อลัมพุสาชาดก
ว่าด้วยอิสิสิงคดาบสถูกทำลายตบะ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๔๗๘ · บรรทัด ๑๐๓๒๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บทว่า น เต สมสมํ ความว่า ในชนทั้งหมดเหล่านั้น เราไม่เห็นแม้คนเดียว ที่จะทัดเทียมเจ้าได้ ด้วยรูปร่างและงดงามด้วยท่วงที ลีลาเป็นต้น เมื่อดาบสรู้ว่า นางนั้นเป็นสตรี จึงถามด้วยสามารถโวหารแห่งบุรุษนี้ว่า โก วา ตฺวํ เป็นต้น.
เมื่อพระดาบสกล่าวชมตน ตั้งแต่เท้าจนถึงผมอย่างนี้ นางอลัมพุสาเทพกัญญานั้นก็นิ่งเสีย เมื่อสืบอนุสนธิตามลำดับ ของคำนั้นแล้ว นางอลัมพุสาเทพกัญญา ก็รู้ว่า พระดาบสนั้นเป็นผู้หลงใหล จึงกล่าวคาถา ความว่า
ดูก่อนท่านกัสสปะผู้เจริญ เมื่อจิตของท่านเป็น อย่างนี้แล้ว ก็ไม่ใช่กาลที่จะเป็นปัญหา มาเถิดท่านที่ รัก เราทั้งสองจักรื่นรมย์กัน ในอาสนะของเรา มา เถิดท่าน ฉันจักเคล้าคลึงท่าน ท่านจงเป็นผู้ฉลาดใน กระบวนความยินดีด้วยกามคุณ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กสฺสเปวํ คเต สติ ความว่า ดูก่อนท่านผู้กัสสปโคตร เมื่อจิตของท่านเป็นไปอย่างนี้แล้ว ก็ไม่น่าจะเป็นปัญหา. บทว่า สมฺมา นี้ เป็นคำเรียนเชิญด้วยถ้อยคำที่น่ารัก. บทว่า รตีนํ ความว่าท่านจงเป็นผู้ฉลาดกระบวนความยินดี ในเบญจกามคุณ. นางอลัมพุสาเทพกัญญา กล่าวอย่างนี้แล้ว คิดว่า เมื่อเรายืนเฉยอยู่พระดาบสนี้ ก็จักไม่ยอมเข้าอ้อมแขนเรา เราจักเดิน ทำท่าทีเหมือนจะไปเสียนางจึงเข้าไปหาพระดาบส เพราะตนเป็นผู้ฉลาดในมารยาหญิง จึงเดินบ่ายหน้าไปตามทางที่มาแล้ว.
เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้น พระบรมศาสดาจึงตรัสว่า
นางอลัมพุสาเทพอัปสร ผู้มีผิวพรรณน่ารักใคร่ ผู้เจือปนด้วยกิเลส ปรารถนาจะให้อิสิสิงคดาบสผสม ครั้น กล่าวอย่างนี้แล้ว ก็หลีกไป.
ลำดับนั้น พระดาบสเห็นนางกำลังเดินไป คิดว่า นางจะไปเสียจึงสลัดความเฉื่อยชา ล่าช้าของตนเสียแล้ว วิ่งไปโดยเร็ว เอามือลูบคลำที่เรือนผม.
เมื่อพระบรมศาสดาจะประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถา ความว่า
ส่วนอิสิสิงคดาบสนั้น รีบเดินออกไปโดยเร็ว สลัดตัดความเฉื่อยชาล่าช้าเสีย ไปทันเข้าก็จับที่มวยผม อันอุดมของนางไว้. นางเทพอัปสร ผู้สะคราญโฉม ก็หมุนตัวกลับมา สวมกอดพระดาบสไว้ อิสิสิงคดาบสก็เคลื่อนจาก พรหมจรรย์ ตามที่ท้าวสักกเทวราชทรงปรารถนา ภายหลังนางเทพอัปสร ก็มีใจยินดี. รำลึกถึงพระอินทร์ ผู้ประทับอยู่ในนันทนวัน ท้าวมฆวานเทพกุญชรทรงทราบความดำริของนางแล้ว จึงทรงส่งบัลลังก์ทอง พร้อมทั้งเครื่องบริวารมาโดย พลัน. ทั้งผ้าปิดทรวง ๕๐ ผืน เครื่องลาด ๑,๐๐๐ ผืน นาง อลัมพุสาเทพอัปสร กอดพระดาบสแนบทรวงอก บน บัลลังก์นั้น. นางโอบกอดไว้ถึง ๓ ปี ดูเหมือนครู่เดียวเท่านั้น พราหมณ์ดาบสสร่างเมาแล้วรู้สึกตัวได้ โดยล่วงไป ๓ ปี. ได้เห็นหมู่ไม้เขียวชอุ่มโดยรอบเรือนไฟ พลัด ใบใหม่ดอกบาน อึงคะนึงด้วยเสียงแห่งนกดุเหว่า. เธอตรวจตราดูโดยรอบแล้ว ร้องไห้น้ำตาไหลริน ปริเทวนาการว่า เรามิได้บูชาไฟ มิได้ร่ายมนต์ อะไร บันดาลให้การบูชาไฟต้องเสื่อมลง. ผู้ใดใครหนอ มาประเล้าประโลมจิตของเรา ด้วยการบำเรอในก่อน ยังฌานอันเกิดพร้อมกับเดช ของเรา ผู้อยู่ในป่าให้พินาศ ดุจบุคคลยึดเรืออันเต็ม ด้วยรัตนะต่าง ๆ ในห้วงอรรณพ ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อชฺฌปฺปตฺโต ความว่า พระดาบสนั้นมาทันเข้า.
บทว่า ตมุทาวตฺต กลฺยาณี ความว่า นางอลัมพุสาเทพกัญญาผู้งามชดช้อย พราวเสน่ห์ เอี้ยวตัวกลับมากอดพระฤาษีนั้น ซึ่งยืนลูบคลำผมอยู่. บทว่า ปลสฺสชิ แปลว่า สวมกอด. บทว่า จวิ ตมฺหิ พฺรหฺมจริยา ยถา ตํ อถ โตสิตา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทันใดนั้นเอง ฌานของพระฤาษีนั้น ก็อันตรธานไป เมื่อเธอเคลื่อนจากฌานพรหมจรรย์นั้นแล้วได้เป็นไปอย่างข้อที่ท้าวสักกเทวราชทรงปรารถนานั่นเอง. ลำดับนั้น นางเทพกัญญา ผู้อันท้าวสักกเทวราชทรงส่งมานั้น รู้ว่าความปรารถนาของท้าวสักกเทวราชสำเร็จแล้ว ก็เกิดปีติปราโมทย์ ด้วยการยังพรหมจรรย์ของพระดาบสนั้นให้พินาศ.
บทว่า มนสา อคมา ความว่า นางยืนกอดพระดาบสนั้นอยู่ ใจได้ประวัติถึงพระอินทร์อย่างนี้ว่า โอ ! ท้าวสักกะควรส่งบัลลังก์มา. บทว่า นนฺทเน ความว่า ท้าวสักกเทวราชผู้ประทับอยู่ ในดาวดึงส์พิภพ กล่าวคือที่ชื่อว่า นันทนวัน เพราะสามารถให้เกิดความยินดี. บทว่า เทวกุญฺชโร ได้แก่ เทวราชผู้ประเสริฐ.
บทว่า ปาหิณิ แปลว่า จงส่งไป. ปาฐะว่า ปหิณิ ดังนี้ก็มี. บทว่า โสปวาทนํ ได้แก่ สุวรรณบัลลังก์พร้อมทั้งบริวาร. บทว่า สอุรจฺฉทปญฺาสํ ได้แก่ เครื่องนุ่งห่ม พร้อมด้วยผ้าสำหรับปกปิดอก ๕๐ ผืน. บทว่า สหสฺสปฏิยตฺถตํ ได้แก่ เครื่องลาด คือผ้าโกเชาว์อันเป็นทิพย์พันหนึ่ง. บทว่า ตเมนํ ตตฺถ ความว่า นางนั่งบนทิพบัลลังก์นั้น กอดพระอิสิสิงคดาบสแนบไว้ที่อก.
บทว่า ตีณิ วสฺสานิ ความว่า นางกอดพระอิสิสิงคดาบสให้นอนแนบอก นั่งอุ้มอยู่บนบัลลังก์นั้น สิ้นเวลา ๓ ปี โดยการนับเวลาแห่งมนุษย์ประดุจครู่เดียว. บทว่า วิมโท ความว่า พระดาบสนั้นสร่างเมา คือความเป็นผู้ปราศจากการสลบ. เพราะพระดาบสนอนสลบไสลอยู่ตลอดสามปีภายหลังกลับได้สมปฤดีตื่นขึ้น. เมื่อพระดาบสกำลังตื่นขึ้น นางอลัมพุสาเห็นอาการกระดิกมือเป็นต้นแล้ว ทราบว่าพระดาบสกำลังจะตื่นขึ้น จึงบันดาลให้บัลลังก์อันตรธานไป แม้ตนเองก็ได้อันตรธานไปยืนซ่อนอยู่.
บทว่า อทฺทสาสิ ความว่า พระดาบสนั้นตรวจตราดูอาศรมแล้วคิดว่า ใครกันหนอ ทำให้เราถึงสีลวิบัติ แล้วปริเทวนาการด้วยเสียงอันดังได้มองเห็นแล้ว. บทว่า หริตรุกฺเข ความว่า ได้เห็นต้นไม้มีใบเขียวสดขึ้นล้อมโรงไฟ กล่าวคือกองกูณฑ์อยู่โดยรอบ. บทว่า นวปตฺตวนํ ความว่าหมู่ไม้ดาดาษไปด้วยใบไม้อ่อน ๆ.
บทว่า รุทํ แปลว่า ปริเทวนาการอยู่. คาถาปริเทวนาการของพระดาบสนั้นอย่างนี้ว่า เรามิได้บูชาไฟ มิได้บริกรรมมนต์. บทว่า ปหาปิตํ ความว่า อะไรบันดาลให้การบูชาไฟต้องเสื่อมลง. ป อักษร เป็นเพียงอุปสรรค.
บทว่า ปาริจริยาย ความว่า พระดาบสปริเทวนาการว่า ก่อนแต่นี้ใครหนอเล้าโลมจิตของเรา ด้วยการบำเรอด้วยกิเลส. ห อักษร ในบทว่า โยเม เตชาหสํภูตํ นี้ เป็นเพียงนิบาต ความก็ว่า อิสิสิงคดาบสปริเทวนาการว่าผู้ใดยึดคือ ยังฌานคุณ อันเป็นเองโดยเดชแห่งสมณะของเราให้พินาศ ดุจยังเรือในห้วงมหรรณพ อันเต็มไปด้วยรัตนะต่าง ๆ ให้พินาศฉะนั้น ผู้นั้นคือใครกันเล่า ? อลัมพุสาเทพกัญญาได้ยินดังนั้น ก็คิดว่า ถ้าเราไม่บอก ดาบสนี้จักสาบแช่งเรา เอาเถอะเราจักบอกให้ท่านทราบ จึงยืนปรากฏกายกล่าวคาถาความว่า
ดิฉันอันท้าวเทวราช ทรงใช้มาเพื่อบำเรอท่าน จึงได้ครอบงำจิตของท่านด้วยจิตของดิฉัน ท่านไม่ รู้สึกตัว เพราะประมาท.
พระอิสิสิงคดาบสได้ฟังถ้อยคำของนางแล้ว ระลึกถึงโอวาทที่บิดาให้ไว้ก็ปริเทวนาการว่า เพราะเรามิได้ทำตามคำบิดา จึงถึงความพินาศอย่างใหญ่หลวง ดังนี้แล้ว ได้กล่าวคาถา ๔ คาถา ความว่า
เดิมที ท่านกัสสปะผู้บิดา ได้พร่ำสอนเราถึงสิ่ง เหล่านี้ว่า ดูก่อนมาณพ สตรีอันเสมอด้วยนารีผลมีอยู่ เจ้าจงรู้จักสตรีเหล่านั้น. บิดาเราเหมือนเอื้อเอ็นดูเรา พร่ำสอนคำนี้ว่า มาณพเอ๋ย เจ้าจงรู้จักนารีผลผู้มีเขาที่อก เจ้าจงรู้จัก สตรีเหล่านี้. เรามิได้ทำตามคำสอนของบิดาผู้รู้นั้น วันนี้เรา ซบเซาอยู่แต่ผู้เดียว ในป่าอันหามนุษย์มิได้. เราจักทำอย่างที่เราเป็นผู้เช่นเดิมอีก หรือจักตาย เสีย ประโยชน์อะไรด้วยชีวิตของเราที่น่าติเตียน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิมานิ ได้แก่ ถ้อยคำเหล่านี้. บทว่า กมลาสริสิตฺถโย ความว่า นารีผลทั้งหลายท่านเรียกว่า กมลา หญิงทั้งหลายก็เช่นเดียวกับดอกแห่งนารีผลเหล่านั้น. บทว่า ตาโย พุชฺฌสิ ความว่าคราวนั้นบิดาพร่ำสอนถ้อยคำเห็นปานนี้ กะเราว่า มาณพเอ๋ย เจ้าควรรู้จักหญิงเหล่านั้น ครั้นรู้แล้วอย่าไปสู่แนวทางที่จะดู ควรหนีไปเสีย นัยว่า นารีผลเหล่านั้น คือหญิงเหล่านี้.
บทว่า อุเร คณฺฑาโย ความว่า เจ้าจงรู้จักนารีผล ที่ประกอบไปแล้วด้วยเขาสองข้างที่น่าอก. บทว่า ตาโย พุชฺฌเส ความว่า ดูก่อนมาณพเจ้าควรรู้ว่า หญิงเหล่านั้น ย่อมยังผู้ตกอยู่ในอำนาจตนให้พินาศ.
บทว่า นากํ ความว่า เรามิได้กระทำตามถ้อยคำของท่าน. บทว่าฌายามิ ความว่า เราจึงต้องซบเซา คือ ปริเทวนาการอยู่.
บทว่า ชิรตฺถุ ชีวิเตน เม ความว่า ชีวิตของเราน่าตำหนิ คือน่าติเตียน ประโยชน์อะไรด้วยการที่เราจะมีชีวิตอยู่. บทว่า ปุน วา ความว่าเราจักเป็นเช่นเดิมอีก คือจักยังฌานที่เสื่อมแล้วให้เกิดขึ้น เป็นผู้ปราศจากราคะด้วยประการใด จักกระทำด้วยประการนั้นหรือ หรือว่าเราจักตายเสีย.
ท่านอิสิสิงคดาบสนั้น ละกามราคะแล้ว ยังฌานให้เกิดได้อีก. ลำดับนั้นนางอลัมพุสาเทพกัญญา เห็นเดชแห่งสมณะของพระดาบสนั้นด้วย และรู้ว่าท่านบำเพ็ญฌานให้เกิดได้แล้วด้วย ก็ตกใจกลัว จึงขอให้ท่านอดโทษตน.
พระบรมศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ได้ตรัสพระคาถา๒ คาถา ความว่า
นางอลัมพุสาเทพกัญญา รู้จักเดช ความเพียร และปัญญาอันมั่นคง ของพระอิสิงคดาบสนั้นแล้ว ก็ ซบศีรษะลงที่เท้าของพระอิสิสิงคดาบส กล่าวว่า ข้าแต่ท่านมหาวีระ ขอท่านอย่าได้โกรธดิฉันเลย ข้าแต่ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ขอท่านอย่าได้ โกรธดิฉันเลย ดิฉันได้บำเพ็ญประโยชน์อันใหญ่แล้ว เพื่อเทวดาชั้นไตรทศผู้มียศ เพราะว่า เทพบุรีทั้งหมด อันท่านได้ทำให้หวั่นไหวแล้ว ในคราวนั้น.
ลำดับนั้น พระอิสิสิงคดาบสตอบว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ เราอดโทษให้เธอ เธอจงไปตามสบายเถิด เมื่อจะปล่อยนางไป จึงกล่าวคาถา ความว่า
ดูก่อนนางผู้เจริญ ขอทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ท้าว วาสวะจอมไตรทศและเธอ จงมีความสุขเถิด ดูก่อน นางเทพกัญญา เชิญเธอไปตามสบายเถิด.
นางอลัมพุสาเทพกัญญา ไหว้พระดาบสแล้ว กลับไปสู่เทพบุรีพร้อมด้วยบัลลังก์ทองนั้นแหละ.
พระบรมศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ได้ตรัสพระคาถา๓ คาถา ความว่า
นางอลัมพุสาเทพกัญญา ซบศีรษะลงแทบเท้า แห่งอิสิสิงคดาบส และทำประทักษิณแล้ว ประคองอัญชลีหลีกออกไปจากที่นั้น. นางขึ้นสู่บัลลังก์ทอง พร้อมด้วยเครื่องบริวาร เครื่องปิดทรวง ๕๐ ผืน และเครื่องลาด ๑,๐๐๐ ผืน แล้วกลับไปในสำนักแห่งเทวดาทั้งหลาย. ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงปีติโสมนัส ปลาบปลื้ม พระทัย ได้พระราชทานพรกะนางเทพกัญญานั้น ซึ่ง กำลังมาอยู่ ราวกะว่าดวงประทีปอันรุ่งเรือง ราวกะ สายฟ้าแลบ ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โอกฺกมิว ความว่า ดุจประทีป. ด้วยบทมีอาทิว่า ปติโต ดังนี้ ท่านแสดงถึงอาการที่ท้าวสักกเทวราชทรงยินดี. บทว่าอททา วรํ ความว่า ท้าวสักกเทวราชทรงยินดี ได้ประทานพรให้แก่นางอลัมพุสาเทพกัญญา ผู้มาถวายบังคมแล้วยืนอยู่.
นางอลัมพุสาเทพกัญญา เมื่อจะรับพรในสำนักของท้าวสักกเทวราชจึงกล่าวคาถาสุดท้าย ความว่า
ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งปวง ถ้า พระองค์จะทรงประทานพรแก่หม่อมฉันไซร้ ขออย่า ให้หม่อมฉันต้องไปเล้าโลมพระฤาษีอีกเลย ข้าแต่ ท้าวสักกะหม่อนฉันขอพระข้อนี้.
คาถานั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช ถ้าพระองค์จะทรงประทานพรแก่หม่อมฉันแล้ว หม่อมฉันขอพรข้อนี้ คือ อย่าให้หม่อมฉันต้องไปเล้าโลมพระฤาษีอีก คือพระองค์อย่าทรงใช้หม่อมฉัน เพื่อประโยชน์ข้อนี้.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้ มาแสดงแก่ภิกษุนั้นแล้ว ทรงประกาศอริยสัจจธรรม แล้วทรงประชุมชาดก. ในที่สุดแห่งอริยสัจจกถาภิกษุนั้น ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล. (แล้วทรงประชุมชาดกว่า) นางอลัมพุสาในครั้งนั้น ได้มาเป็นนางปุราณทุติยิกา อิสิสิงคดาบส ได้มาเป็นภิกษุผู้กระสัน ส่วนมหาฤาษีผู้บิดา ได้มาเป็นเราผู้ตถาคตฉะนี้แล.
จบอรรถกถาอลัมพุสาชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๖๓๙–๖๕๗ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
จัตตาฬีสนิบาตชาดก ๑๓๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๓๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Alambusājātakaṃ
athābravīti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu indriyajātake vitthāritameva.
Satthā pana taṃ bhikkhuṃ saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosīti pucchitvā saccaṃ bhanteti vutte kena ukkaṇṭhāpitosīti vatvā purāṇadutiyikāyāti vutte bhikkhu esā itthī tuyhaṃ anatthakārikā tvaṃ etaṃ nissāya jhānaṃ nāsetvā tīṇi saṃvaccharāni sammuḷho visaññī nipajjitvā uppannāya saññāya mahāparidevaṃ paridevīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsikaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattetvā vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ patvā isipabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vanamūlaphalāhāro yāpesi. Athekā migī tassa passāvaṭṭhāne sambhavamissakaṃ tiṇaṃ khāditvā udakaṃ pīvi. Ettakeneva ca tasmiṃ paṭibaddhacittā gabbhaṃ paṭilabhitvā tato paṭṭhāya katthaci agantvā assamassa sāmanteyeva vicarati. Mahāsatto parigaṇhanto taṃ kāraṇaṃ aññāsi. Sā aparabhāge manussadārakaṃ vijāyi. Mahāsatto taṃ puttasinehena paṭijaggi. Isisiṅgotissa nāmaṃ akāsi. Atha naṃ mahāsatto viññutappattaṃ pabbājetvā attano mahallakakāle taṃ Ādāya nārīvanaṃ gantvā tāta imasmiṃ himavante imehi pupphehi sadisā itthiyo nāma honti tā attano vasaṃ gate mahāvināsaṃ pāpenti tāsaṃ vasaṃ nāma gantuṃ na vaṭṭatīti ovaditvā aparabhāge brahmalokaparāyano ahosi. Isisiṅgopi jhānakīḷaṃ kīḷantova himavantappadese vāsaṃ kappesi ghoratapo paramajitindriyo ahosi. Athassa sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ayaṃ maṃ sakkattā cāveyya ekaṃ accharaṃ pesetvā sīlamassa bhindāpessāmīti sakaladevalokaṃ upaparikkhanto attano aḍḍhateyyakoṭisaṅkhātānaṃ paricārikānaṃ majjhe ekaṃ alambusaṃ nāma accharaṃ ṭhapetvā aññaṃ tassa sīlaṃ bhindituṃ samatthaṃ adisvā taṃ pakkosāpetvā tassa sīlabhedaṃ kātuṃ āṇāpesi.
Tamatthaṃ āvikaronto satthā paṭhamaṃ gāthamāha
athābravi brahā indo vatrabhū jayataṃ pitā
devakaññaṃ parābhetvā sudhammāyaṃ alambusanti.
Tattha brahāti mahā. Vatrabhūti vatrassa nāma asurassa abhibhavitvā. Jayataṃ pitāti jayantānaṃ jayappattānaṃ sesānaṃ tettiṃsāya devaputtānaṃ pitukiccasādhanena pitā. Parābhetvāti hadayaṃ bhinditvā olokento viya taṃ paṭibalā ayanti ñatvāti attho. Sudhammāyanti sudhammāya devasabhāya paṇḍukambalasilāsane nisinno taṃ alambusaṃ pakkosāpetvā idamāha
Misse devā taṃ yācanti tāvatiṃsā saindakā
isipalobhike gaccha isisiṅgaṃ alambuseti.
Tattha misseti taṃ ālapati. Idañca tassā nāmaṃ sabbā panitthiyo purise kilesamissanena missanato missāti vuccanti. Tena sādhāraṇena guṇanāmenālapanto evamāha. Isipalobhiketi isīnaṃ palobhanasamatthe. Isisiṅganti tassa kira matthake migasiṅgākārena dve cūḷā uṭṭhahiṃsu tasmā evaṃ vuccati.
Iti sakko gaccha isisiṅgaṃ upasaṅkamitvā attano vasaṃ ānetvā sīlamassa bhindāti alambusaṃ āṇāpesi.
Purāyaṃ amhe nācceti vatvā brahmacariyavā
nibbānābhirato buddho tassa maggāni āvara iti vacanaṃ āha.
Tattha purāyanti ayaṃ tāpaso vatasampanno ca brahmacariyavā ca so ca kho panesa dīghāyukatāya nibbānasaṅkhāte magge abhirato guṇavuḍḍhiyā ca buddho tasmā yāva esa amhe nātikkamati na abhibhavitvā imamhā ṭhānā cāveti tāvadeva tvaṃ gantvā tassa devalokagamanāni maggāni āvara yathā idha nāgacchati evaṃ karohīti attho.
Taṃ sutvā alambusā gāthādvayamāha
devarāja kimeva tvaṃ mameva tuvaṃ sikkhasi
isipalobhike gaccha santi aññāpi accharā.
Mādisiyo pavarā ceva asoke nandane vane
tāsaṃpi hotu pariyāyo tāpi yantu palobhikāti.
Tattha kimeva tvanti kiṃ nāmetaṃ tvaṃ karosīti dīpeti. Mameva tuvaṃ sikkhasīti imasmiṃ sakale devaloke mameva tuvaṃ kiṃ sikkhasi aññaṃ na passasīti adhippāyena vadati. Sakāro panettha byañjanasandhikaro. Isipalobhike gacchāti kiṃkāraṇā maññeva evaṃ vadesīti adhippāyo. Pavarā cevāti mayā uttaritarā ceva. Asoketi sokarahite. Nandaneti nandijanake. Pariyāyoti gamanavāro.
Tato sakko tisso gāthāyo abhāsi
addhā hi saccaṃ bhaṇasi santi aññāpi accharā
tādisiyo pavarā ceva asoke nandane vane.
Na tā evaṃ pajānanti pāricariyaṃ pumaṃ gatā
yādisaṃ tvaṃ pajānāsi nāri sabbaṅgasobhane.
Tvameva gaccha kalyāṇi itthīnaṃ pavarā casi
taveva vaṇṇarūpena vasamānāpayissasīti.
Tattha pumaṃ gatāti purisaṃ upasaṅkantā samānā purisapalobhinipāricariyaṃ na jānanti. Vaṇṇarūpenāti sarīravaṇṇena ceva rūpasampattiyā ca. Vasamānāpayissasīti taṃ tāpasaṃ attano vasaṃ ānessasi.
Taṃ sutvā alambusā dve gāthā abhāsi
navāhaṃ na gamissāmi devarājena pesitā
vibhemi cetaṃ āsāduṃ uggatejo hi brāhmaṇo.
Aneke nirayaṃ pattā isimāsādiyā janā
āpannā mohasaṃsāraṃ tasmā lomāni haṃsayeti.
Tattha navāhanti nave ahaṃ. Vibhemīti bhāyāmi. Āsādunti āsādituṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti nāhaṃ deva tayā pesitā na gamissāmi apicāhaṃ taṃ isisiṅgaṃ sīlabhedanatthāya allīyituṃ bhāyāmi uggatejo hi soti. Āsādiyāti āsādetvā. Mohasaṃsāranti mohena saṃsāraṃ mohena isiṃ palobhetvā saṃsāraṃ āpannā vaṭṭadukkhe patiṭṭhitā sattā gaṇanapathaṃ atikkantā. Tasmāti tena kāraṇenāhaṃ. Lomāni haṃsayeti lomāni uṭṭhapemi. Tassa kirāhaṃ sīlaṃ bhindissāmīti cintayamānāya me lomāni haṃsantīti vadati.
Idaṃ vatvāna pakkāmi accharā kāmavaṇṇinī
missā missetumicchantī isisiṅgaṃ alambusā.
Sā ca taṃ vanamoggayha isisiṅgena rakkhitaṃ
bimbajālarattasañchannaṃ samantā aḍḍhayojanaṃ.
Pātova pātarāsamhi udayasamayaṃ paṭi
aggiṭṭhaṃ parimajjantaṃ isisiṅgaṃ upāgamīti imā abhisambuddhagāthā.
Tattha pakkāmīti tenahi devarāja āvajjeyyāsi manti attano sayanagabbhaṃ pavisitvā alaṅkaritvā isisiṅgaṃ kilesena missetuṃ icchantī pakkāmi. Bhikkhave sā accharā tassa assamaṃ gatāti. Bimbajāla- rattasañchannanti rattakuravakavanena sañchannaṃ. Pātova pātarāsamhīti Bhikkhave pātarāsavelāya pātova pageyeva. Kīvapageti. Udayasamayaṃ paṭīti suriyuggamanavelāyameva. Aggiṭṭhanti aggisālaṃ. Rattiṃ padhānamanuyuñjitvā pātova nahātvā udakakiccaṃ katvā paṇṇasālāya thokaṃ jhānasukhena vītināmetvā nikkhamitvā aggisālaṃ sammajjantaṃ taṃ isisiṅgaṃ upāgami itthīvilāsaṃ dassentī tassa purato aṭṭhāsi.
Atha naṃ tāpaso pucchanto āha
kā nu vijjurivābhāsi osadhī viya tārakā
vicittahatthābharaṇā āmuttamaṇikuṇḍalā.
Ādiccavaṇṇasaṅkāsā hemacandanagandhinī
saññatūru mahāmāyā kumārī cārudassanā.
Vilākā mudukā suddhā pādā te supatiṭṭhitā
kamanā kāmanīyā te harantiyeva me mano.
Anupubbā ca te ūrū nāganāsasamūpamā
vimaṭṭhā tuyhaṃ sussoṇī akkhassa phalakaṃ yathā.
Uppalasseva kiñjakkhā nābhi te sādhusaṇṭhitā
purā kaṇhañjanasseva dūrato paṭidissati.
Duvidhā jātā urajā avaṇṭā sādhupaccudā
payodharā appatītā aḍḍhalābusamā thanā.
Dīghā kambutalābhāsā gīvā eṇeyyakā yathā
paṇḍarāvaraṇā vaggu catutthamanasannibhā.
Uddhaggā ca adhaggā ca dumaggaparimajjitā
duvijā nelasambhūtā dantā tava sudassanā.
Apaṇḍarā lohitantā jiñjukaphalasannibhā
āyatā ca visālā ca nettā tava sudassanā.
Nātidīghā susamaṭṭhā kanakabyā samocitā
uttamaṅgaruhā tuyhaṃ kesā candanagandhikā.
Yāvatā kasigorakkhā vāṇijānañca yā gati
isīnañca parakkantaṃ saññatānaṃ tapassinaṃ.
Na te samasamaṃ passe asmiṃ paṭhavimaṇḍale
ko vā tvaṃ kassa vā putto kathaṃ jānemu taṃ mayanti.
Tattha vicittahatthābharaṇāti vicittehi hatthābharaṇehi samannāgatā. Hemacandanagandhinīti suvaṇṇavaṇṇacandanagandhavilepanā. Saññatūrūti suvaṭṭitaghanaūru sampannaūrulakkhaṇā. Vilākāti saṅkhittamajjhā. Mudukāti mudu sukhumālā. Suddhāti nimmalā. Supatiṭṭhitāti samaṃ paṭhaviṃ phusantā suṭṭhu patiṭṭhitā. Kamanāti gacchamānā. Kāmanīyāti kantā kāmetabbayuttakā. Harantiyeva me manoti ete evarūpena paramena itthīvilāsena caṅkamantiyā tava pādā mama cittaṃ harantiyeva. Vimaṭṭhāti visālā. Sussoṇīti sundarasoṇī. Akkhassāti suvaṇṇassa phalakaṃ viya visālā te soṇīti vadati. Uppalasseva kiñjakkhāti nīluppalakaṇṇikā viya. Kaṇhañjanassevāti sukhumakaṇhalomācitattā evamāha. Duvidhāti gāthaṃ thane vaṇṇayanto āha. Te hi dve hutvā ure jātā vaṇṭassa abhāvā avaṇṭā ure laggā eva hutvā suṭṭhu nikkhantattā sādhupaccudā payassa dhāraṇato payodharā. Appatītāti nappatītā amilātatāya vā anabbhunnatatāya vā na anto paviṭṭhāti appatītā. Suvaṇṇaphalake ṭhapitasuvaṇṇamayā vaṭṭālābuno aḍḍhena sadisatāya aḍḍhalābusamā thanā. Eṇeyyakā yathāti eṇimigassa hi dīghā ca vaṭṭā ca gīvā sobhati evaṃ tava thokaṃ dīghā. Kambutalābhāsāti suvaṇṇāliṅgatalasannibhā gīvāti attho. Paṇḍarāvaraṇāti dantāvaraṇā. Catutthamanasannibhāti catutthamano vuccati catutthamanavatthubhūtā jivhā. Abhirattabhāvena jivhāsadisaṃ te oṭṭhapariyosānanti vadati. Uddhaggāti uparimadantā. Adhaggāti heṭṭhimadantā. Dumaggaparimajjitāti dantakaṭṭhaparimajjitā parisuddhā. Duvijāti dvijā. Nelasambhūtāti niddosesu hanumaṃsapariyosānesu saṃbhūtā. Apaṇḍarāti kaṇhā. Lohitantāti rattapariyantā. Jiñjukaphalasannibhāti rattaṭṭhāne jiñjukaphalasadisā. Sudassanāti passantānaṃ atittikarā pañcapasādasamannāgatā. Nātidīghāti pamāṇayuttā. Susamaṭṭhāti suṭṭhu samaṭṭhā. Kanakabyā samocitāti kanakabyā vuccati suvaṇṇaphalikā tāya gandhatelaṃ ādāya pariharitā suracitā. Kasigorakkhāti iminā kasiñca gorakkhañca nissāya jīvanakasatte dasseti. Yā gatīti yattakā nipphatti. Parakkantanti yattakaṃ isīnaṃ parakkantaṃ vitthārīkatā imasmiṃ himavante yattakā isayo vasantīti attho. Na te samasamanti tesu sabbesu ekaṃpi Rūpalīlāvilāsādisamatāya tayā samaṃ na passāmi. Ko vā tvanti idaṃ tassā itthībhāvaṃ jānanto purisavohāravasena pucchati.
Sā evaṃ pādato paṭṭhāya yāva kesā attano vaṇṇaṃ bhāsante tāpase alambusā tuṇhī hutvā tassā kathāya yathānusandhiṃ gatāya tassa sammuḷhabhāvaṃ ñatvā gāthamāha
na pañhakālo bhaddante kassapevaṃ gate sati
ehi samma ramissāma ubho asmāka assame
ehi taṃ upaguyhissaṃ ratīnaṃ kusalo bhavāti.
Tattha kassapevaṃ gate satīti kassapagotta evaṃ tava citte pavatte sati pañhakālo na hoti. Sammāti piyavacanamālapanametaṃ. Ratīnanti pañcakāmaguṇaratīnaṃ.
Evaṃ vatvā alambusā cintesi nāyaṃ mayi ṭhitāya hatthapāsaṃ gamissati gacchantī viya gamissāmīti. Sā itthīmāyākusalatāya tāpasaṃ upasaṅkamitvā āgatamaggābhimukhī pāyāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
idaṃ vatvāna pakkāmi accharā kāmavaṇṇinī
missā missetumicchantī isisiṅgaṃ alambusāti.
Atha naṃ tāpaso gacchantaṃ disvā ayaṃ gacchatīti attano dandhaparakkamaṃ mandagamanaṃ chinditvā vegena dhāvitvā kesesu hatthena parāmasi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
So ca vegena nikkhamma chetvā dandhaparakkamaṃ
tamuttamāsu veṇīsu ajjhappatto parāmasi.
Tamudāvatta kalyāṇī palissaji susobhanī
cavi tamhi brahmacariyā yathā taṃ atha tositā.
Manasā agamā indaṃ vasantaṃ nandane vane
tassā saṅkappamaññāya maghavā devakuñjaro
pallaṅkaṃ pāhiṇi khippaṃ suvaṇṇaṃ sopavāhanaṃ.
Sauracchadapaññāsaṃ sahassapaṭiyatthataṃ
tamenaṃ tattha dhāresi ure katvāna sobhanā.
Yathā ekamuhuttaṃva tīṇi vassāni dhārayi
vimado tīhi vassehi pabujjhitvāna brāhmaṇo.
Addasāsi haritarukkhe samantā aggiyāyanaṃ
navapattavanaṃ phullaṃ kokilagaṇaghositaṃ.
Samantā sa viloketvā rudaṃ assūni vattayi
na juhe na jape mante aggihuttaṃ pahāpitaṃ.
Ko nu me pāricariyāya pubbe cittaṃ palobhayi
araññe me viharato yo me tejāhasambhutaṃ
nānāratanaparipuṇṇaṃ nāvaṃva gaṇhi aṇṇaveti.
Tattha ajjhappattoti sampatto. Tamudāvatta kalyāṇīti taṃ kese parāmasetvā ṭhitaṃ isiṃ udāvattitvā nivattitvā kalyāṇadassanā sā suṭṭhusobhanā. Palassajīti āliṅgi. Cavi tamhi Brahmacariyā yathā taṃ atha tositāti bhikkhave tassa isino tāvadeva jhānaṃ antaradhāyi tasmiṃ tamhā jhānā brahmacariyā cavite yathā taṃ sakkena patthitaṃ tatheva ahosi. Atha sakkassa patthanāya samiddhabhāvaṃ viditvā sā devakaññā pesitā tassa tena brahmacariyavināsena sañjanitapītipāmojjāti attho. Manasā agamāti sā taṃ āliṅgitvā ṭhitā aho vata sakko pallaṅkaṃ passeyyāti evaṃ pavattena manasā indaṃ agamā. Nandaneti nandijananasamatthatāya nandanavanasaṅkhāte tāvatiṃsabhavane vasantaṃ. Devakuñjaroti devaseṭṭho. Pāhiṇīti pesehi. Pahiṇītipi pāṭho. Sopavāhananti saparivāraṃ. Sauracchadapaññāsanti paññāsāya uracchadehi paṭicchāditaṃ. Sahassapaṭiyatthatanti sahassadibbakojavatthataṃ. Tamenaṃ tatthāti taṃ isisiṅgaṃ tattha dibbapallaṅke nisinnā sā ure katvā dhāresīti. Tīṇi vassānīti ekamuhuttaṃ viya manussagaṇanāya tīṇi vassāni taṃ ure nipajjāpetvā tattha nisinnā dhāresi. Vimadoti nimmado vigatavisaññabhāvo. So hi tīṇi saṃvaccharāni visañño sayitvā pacchā paṭiladdhasañño pabujjhi. Tasmiṃ pabujjhamāne hatthādiphandanaṃ disvāva alambusā tassa pabujjhanabhāvaṃ ñatvā pallaṅkamantaradhāpetvā sayaṃpi antarahitā aṭṭhāsi. Addasāsīti assamapadaṃ olokento kena nu khomhi sīlavināsaṃ pāpitoti cintetvā mahantena saddena paridevamāno addasāsi. Haritarukkheti aggiyāyanasaṅkhātaṃ aggisālaṃ samantā parivāretvā ṭhite haritapattarukkhe. Navapattavananti taruṇehi Navapattehi sañchannaṃ vanaṃ. Rudanti paridevanto. Na juhe na jape manteti ayamassa paridevanagāthā. Pahāpitanti hāpitaṃ. Pakāro upasaggamattaṃ. Pāricariyāyāti konu kilesapāricariyāya ito pubbe mama cittaṃ palobhayīti paridevati. Yo me tejāhasaṃbhūtanti hakāro nipātamattaṃ. Yo mama samaṇatejena saṃbhūtaṃ jhānaguṇaṃ nānāratanapuṇṇaṃ mahaṇṇave nāvaṃ viya gaṇhi vināsaṃ pāpesi ko nāmesoti paridevati.
Taṃ sutvā alambusā cintesi sacāhaṃ na kathessāmi ayaṃ me abhisapissati handassa kathessāmīti. Sā dissamānena kāyena ṭhatvā gāthamāha
ahante pāricariyāya devarājena pesitā
avadhi cittaṃ cittena pamādā tvaṃ na bujjhasīti.
So tassā kathaṃ sutvā pitarā dinnaṃ ovādaṃ saritvā pituvacanaṃ akatvā mahāvināsaṃ pattomhīti paridevanto catasso gāthāyo abhāsi
imāni kira maṃ tāto kassapo anusāsati
kamalāsarisitthiyo tāyo bujjhesi māṇava.
Ure gaṇḍāyo bujjhesi tāyo bujjhesi māṇava
iccānusāsimaṃ tāto yathā maṃ anukampako.
Tassāhaṃ vacanaṃ nākaṃ pitu buddhassa sāsanaṃ
araññe nimmanussamhi savājja jhāyāmi ekako.
Sohaṃ tathā karissāmi dhiratthu jīvitena me
puna vā tādiso hessaṃ maraṇaṃ me bhavissatīti.
Tattha imānīti imāni vacanāni. Kamalāsarisitthiyoti kamalā vuccati nārīphalakā tāsaṃ pupphasadisā itthiyo. Tāyo bujjhesīti māṇava tāyo jāneyyāsi ñatvā dassanapathaṃ agantvā palāpeyyāsīti yāni evarūpāni vacanāni tadā maṃ tāto anusāsati imāni kira tānīti. Ure gaṇḍāyoti uramhi dvīhi gaṇḍehi samannāgatāyo. Tāyo bujjhesīti māṇava tāyo attano vasaṅgate vināsaṃ pāpentīti jāneyyāsīti. Nākanti na kariṃ. Jhāyāmīti pajjhāyāmi paridevāmi. Dhiratthu jīvitena meti dhiratthu garahitaṃ mama jīvitaṃ jīvitena me ko attho. Puna vāti tathā karissāmi yathā puna vā tādiso bhavissāmi naṭṭhaṃ jhānaṃ uppādetvā vītarāgo bhavissāmi maraṇaṃ vā me bhavissatīti.
So kāmarāgaṃ pahāya puna jhānaṃ uppādesi. Athassa samaṇatejaṃ disvā jhānassa ca uppāditabhāvaṃ ñatvā alambusā bhītā khamāpesi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi
tassa tejañca viriyañca dhitiṃ ñatvā suvaḍḍhitaṃ
sirasā aggahī pāde isisiṅgaṃ alambusā.
Mā me kujjha mahāvīra mā me kujjha mahāise
mahā attho mayā ciṇṇo tidasānaṃ yasassinaṃ
tayāpi kampitaṃ āsi sabbaṃ devapuraṃ tadāti.
Atha naṃ so khamāmi te bhadde yathāsukhaṃ gacchāhīti visajjento gāthamāha
tāvatiṃsā ca ye devā tidasānañca vāsavo
tvañca bhadde sukhī hohi gaccha kaññe yathāsukhanti. Sā taṃ vanditvā teneva suvaṇṇapallaṅkena devapuraṃ gatā.
Tamatthaṃ pakāsento satthā tisso gāthāyo abhāsi
tassa pāde gahetvāna katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ
añjaliṃ paggahetvāna tamhā ṭhānā apakkami.
Yo tassā āsi pallaṅko sovaṇṇo sopavāhano
sauracchadapaññāso sahassapaṭiyatthato
tameva pallaṅkamāruyha agā devāna santike.
Tamokkamiva āyantiṃ jalantiṃ vijjutaṃ yathā
patīto sumano vitto devindo adadā varanti.
Tattha okkamivāti dīpakaṃ viya. Patītoti ādīhi tuṭṭhākārova dassito. Adadā varanti āgantvā vanditvā ṭhitāya tuṭṭho varaṃ adadā adāsi.
Sā tassa santike varaṃ gaṇhantī osānagāthamāha
varañce me ado sakka sabbabhūtānamissara
na isipalobhikā gacche etaṃ sakka varaṃ vareti.
Tassattho sakka devarāja sace me tvaṃ varaṃ ado puna Isipalobhikāya na gaccheyyaṃ mā maṃ etadatthāya pahiṇeyyāsi etaṃ varaṃ varemīti.
Satthā tassa bhikkhuno imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā alambusā porāṇadutiyikā ahosi. Isisiṅgo ukkaṇṭhito bhikkhu pitā mahāisi pana ahamevāti.
Alambusājātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Tatiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗