรสูง ๆ เวลากลางคืนสว่างลุกโชน อยู่บนยอดภูเขา ฉันใด มภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉัน นั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบ ด้วยปัญญา ดูก่อนพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจว่าเธอเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมาร แล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรมได้. ม้าดีจะรู้ได้เพราะฝีเท้า โคพลิพัทธ์จะรู้ได้ เพราะเข็นภาระไป แม่โคนมจะรู้ได้เพราะน้ำนมดี และบัณฑิตจะรู้ได้เมื่อเจรจา ฉันใด สัมภวกุมารแม้ยัง เป็นเด็กก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ดูก่อนท่านพราหมณ์ ท่าน ยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจว่าเธอเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรมได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ชญฺา แปลว่า จักได้รู้. บทว่า จนฺโท ได้แก่ พระจันทร์ในวันเพ็ญ. บทว่า วิมโล ความว่า ปราศจากมลทินมีหมอกเป็นต้น. บทว่า เอวมฺปิ ทหรูเปโต ความว่า สัมภวกุมารแม้เข้าถึงความเป็นเด็กก็ฉันนั้น ย่อมงามเกิน คือไพโรจน์ล่วงได้แก่สว่างไสว ล่วงบัณฑิตที่เหลือ ในพื้นชมพูทวีปทั้งสิ้น เพราะประกอบด้วยปัญญา.
บทว่า รมฺมโก ได้แก่ เดือน ๕. บทว่า อเตวฺเหิ ความว่างามกว่าเดือนทั้ง ๑๑ เดือน อื่น ๆ ยิ่งนัก. บทว่า เอวํ ความว่า แม้สัมภวกุมาร ก็ฉันนั้น ย่อมงดงาม เพราะประกอบด้วยปัญญา. บทว่า หิมวาความว่า ภูเขา มีชื่อว่า หิมะ เพราะประกอบไปด้วยหิมะ ในสมัยหิมะตกอนึ่ง ชื่อว่า คายหิมะ เพราะคายหิมะ ในคิมหฤดู ภูเขาชื่อว่า คันธมาทน์เพราะย่ำยีชนผู้มาประจวบเข้าด้วยของหอม. บทว่า มหาภูตคณาลโย แปลว่าเป็นที่อยู่อาศัยของทวยเทพ. บทว่า ทิสา ภาติ ความว่า ภูเขาคันธมาทน์นั้นย่อมทำทิศทั้งปวงให้สว่างไสว เป็นอันเดียวกัน. บทว่า ปวาติ ความว่าย่อมฟุ้งไปตลอดทิศ ทั้งปวงด้วยของหอม.
บทว่า เอวํ ความว่า สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กฉันนั้น ย่อมสว่างไสวและหอมฟุ้งไปทั่วทิศทั้งปวง เพราะประกอบด้วยปัญญา. บทว่า ยสสฺสิมา ความว่า ไฟป่าชื่อว่า ยสสฺสิมา มีเปลว เรื่องโรจน์ เพราะถึงพร้อมด้วยเดช. บทว่า อจฺจิมาลี ความว่า ไฟป่าประกอบไปด้วยเปลว. บทว่า ชลมาโน วเน คจฺเฉ ความว่า ย่อมลามไหม้ไปในป่าใหญ่ กล่าวคือ กอไม้. บทว่า อนโล แปลว่า ไม่อิ่ม. ชื่อว่า เป็นแนวดำ เพราะทางที่ไฟไหม้ไปแล้วดำ. ชื่อว่า มีเปรียงเป็นอาหาร เพราะกินเปรียง ด้วยสามารถแห่งเครื่องบูชา ในยัญพิธี. ชื่อว่า มีควันเป็นธง เพราะยังกิจแห่งธงให้สำเร็จ. บทว่า อุตฺตมาเหวนนฺทโห ความว่า ไฟป่า ย่อมไหม้ไพรสณฑ์สูง ๆ ที่เรียกกันว่า ป่าทึบ. บทว่า นิสฺสิเว แปลว่า ในเวลาค่ำคืน. บทว่า ปพฺพตคฺคสฺมึ แปลว่า บนยอดภูเขา. บทว่า พหุเตโช แปลว่า มีฤทธิ์เคชมากมาย. บทว่าวิโรจติ ความว่า ย่อมส่องสว่างทวีทิศทั้งปวง. บทว่า เอวํ ความว่าสัมภวกุมารน้องชายของข้าพเจ้า แม้จะเป็นเด็ก ก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา. บทว่า ภทฺรํ ความว่า ชนทั้งหลาย รู้จักม้าอาชาไนยตัวเจริญ เพราะประกอบไปด้วยฝีเท้า มิใช่เพราะรูปร่าง หน้าตา. บทว่า วาหิเย ความว่า ชนทั้งหลายรู้จักโคพลิพัทธ์ว่าโคนี้ ประเสริฐแท้ เพราะนําภาระไปได้ ในเมื่อมีภาระที่จะพึงนำไป. บทว่า โทเหน ความว่า รู้จักแม่โคนมว่ามีน้ำนมดี เพราะถึงพร้อมด้วยน้ำนม. ในบทว่า ภาสมานํ นี้ ความว่า รู้จักว่าเป็นบัณฑิต เมื่อพูดเรื่องราวต่าง ๆ. นักปราชญ์พึงนําสูตรว่าด้วยบัณฑิตกับคนพาลมาแสดงประกอบ.
เมื่อสัญชยกุมาร สรรเสริญสัมภวกุมารอยู่อย่างนี้ สุจีรตพราหมณ์คิดว่า เราถามปัญหาดูแล้ว จักรู้กัน ดังนี้ แล้วจึงถามว่า ดูก่อนกุมารน้องชายของเจ้าอยู่ไหนเล่า ลำดับนั้น สัญชยกุมารจึงเปิดสีหบัญชร ชี้มือบอกสุจีรตพราหมณ์ว่า นั่น สัมภวกุมาร คนที่มีผิวพรรณผ่องใสคล้ายทองคำกำลังเล่นอยู่กับเพื่อนเด็ก ๆ ระหว่างถนนริมประตูปราสาท นี้คือน้องชายของข้าพเจ้า เชิญท่านไปหาแล้วไต่ถามเขาดู เขาจักบอกปัญหาแก่ท่านได้ โดยลีลาแห่งพระพุทธเจ้า สุจีรตพราหมณ์ ฟังคำของสัญชยกุมารแล้ว ลงจากปราสาท ไปยังสำนักของสัมภวกุมาร. มีคำถามสอดเข้ามาว่า ไปเวลาไหน ? แก้ว่า ไปในเวลาที่สัมภวกุมาร ยืนเปลื้องผ้านุ่งออกพาดไว้ที่ตอ เอามือทั้งสองกอบฝุ่นเล่น.
เมื่อพระบรมศาสดา จะทรงกระทำเนื้อความนั้นให้แจ่มแจ้ง จึงตรัสพระคาถา ความว่า
มหาพราหมณ์ ภารทวาชโคตร นั้นได้ไปยัง สำนักของสัมภวกุมาร เห็นเธอกำลังเล่นอยู่นอกบ้าน.
ฝ่ายพระมหาสัตว์เจ้า เห็นพราหมณ์มายืนอยู่ข้างหน้า จึงถามว่า ข้าแต่ท่านพ่อ ท่านมาด้วยประสงค์สิ่งไร เมื่อสุจีรตพราหมณ์บอกว่า พ่อกุมารเราเที่ยวไปในพื้นชมพูทวีป ก็ไม่พบผู้ที่สามารถจะแก้ปัญหาที่เราถามได้ จึงได้มายังสำนักของเจ้าดังนี้แล้ว จึงคิดว่า ทราบว่า ปัญหาที่ใคร ๆ วินิจฉัยไม่ได้ในสกลชมพูทวีป ตกมาถึงสำนักของเรา เราเป็นคนแก่ด้วยความรู้ ดังนี้รู้สึกละอายใจ จึงทิ้งฝุ่นที่อยู่ในกำมือเสีย ดึงผ้าที่ตอมามานุ่ง แล้วปวารณาโดย สัพพัญญุตญาณว่า เชิญถามเถิดท่านพราหมณ์ ข้าพเจ้าจักบอกท่านโดยลีลาแห่งพระพุทธเจ้า.
ลำดับนั้น สุจีรตพราหมณ์ ถามปัญหาด้วยคาถา ความว่า
เราเป็นราชทูตของพระเจ้า โกรัพยราช ผู้ยงยศ ทรงส่งมา พระองค์ผู้ยุธิฏฐิลโคตร ดำรัสถามถึงอรรถ และธรรม ได้ตรัสแล้วดังกล่าวมา ดูก่อนสัมภวกุมาร ท่านถูกถามแล้ว ขอจงบอกอรรถและธรรมนั้นเถิด.
ใจความแห่งปัญหานั้นว่า เกียรติคุณแห่งสัมภวบัณฑิต ได้ปรากฏเหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ท่ามกลางแห่งดวงดาวฉะนั้น.
ลำดับนั้น สัมภวกุมาร จึงกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้นท่านจงคอยฟัง เมื่อจะวิสัชนาธัมมยาคปัญหา กล่าวคาถา ความว่า
เชิญฟัง ข้าพเจ้า จักแก้ปัญหาแก่ท่าน อย่างนัก ปราชญ์ อนึ่ง พระราชาย่อมทรงทราบอรรถ และ ธรรมนั้นได้ แต่จักทรงทำตามหรือไม่ ไม่ทราบ.
เมื่อสัมภวกุมารยืนแสดงธรรมอยู่ระหว่างถนน ด้วยเสียงอันไพเราะเสียงกึกก้องไปทั่วพระนครพาราณสี ประมาณ ๑๒ โยชน์ ลำดับนั้น พระราชาและอุปราชเป็นต้นทั้งหมด มาประชุมกันแล้ว พระมหาสัตว์เจ้า จึงเริ่มแสดงธรรมเทศนา ในท่ามกลางมหาชน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตคฺฆ เป็นคำเชิญให้สดับการพยากรณ์ปัญหาแง่เดียว. บทว่า ยถาปิ กุสโล ความว่า พระมหาสัตว์เจ้า แสดงธรรมแก่สุจีรตพราหมณ์ว่า พระสัพพัญญูผู้ทรงฉลาดยิ่ง ตรัสบอกฉันใดข้าพเจ้าก็จักบอกแก่ท่านโดยส่วนเดียวฉันนั้น. บทว่า ราชา จ โข ตํ ความว่า ข้าพเจ้าจักบอกปัญหานั้น โดยประการที่พระราชาของท่านจะทรงทราบได้ ยิ่งกว่านั้น พระราชา ย่อมทรงทราบอรรถธรรมนั้นได้อย่างนี้ พระองค์จะทรงกระทำตาม หรือไม่ทรงกระทำตามก็ตาม ปัญหานั้นจักเกิดมีแก่ท้าวเธอ ผู้ทรงกระทำตาม หรือไม่ทรงกระทำตามทีเดียว แต่โทษผิดของเราไม่มี.
ครั้นสัมภวกุมาร ปฏิญาณณการกล่าวแก้ปัญหา ด้วยคาถาอย่างนี้แล้วบัดนี้ เมื่อจะกล่าวธัมมยาคปัญหาต่อไป จึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าแต่สุจีรตพราหมณ์ บุคคลผู้ถูกพระราชา ตรัสถามแล้ว พึงทูลกิจที่ควรทำในวันนี้ ให้ทำในวัน พรุ่งนี้ พระเจ้ายุธิฏฐิละ อย่าได้ทรงทำตาม ในเมื่อ ประโยชน์เกิดขึ้น. ข้าแต่ท่านสุจีรตะ เมื่อบุคคลถูกพระราชาดำรัส ถาม พึงกราบทูลธรรมภายในเท่านั้น ไม่พึงให้เสด็จ ไปยังหนทางผิด ดุจคนโง่หาความคิดมิได้ฉะนั้น. กษัตริย์ไม่ควรลืมพระองค์ ไม่ควรประพฤติ อธรรม ไม่ควรข้ามไปในที่มิใช่ท่า ไม่พึงทรงขวนขวาย ในสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์. อนึ่ง กษัตริย์พระองค์ใด ทรงทราบว่า ควรจะ ทำฐานะเหล่านี้ กษัตริย์พระองค์นั้น ย่อมทรงพระเจริญ ทุกเมื่อ ดุจพระจันทร์ ในสุกปักษ์ ฉะนั้น. กษัตริย์พระองค์นั้น ย่อมเป็นที่รักใคร่ของพระประยูรญาติทั้งหลายด้วย ย่อมทรงรุ่งโรจน์ในหมู่มิตร ด้วย ท้าวเธอมีพระปรีชา เมื่อสวรรคตแล้วย่อมเข้าถึง โลกสวรรค์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สํเสยฺย ได้แก่ พึงกราบทูล. ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ดังนี้ ข้าแต่ท่านสุจีรตะ ถ้าหากใครถูกพระราชาของท่านดำรัสถามว่าวันนี้เราจะให้ทาน รักษาศีล กระทำอุโบสถดังนี้ไซร้ พึงกราบทูลว่าขอเดชะ ข้าแต่มหาราชเจ้า วันนี้พวกข้าพระพุทธเจ้าจะฆ่าสัตว์ จะบริโภคกามจะดื่มสุราก่อน ต่อพรุ่งนี้จึงจักทำบุญทำกุศล พระราชาผู้ยุธิฏฐิลโคตรของท่านถึงจะทรงกระทำตามคำของอำมาตย์ แม้ผู้ยิ่งใหญ่นั้นแล้ว ก็อย่าได้อยู่อย่างยังวันนั้นให้ล่วงไปด้วยความประมาท ในเมื่อประโยชน์เช่นนั้นเกิดขึ้น อย่าทรงกระทำตามคำของเขา รักษากุศลจิตที่เกิดขึ้นแล้วอย่าให้เสื่อม จงทรงบำเพ็ญกรรมอันปฏิสังยุตด้วยกุศลอย่างเดียว ท่านควรกราบทูลคำนี้แด่พระราชาของท่าน.
ด้วยคาถานี้ พระมหาสัตว์เจ้า แสดงภัทเทกรัตตสูตรว่า อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ โกชญฺา มรณํ สุเว เป็นอาทิ ความว่า ควรทำความเพียรเสียในวันนี้ ใครเล่าจะรู้ความตายว่าจะมีในวันพรุ่งนี้ และแสดงโอวาทเกี่ยวด้วยความไม่ประมาทว่า อปฺปมาโท อมตํ ปทํ ปมาโท มจฺจุโน ปทํ เป็นอาทิความว่า ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ด้วยประการฉะนี้. บทว่า อชฺชตญฺเญว ความว่า ท่านสุจีรตะท่านถูกพระราชาดำรัสถามว่า สัมภวบัณฑิตถูกท่านถามในธัมมยาคปัญหากล่าวแก้อย่างไร ? พึงกราบทูลอัชฌัตธรรมอย่างเดียว แด่พระราชา คือพึงกราบทูลถึงเบญจขันธ์อันเป็นนิยกัชฌัตธรรมว่า เป็นของไม่เที่ยงโดยความเป็นของไม่มี.
ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระมหาสัตว์เจ้า ทรงแสดงอนิจจตาธรรมแจ่มแจ้งด้วยคาถาอย่างนี้ ความว่า
เมื่อใดบัณฑิตพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า สังขาร ทั้งหลายไม่เที่ยง เมื่อนั้น ย่อมหน่ายในทุกข์ สังขาร ทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็น ธรรมดา ครั้นเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความเข้าไประงับ สังขารเหล่านั้นเสียได้เป็นสุข.
บทว่า กุมฺมคฺคํ ความว่า ข้าแต่ท่านพราหมณ์ อันธพาลปุถุชนคนงมงายไม่มีความคิด ย่อมซ่องเสพทางผิดคือทิฏฐิ ๖๒ ประการฉันใด พระราชาของท่านไม่ควรซ่องเสพทางผิดฉันนั้น จงซ่องเสพเฉพาะกุศลกรรมบถ ๑๐อันเป็นนิยยานิกธรรม ท่านควรกราบทูลพระองค์อย่างนี้. บทว่า อตฺตานํ ความว่า กษัตริย์ไม่ควรละเลยอัตภาพอันดำรงอยู่ในสุคติ ชนทั้งหลายละเลยกุศลสมบัติ ๓ ประการในกามภพ แล้วบังเกิดในอบายเพราะกรรมใด กษัตริย์ไม่ควรทำกรรมนั้น. บทว่า อธมฺมํ ความว่า ไม่ควรประพฤติอธรรมกล่าวคือทุจริต ๓ อย่าง. บทว่า อติตฺเถ ความว่า ไม่ควรข้าม คือ ไม่ควรหยั่งลงในที่มิใช่ท่า กล่าวคือทิฏฐิ ๖๒ ประการ. ปาฐะว่า น ตาเรยฺย ดังนี้ก็มี. ความก็ว่า ไม่ควรยังชนผู้ถึงทิฏฐานุคติของของตนให้หยั่งลง. บทว่า อนตฺเถ ได้แก่ ในสิ่งที่มิใช่เหตุ. บทว่า น ยุโต ความว่า ไม่ควรขวนขวาย (ในสิ่งไร้เหตุผล). ในข้อนี้มีคำอธิบายว่า ถ้าว่าพระราชาของท่านทรงประสงค์จะประพฤติในธัมมยาคปัญหา ก็จงทรงประพฤติในโอวาทนี้ ท่านควรกราบทูลท้าวเธอด้วยประการฉะนี้.
บทว่า สทา ได้แก่ ตลอดกาลเป็นไปติดต่อ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ พระขัตติยราชพระองค์ใดทรงทราบเพื่อจะทำเหตุเหล่านี้ พระขัตติยราชพระองค์นั้นย่อมทรงเจริญทุกเมื่อ ดุจพระจันทร์ในข้างขึ้นฉะนั้น. บทว่าวิโรจติ ความว่า ย่อมทรงงดงามไพโรจน์ท่ามกลางมิตรและอำมาตย์ของพระองค์ ด้วยคุณทั้งหลายมีศีล มรรยาท และญาณ เป็นต้น.
พระมหาสัตว์เจ้า กล่าวแก้ปัญหาแก่พราหมณ์โดยลีลาแห่งพระพุทธเจ้าดุจยังพระจันทร์ให้ปรากฏขึ้น ณ พื้นอากาศ ด้วยอาการอย่างนี้. มหาชนต่างบันลือโห่ร้องตบมือ กระทำสาธุการพันครั้ง ยังการยกธงและการดีดนิ้วมือให้เป็นไป ทั้งซัดไปซึ่งวัตถุมีเครื่องประดับมือเป็นต้น. ทรัพย์สินที่มหาชนซัดไปแล้วอย่างนี้ นับได้ถึงโกฏิ. แม้พระราชาก็ทรงโปรดปรานพระราชทานยศใหญ่ แก่สัมภวกุมารนั้น ฝ่ายสุจีรตพราหมณ์ ทำการบูชาด้วยทองคำพันลิ่มแล้วจารึกคำวิสัชนาปัญหาลงในแผ่นทองคำด้วยชาดกับหรดาล แล้วเดินทางไปยังอินทปัตตนครกราบทูลธัมมยาคปัญหาแด่พระราชา. พระราชาทรงประพฤติในธรรมนั้น แล้วยังเมืองสวรรค์ให้แน่นบริบูรณ์.
พระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ก็หามิได้ แม้ในปางก่อน ตถาคตก็มีปัญญามากเหมือนกัน ดังนี้แล้ว ทรงประชุมชาดกว่าพระเจ้าธนัญชยโกรัพยราชในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระอานนท์ สุจีรตพราหมณ์ ได้มาเป็นพระอนุรุทธะ วิธุรพราหมณ์ ได้มาเป็นพระอริยกัสสป ภัทรการกุมารได้มาเป็นพระโมคคัลลานะ สัญชยมาณพ ได้มาเป็นพระสารีบุตร สัมภวบัณฑิตได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาสัมภวชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๔๑๕–๔๓๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๑๔๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๔๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Sambhavajātakaṃ
rajjañca paṭipannasmāti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi.
Paccuppannavatthu mahāummaṅgajātake āvibhavissati.
Atīte pana kururaṭṭhe indapattanagare dhanañjayakorabyo nāma Rājā rajjaṃ kāresi. Tassa sucīrato nāma brāhmaṇo purohito atthadhammānusāsako ahosi. Rājā dānādīni puññāni karonto dhammena rajjaṃ anusāsi. So ekadivasaṃ dhammayāgaṃ nāma pañhaṃ abhisaṅkharitvā sucīratabrāhmaṇaṃ āsane nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā pañhaṃ pucchanto catasso gāthā abhāsi
rajjañca paṭipannasmā ādhipaccaṃ sucīrata
mahantaṃ pattumicchāmi vijetuṃ paṭhaviṃ imaṃ.
Dhammena no adhammena adhammo me na ruccati
kiccova dhammo carito rañño hoti sucīrata.
Idha cevāninditā yena pecca yena aninditā
yasaṃ devamanussesu yena pappomu brāhmaṇa.
Yohaṃ atthañca dhammañca kattumicchāmi brāhmaṇa
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca brāhmaṇakkhāhi pucchitoti.
Tattha rajjanti ācariya mayaṃ imasmiṃ sattayojanike indapattanagare rajjañca tiyojanasatike kururaṭṭhe issarabhāvasaṅkhātaṃ ādhipaccañca. Paṭipannāti adhigatā. Mahantanti idāni mahantabhāvaṃ pattumicchāmi. Vijetunti imaṃ paṭhaviṃ dhammena abhibhavituṃ ajjhottharituṃ icchāmi. Kiccovāti avasesajanehi raññova dhammo kicco karaṇīyataro. Rājānuvattako hi loko so tasmiṃ dhammike sabbopi dhammiko hoti tasmā esa dhammo nāma raññova kiccoti. Idha cevāninditāti yena mayaṃ idha loke ca paraloke Ca aninditā. Yena pappemūti yena mayaṃ nirayādīsu anibbattitvā devesu ca mānusesu ca yasaṃ issariyaṃ sobhaggappattaṃ pāpuṇeyyāma taṃ no kāraṇaṃ kathehīti. Yohanti brāhmaṇa yo ahaṃ phalavipākasaṅkhātaṃ atthañca tassa atthassa hetubhūtaṃ dhammañca kattuṃ samādāya vattituṃ uppādetuñca icchāmi. Taṃ tvanti tassa mayhaṃ tvaṃ sukheneva nibbānagāmimaggaṃ āruyha appaṭisandhikabhāvaṃ patthentassa taṃ atthañca dhammañca pucchito akkhāhi pākaṭaṃ katvā kathehīti brāhmaṇaṃ dhammayāgapañhaṃ pucchi.
Ayaṃ pana pañho gambhīro buddhavisayo sabbaññubuddhameva taṃ pucchituṃ yuttaṃ tasmiṃ asati sabbaññutapariyesakaṃ bodhisattaṃ pucchituṃ vaṭṭatīti. Sucīrato pana attano abodhisattatāya pañhaṃ kathetuṃ nāsakkhi. Asakkonto ca paṇḍitamānaṃ akatvā attano asamatthabhāvaṃ kathento gāthamāha
nāññatra vidhurā rāja etaṃ akkhātumarahati
yaṃ tvaṃ atthañca dhammañca kattumicchasi khattiyāti.
Tassattho avisayo esa mahārāja pañho mādisānaṃ ahaṃ hi nevassa ādiṃ na pariyosānaṃ passāmi andhakāraṃ paviṭṭho viya homi bārāṇasirañño pana purohito vidhuro nāma brāhmaṇo atthi sova taṃ ācikkheyya taṃ ṭhapetvā yaṃ tvaṃ atthañca dhammañca kattumicchasi etadakkhātuṃ na añño arahatīti.
Rājā tassa vacanaṃ sutvā tenahi brāhmaṇa khippaṃ tassa Santikaṃ gacchāhīti paṇṇākāraṃ datvā taṃ pesetukāmo gāthamāha
ehi kho pahito gaccha vidhurassa upantikaṃ
nikkhaṃ rattasuvaṇṇassa haraṃ gaccha sucīrata
abhihāraṃ imaṃ dajjā atthadhammānusiṭṭhiyāti.
Tattha upantikanti santikaṃ. Nikkhanti pañcatulā suvaṇṇā eko nikkho ayaṃ pana rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā evamāha. Imaṃ dajjāti tena imasmiṃ dhammayāgapañhe kathite tassa atthadhammānusiṭṭhiyā abhihāraṃ pūjaṃ karonto imaṃ nikkhasahassaṃ dadeyyāsīti.
Evañca pana vatvā so pañhavisajjanassa likhanatthāya satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ gamanatthāya yānaṃ parivāratthāya balanikāyaṃ paṇṇākāraṃ katvā taṃ khaṇaññeva uyyojesi. So pana indapattanagarā nikkhamitvā ujukameva bārāṇasiyaṃ agantvā yattha yattha paṇḍitā vasanti sabbāni tāni ṭhānāni upasaṅkamitvā sakalajambūdīpe pañhassa visajjanākāraṃ alabhitvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā ekasmiṃ ṭhāne nivāsaṃ gahetvā katipayehi janehi saddhiṃ pātarāsabhuñjanavelāya vidhurassa nivesanaṃ gantvā āgatabhāvaṃ ārocāpetvā tena pakkosāpito taṃ sake ghare bhuñjamānaṃ addasa.
Tamatthaṃ pakāsento āvikaronto satthā sattamaṃ gāthamāha
svādhippāgā bhāradvājo vidhurassa upantikaṃ
tamaddasa mahābrahmā asamānaṃ sake ghareti.
Tattha svādhippāgāti so bhāradvājagotto sucīrato adhippāgā gatoti attho. Mahābrahmāti mahābrāhmaṇo. Asamānanti bhuñjamānaṃ.
So pana tassa bālasahāyako ekācariyakule uggahitasippo tasmā tena saddhiṃ ekatova bhuñjitvā bhattakiccapariyosāne sukhanisinno samma kimatthaṃ āgatosīti puṭṭho āgamanakāraṇaṃ ācikkhanto aṭṭhamaṃ gāthamāha
raññohaṃ pahito dūto korabyassa yasassino
atthaṃ dhammañca pucchesi iccabravi yudhiṭṭhilo
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca vidhurakkhāhi pucchitoti.
Tattha raññohanti rañño ahaṃ korabyassa yasassino dūto. Pahitoti tena pesito idhāgacchāmi. Pucchesīti so yudhiṭṭhilagotto dhanañjayarājā dhammayāgapañhaṃ nāma pucchi ahaṃ kathetuṃ asakkonto tvaṃ sakkhissasīti ñatvā tassa ārocesi so paṇṇākāraṃ datvā pañhaṃ pucchanatthāya maṃ tava santikaṃ pesento vidhurassa santikaṃ gantvā imassa pañhassa atthañca pālidhammañca puccheyyāsi iti abravi taṃ tvaṃ idāni mayā pucchito akkhāhīti.
Tadā pana so brāhmaṇo mahājanassa cittaṃ gaṇhissāmīti gaṅgaṃ pidahanto viya vinicchayaṃ vicāreti tassa pañhassa visajjane okāso natthi so tamatthaṃ ācikkhanto navamaṃ gāthamāha
Gaṅgaṃ me pidahissanti na taṃ sakkomi brāhmaṇa
apidhetuṃ mahāsaddaṃ taṃ kathaṃ so bhavissati
na te sakkomi akkhātuṃ atthaṃ dhammañca pucchitoti.
Tassattho brāhmaṇa mayhaṃ mahājanassa nānācittagatisaṅkhātaṃ gaṅgaṃ pidahissanti byāpāro uppanno tamahaṃ mahāsaddaṃ apidhetuṃ na sakkomi tasmā kathaṃ so okāso bhavissati tasmiṃ asati te ahaṃ pañhaṃ na visajjeyyaṃ iti cittekaggatañceva okāsañca alabhanto na te sakkomi akkhātuṃ atthañca dhammañca pucchitoti.
Evañca pana vatvā putto me paṇḍito mayā ñāṇavantataro so te byākarissati tassa santikaṃ gacchāhīti vatvā dasamaṃ gāthamāha
bhadrakāro ca me putto oraso mama atrajo
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca gantvā pucchassu brāhmaṇāti.
Tattha orasoti ure saṃvaddho. Atrajoti attanā jāto.
Taṃ sutvā sucīrato vidhurassa gharā nikkhamitvā bhadrakārassa bhuttapātarāsassa attano parisāya majjhe nisinnakāle nivesanaṃ agamāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā ekādasamaṃ gāthamāha
svādhippāgā bhāradvājo bhadrakārassa santikaṃ
tamaddasa mahābrahmā nisinnaṃ samhi vesmanīti.
Tattha vesmanīti ghare.
So tattha gantvā bhadrakāramāṇavena katāsanābhihārasakkāro nisīditvā āgamanakāraṇaṃ puṭṭho dvādasamaṃ gāthamāha
raññohaṃ pahito dūto korabyassa yasassino
atthaṃ dhammañca pucchesi iccabravi yudhiṭṭhilo
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca bhadrakāra bravīhi meti.
Atha naṃ bhadrakāro tāta ahaṃ imesu divasesu paradārikakamme abhiniviṭṭho cittaṃ me byākulaṃ tena tyāhaṃ visajjetuṃ na sakkhissāmi mayhaṃ pana kaniṭṭho sañjayakumāro nāma mayā ativiya ñāṇavantataro taṃ puccha so te pañhaṃ visajjessatīti tassa santikaṃ pesento dve gāthā abhāsi
maṃsakājaṃ avahāya godhaṃ anupatāmahaṃ
na te sakkomi akkhātuṃ atthaṃ dhammañca pucchito
sañjayo nāma me bhātā kaniṭṭho me sucīrata
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca gantvā pucchassu brāhmaṇāti.
Tattha maṃsakājanti yathā nāma puriso thūlamigamaṃsaṃ kājenādāya gacchanto antarāmagge godhapotakaṃ disvā maṃsakājaṃ chaḍḍetvā taṃ anubandheyya evameva attano ghare vasavattaniṃ bhariyaṃ chaḍḍetvā parassa rakkhitagopitaṃ itthiṃ anubandhanto homīti dīpento evamāha.
So tasmiṃyeva khaṇe sañjayassa nivesanaṃ gantvā tena katasakkāro āgamanakāraṇaṃ puṭṭho ācikkhi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi
Svādhippāgā bhāradvājo sañjayassa upantikaṃ
tamaddasa mahābrahmā nisinnaṃ samhi vesmani.
Raññohaṃ pahito dūto korabyassa yasassino
atthaṃ dhammañca pucchesi iccabravi yudhiṭṭhilo
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca sañjayakkhāhi pucchitoti.
Sañjayakumāro pana tadā paradārameva sevati. Athassa sohaṃ tāta paradāraṃ sevāmi sevanto ca pana gaṅgaṃ taritvā paratīraṃ gacchāmi taṃ maṃ sāyañca pāto ca nadiṃ tarantaṃ maccu gilati nāma tena me cittaṃ byākulaṃ na tyāhaṃ ācikkhituṃ sakkhissāmi kaniṭṭho pana me sambhavakumāro nāma atthi jātiyā sattavassiko mayā sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena adhikañāṇataro so te ācikkhissati gaccha taṃ pucchāhīti imamatthaṃ pakāsento so dve gāthā abhāsi
sadā maṃ gilati maccu sāyaṃ pāto sucīrata
na te sakkomi akkhātuṃ atthaṃ dhammañca pucchito.
Sambhavo nāma me bhātā kaniṭṭho me sucīrata
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca gantvā pucchassu brāhmaṇāti.
Taṃ sutvā sucīrato ayaṃ pañho imasmiṃ loke acchariyabbhūto bhavissati imaṃ visajjetuṃ samattho nāma natthi maññeti cintetvā dve gāthā abhāsi
Abbhūto vata bho dhammo nāyaṃ asmāka ruccati
tayo janā pitāputtā te su paññāya no vidū.
Na naṃ sakkotha akkhātuṃ atthaṃ dhammañca pucchitā
kathaṃ nu daharo jaññā atthaṃ dhammañca pucchitoti.
Tattha nāyanti ayaṃ pañhādhammo abbhūto imaṃ kathetuṃ samatthena nāma na bhavitabbaṃ tasmā yaṃ tvaṃ kumāro kathessatīti vadesi nāyaṃ asmākaṃ ruccati. Te sūti ettha sukāro nipātamattaṃ. Pitā vidhuro puttāpi bhadrakāro ca sañjayo cāti tepi tayo pitāputtā paññāya imaṃ dhammaṃ no vidū na vijānanti añño koci jānissatīti attho. Na nanti tumhe tayo janā pucchitā etaṃ akkhātuṃ na sakkotha daharo sattavassiko kumāro pucchito kathaṃ nu jaññā kena kāraṇena jānituṃ sakkhissatīti attho.
Taṃ sutvā sañjayakumāro tāta sambhavakumāro daharoti maññāsi sacepi pañhavisajjanena atthiko gaccha taṃ pucchāti atthadīpanāhi kumārassa vaṇṇaṃ pakāsento dvādasa gāthā abhāsi
mā naṃ daharoti maññāsi apucchitvāna sambhavaṃ
pucchitvā sambhavaṃ jaññā atthaṃ dhammañca brāhmaṇa.
Yathāpi cando vimalo gacchaṃ ākāsadhātuyā
sabbe tāragaṇe loke ābhāya atirocati.
Evampi daharūpeto paññāyogena sambhavo
mā naṃ daharoti maññāsi apucchitvāna sambhavaṃ
pucchitvā sambhavaṃ jaññā atthaṃ dhammañca brāhmaṇa.
Yathāpi rammako māso gimhānaṃ hoti brāhmaṇa
atevaññehi māsehi dumapupphehi sobhati.
Evampi daharūpeto paññāyogena sambhavo
mā naṃ daharoti maññāsi apucchitvāna sambhavaṃ
pucchitvā sambhavaṃ jaññā atthaṃ dhammañca brāhmaṇa.
Yathāpi himavā brahme pabbato gandhamādano
nānārukkhehi sañchanno mahābhūtagaṇālayo
osadhehi ca dibbehi disā bhāti pavāti ca.
Evampi daharūpeto paññāyogena sambhavo
mā naṃ daharoti maññāsi apucchitvāna sambhavaṃ
pucchitvā sambhavaṃ jaññā atthaṃ dhammañca brāhmaṇa.
Yathāpi pāvako brahme accimālī yasassimā
jalamāno vane gacche analo kaṇhavattanī.
Ghaṭāsano dhūmaketu uttamāhevanandaho
nissive pabbataggasmiṃ bahutejo virocati.
Evampi daharūpeto paññāyogena sambhavo
mā naṃ daharoti maññāsi apucchitvāna sambhavaṃ
pucchitvā sambhavaṃ jaññā atthaṃ dhammañca brāhmaṇa.
Javena bhadraṃ jānanti balibaddañca vāhiye
dohena dhenuṃ jānanti bhāsamānañca paṇḍitaṃ.
Evampi daharūpeto paññāyogena sambhavo
mā naṃ daharoti maññāsi apucchitvāna sambhavaṃ
pucchitvā sambhavaṃ jaññā atthaṃ dhammañca brāhmaṇāti.
Tattha jaññāti jānissasi. Candoti puṇṇacando. Vimaloti abbhādimalarahito. Evampi daharūpetoti evaṃ sambhavakumāro daharabhāvena upetopi paññāyogena sakalajambūdīpatale avasesapaṇḍite atirocati atikkamitvā virocati bhāsati. Rammakoti cittamāso. Atevaññehīti ativiya aññehi ekādasahi māsehi. Evanti evaṃ sambhavopi paññāyogena sobhati. Himavāti himapātasamaye himayuttoti himavāti gimhakāle himañca vamatīti himavāti. Sampattaṃ janaṃ gandhena madayatīti gandhamādano. Mahābhūtagaṇālayoti devagaṇanivāso. Disā bhātīti sabbadisā ekobhāsā viya karoti. Pavātīti gandhena sabbā disā vāyati. Evanti evaṃ sambhavopi paññāyogena sabbā disā bhāti ceva pavāti ca. Yasassimāti tejasampattiyā yasassimā. Accimālīti accīhi yutto. Jalamāno vane gaccheti gacchasaṅkhāte mahāvane jalanto carati. Analoti atitto. Gatamaggassa kaṇhabhāvena kaṇhavattanī. Yaññe āhutivasena ghaṭaṃ asnātīti ghaṭāsano. Dhūmo ketukiccaṃ assa sādhetīti dhūmaketu. Uttamāhevanandahoti ahevanaṃ vuccati vanasaṇḍo uttamavanasaṇḍaṃ dahatīti Attho. Nissiveti rattibhāge. Pabbataggasminti pabbatasikhare. Bahutejoti bahuindano. Virocatīti sabbā disā obhāsati. Evanti evaṃ mama kaniṭṭho sambhavakumāro daharopi paññāyogena virocati. Bhadranti bhadramassājānīyaṃ javasampattiyā jānanti na sarīrena. Vāhiyeti vahitabbe bhāre sati bhāravahatāya ayaṃ uttamoti balibaddaṃ jānanti. Dohenāti dohasampattiyā dhenuṃ sukhīrāti jānanti. Bhāsamānanti ettha nānābhāsamānaṃ jānanti. Missaṃ bālehi paṇḍitanti suttaṃ āharitabbaṃ.
Sucīrato evaṃ tasmiṃ sambhavaṃ vaṇṇente pañhaṃ pucchitvā jānissāmīti kahaṃ pana te kumāra kaniṭṭhoti pucchi. Athassa so sīhapañjaraṃ vivaritvā hatthaṃ pasāretvā so eso pāsādadvāre antaravīthiyaṃ kumārakehi saddhiṃ suvaṇṇavaṇṇo kīḷati ayaṃ mama kaniṭṭho upasaṅkamitvā taṃ pucchatha buddhalīlāya te pañhaṃ kathessatīti āha. Sucīrato tassa vacanaṃ sutvāva pāsādā oruyha kumārassa santikaṃ agamāsi. Kāya velāyāti. Kumārassa nivatthasāṭakaṃ mocetvā khandhe khipitvā ubhohi hatthehi paṃsuṃ gahetvā ṭhitavelāya.
Tamatthaṃ āvikaronto satthā
svādhippāgā bhāradvājo sambhavassa upantikaṃ
tamaddasa mahābrahmā kīḷamānaṃ bahīpureti gāthamāha.
Tattha bahīpureti bahinivesane.
Mahāsattopi brāhmaṇaṃ āgantvā purato ṭhitaṃ disvā tāta kenatthenāgatosīti pucchitvā tāta kumāra ahaṃ jambūdīpatale āhiṇḍanto mayā pucchitaṃ pañhaṃ kathetuṃ samatthaṃ alabhitvā tava santikaṃ āgatomhīti vutte sakalajambūdīpe kira avinicchito pañho mama santikaṃ āgato ahaṃ ñāṇena mahallakoti hirottappaṃ paṭilabhitvā hatthagataṃ paṃsuṃ chaḍḍetvā khandhato sāṭakaṃ ādāya nivāsetvā puccha brāhmaṇa buddhalīlāya te kathessāmīti sabbaññuppavāraṇaṃ pavāresi. Tato brāhmaṇo
raññohaṃ pahito dūto korabyassa yasassino
atthaṃ dhammañca pucchesi iccabravī yudhiṭṭhilo
taṃ tvaṃ atthañca dhammañca sambhava akkhāhi pucchitoti. Gāthāya pañhaṃ pucchi.
Tassattho sambhavapaṇḍitassa guṇo gaganamajjhe puṇṇacando viya pākaṭo ahosi.
Atha naṃ tenahi suṇāhīti vatvā dhammayāgapañhaṃ visajjento
taggha te ahamakkhissaṃ yathāpi kusalo tathā
rājā ca kho taṃ jānāti yadi kāhati vā na vāti gāthamāha.
Tassa antaravīthiyaṃ ṭhatvā madhurassarena dhammaṃ desentassa saddo dvādasayojanikaṃ sakalabārāṇasinagaraṃ avatthari. Atha rājā ca Uparājādayo ca sabbe sannipatiṃsu. Mahāsatto mahājanassa majjhe dhammadesanaṃ paṭṭhapesi.
Tattha tagghāti ekaṃsavacanaṃ. Yathāpi kusaloti yathā atikusalo sabbaññubuddho ācikkhati tathā te ekaṃseneva ahamakkhissanti attho. Rājā ca kho tanti ahaṃ taṃ pañhaṃ yathā tumhākaṃ rājā jānituṃ sakkoti tathā kathessāmi tato uttariṃ rājā evaṃ taṃ jānāti yadi karissati vā na vā karissati karontassa vā akarontassa vā tasseva taṃ bhavissati mayhaṃ pana doso natthīti dīpeti.
Evaṃ imāya gāthāya pañhakathanaṃ paṭijānitvā idāni dhammayāgapañhaṃ kathento āha
ajja suveti saṃseyya raññā puṭṭho sucīrata
mā katvā avasī rājā atthe jāte yudhiṭṭhilo.
Ajjhattaññeva saṃseyya raññā puṭṭho sucīrata
kummaggaṃ na niveseyya yathā muḷho acetaso.
Attānaṃ nātivatteyya adhammaṃ na samācare
atitthe nappatāreyya anatthe na yuto siyā.
Yo ca etāni ṭhānāni kattuṃ jānāti khattiyo
sadā so vaḍḍhate rājā sukkapakkheva candimā.
Ñātīnañca piyo hoti mittesu ca virocati
kāyassa bhedā sappañño saggaṃ so upapajjatīti.
Tattha saṃseyyāti katheyya. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta sucīrata sace tumhākaṃ raññā ajja dānaṃ dema sīlaṃ rakkhāma uposathakammaṃ karomāti koci puṭṭho mahārāja ajja tāva pāṇaṃ hanāma kāme paribhuñjāma suraṃ pivāma kusalaṃ pana karissāma suveti rañño saṃseyya katheyya tassa atimahantassāpi amaccassa vacanaṃ katvā tumhākaṃ rājā yudhiṭṭhilagotto tathārūpe atthe jāte taṃ divasaṃ pamādena vītināmento mā avasi tassa vacanaṃ akatvā uppannaṃ kusalacittaṃ aparihāpetvā kusalapaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ karotuyeva idamassa katheyyāsīti. Evaṃ mahāsatto imāya gāthāya ajjeva kiccaṃ ātappaṃ ko jaññā maraṇaṃ suveti bhaddekarattasuttañca appamādo amataṃ padaṃ pamādo maccuno padanti appamādovādañca kathesi. Ajjhattaññevāti tāta sucīrata sambhavapaṇḍito tayā dhammayāgapañhe pucchito kiṃ kathesīti raññā puṭṭho samāno tumhākaṃ rañño ajjhattaññeva saṃseyya niyakajjhattasaṅkhātaṃ khandhapañcakaṃ hutvā abhāvato aniccanti katheyyāsi. Ettāvatā mahāsatto
sabbe saṅkhārā aniccāti yadā paññāya passati
aniccā vata saṅkhārā uppādavayadhammino
uppajjitvā nirujjhanti tesaṃ vūpasamo sukhoti evaṃ vibhāvitaṃ aniccataṃ kathesi. Kummagganti brāhmaṇa yathā muḷho acetano andhabālaputhujjano dvāsaṭṭhidiṭṭhigatasaṅkhātaṃ kummaggaṃ Sevati evaṃ tava rājā taṃ kummaggaṃ na seveyya niyyānikaṃ dasakusalakammapathamattameva sevatu evamassa vadeyyāsīti. Attānanti imaṃ sugatiyaṃ ṭhitaṃ attabhāvaṃ nātivatteyya yena kammena tisso kusalasampattiyo sabbakāmamagge atikkamitvā apāye nibbattanti taṃ kammaṃ na kareyyāti attho. Adhammanti tividhaduccaritasaṅkhātaṃ adhammaṃ na samācareyya. Atittheti dvāsaṭṭhidiṭṭhisaṅkhāte atitthe nappatāreyya na otāreyya. Na tāreyyātipi pāṭho. Attano diṭṭhānugatiṃ āpajjantaṃ janaṃ otāreyya. Anattheti akāraṇe. Na yutoti yuttapayutto na siyā. Brāhmaṇa yadi te rājā dhammayāgapañhe vattitukāmo imasmiṃ ovāde vattatūti tassa katheyyāsīti ayamettha adhippāyo. Sadāti satataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti yo khattiyo etāni kāraṇāni kātuṃ jānāti so rājā sukkapakkhe cando viya sadā vaḍḍhati. Virocatīti mittāmaccānaṃ majjhe attano sīlācārañāṇādīhi guṇehi sobhati virocatīti.
Evaṃ mahāsatto gaganatale candaṃ uṭṭhāpento viya buddhalīlāya brāhmaṇassa pañhaṃ kathesi. Mahājano nadanto selento appoṭhento sādhukārasahassāni akāsi celukkhepe ceva aṅgulipoṭhe ca pavattesi hatthapilandhanādīni khipi. Evaṃ khittadhanaṃ koṭippattaṃ ahosi. Rājāpissa tuṭṭho mahantaṃ yasaṃ adāsi. Sucīratopi nikkhasahassena pūjaṃ katvā suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena pañhavisajjanaṃ likhitvā indapattanagaraṃ gantvā rañño dhammayāgapañhaṃ kathesi. Rājā tasmiṃ dhamme vattitvā saggapūraṃ pūresi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato mahāpaññoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā dhanañjayarājā ānando ahosi sucīrato anuruddho vidhuro ariyakassapo bhadrakāro moggallāno sañjayamāṇavo sārīputto sambhavapaṇḍito ahamevāti.
Sambhavajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Pañcamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗