มโหสถชาดก

ว่าด้วยพระมโหสถบัณฑิตทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี

เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๐๐ · บรรทัด ๓๘๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒

อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๘ จาก ๓๐

เรื่องเล่า

มโหสถโพธิสัตว์ไปสู่เรือนนั้นตามทางที่นางอมราบอก ลำดับนั้นมารดาของนางอมราเห็นมโหสถแล้วจึงให้พระมหาสัตว์นั่ง ณ อาสนะแล้วกล่าวว่า จักดื่มข้าวต้มไหมนาย มโหสถตอบว่า ข้าแต่แม่ น้องหญิงอมราเทวีได้ให้ข้าวต้มแก่ฉันหน่อยหนึ่งแล้ว แม้มารดาของนางอมราก็รู้ว่า ชายคนนี้คงมาเพื่อต้องการลูกสาวของเรา พระมหาสัตว์แม้จะรู้ว่าสกุลนั้น ๆ เข็ญใจก็ถามว่า ข้าแต่แม่ ฉันเป็นช่างชุนผ้า มีผ้าอะไร ๆ ที่ฉันควรเย็บบ้างไหมมารดานางอมราตอบว่า นาย ผ้านั้นมี แต่ค่าจ้างไม่มี มโหสถกล่าวว่า ข้าแต่แม่ ฉันไม่ทำเอาค่าจ้าง แม่จงนำมา ฉันจักเย็บให้ มารดานางอมราจึงนำผ้าเก่า ๆ มาให้มโหสถชุน พระโพธิสัตว์ก็ให้ผ้าที่นำมา ๆ แล้วเสร็จทั้งหมดเพราะว่าการทำของท่านผู้มีบุญย่อมสำเร็จง่ายตาย ลำดับนั้นมโหสถแจ้งแก่มารดานางอมราว่า แม่จงบอกกล่าวตามฟากถนน ให้นำผ้ามาจ้างชุน มารดานางอมราก็บอกแก่ชาวบ้านทั่วไป พระมหาสัตว์ทำการชุนผ้าวันเดียวเท่านั้นได้ทรัพย์พันหนึ่ง ฝ่ายมารดานางอมราหุงข้าวให้มโหสถกินเวลานั้น แล้วถามว่าเวลาเย็นข้าจะหุงเท่าไร มโหสถตอบว่า ชนมีประมาณเท่าใดบริโภคในเรือนนี้แม่จงหุงโดยประมาณแห่งชนเท่านั้น นางจึงหุงภัตตาหารเป็นอันมากทั้งแกงทั้งกับมิใช่น้อย ฝ่ายนางอมราเทวี เวลาเย็นเอามัดฟืนทูนศีรษะและกระเดียดใบไม้มาแต่ป่า บรรจุฟืนที่ประตูด้านตะวันออก แล้วเข้าสู่เรือนทางประตูด้านตะวันตก ส่วนบิดาของนางอมรากลับบ้านเย็นกว่าธิดากลับ มโหสถบริโภคโภชนาหารมีรสเลิศต่าง ๆ นางอมราให้บิดามารดาของตนบริโภคแล้วตนจึงบริโภคภายหลัง แล้วชำระเท้าบิดามารดา และเท้ามโหสถโพธิสัตว์ มโหสถกำหนดสังเกตนางอมราอยู่ในบ้านนั้นสองสามวัน ลำดับนั้นเมื่อจะทดลองนางวันหนึ่งจึงกล่าวว่า แน่ะอมราเทวีผู้เจริญ เธอจงเอาข้าวสารกึ่งทะนาน ต้มข้าวต้ม ทำขนม และหุงข้าวสวย เพื่อเรา ด้วยข้าวสารกึ่งทะนานนั้น นางอมรารับคำสั่งแล้วคำข้าวสารนั้น แล้วเอาข้าวสารต้นอันเป็นตัวไม่ค่อยมีเมล็ดหักต้มเป็นข้าวต้ม เอากลางข้าวสารอันมีเมล็ดหักโดยมากหุงเป็นข้าวสวย เอาปลายข้าวสารอันป่นทำขนม แล้วประกอบกับข้าวให้ควรแก่ข้าวสวยข้าวต้มนั้นให้ข้าวต้มแก่มโหสถก่อน พอมโหสถได้ดื่มข้าวต้มถึงปาก ข้าวต้มนั้นก็แผ่ซ่านไปสู่เส้น ประสาทเจ็ดพันซึ่งเป็นเส้นสำหรับรับรส มโหสถกล่าวเพื่อทดลองนางอมราว่า นางไม่รู้จักหุงต้ม ทำข้าวสารของเราให้เสียหายเพื่อประโยชน์อะไร แล้วคายถ่มข้าวต้มพร้อมกับน้ำลายลงยังพื้น นางอมรามิได้โกรธกล่าวว่าข้าแต่นาย ถ้าข้าวต้มไม่อร่อย ท่านจงกินขนม แล้วส่งขนมให้มโหสถ มโหสถก็ทำอาการอย่างนั้น แล้วกล่าวอย่างนั้นอีก นางอมราจึงกล่าวว่า ถ้าขนมไม่อร่อยท่านจงกินข้าวสวย แล้วให้ข้าวสวยแก่มโหสถ มโหสถก็ทำอาการอย่างนั้น และกล่าวดังนั้นอีก ทำเป็นเหมือนขัดเคืองขยำข้าวทั้งสามอย่างนั้น เป็นอันเดียวกันแล้วทาสรีระทั้งสิ้นตั้งแต่ศีรษะแห่งนาง แล้วไล่ให้นางไปยืนอยู่ที่ประตู ฝ่ายนางอมราไม่โกรธเลย ประนมมือกล่าวว่า ดีจะนาย แล้วได้ทำตามสั่ง มโหสถรู้ว่านางไม่ถือตัว จึงเรียกกลับมาหา พอได้ยินเรียกคำเดียวเท่านั้น นางก็มานั่งลงที่ใกล้มโหสถ ฝ่ายพระมหาสัตว์เมื่อมาแต่บ้านตน หาได้มามือเปล่าไม่เอาผ้าสาฎก ๑ ผืน กับกหาปณะ ๑ พันบรรจุในไถ้น้อยมาด้วย จึงนำผ้าสาฎกนั้นออกจากไถ้น้อยให้แก่นางอมราแล้ว กล่าวว่า แน่ะนางผู้เจริญ นางจงอาบน้ำกับ พวกสหายของนาง แล้วนุ่งผ้าสาฎกนี้มา นางอมราได้ทำตามคำสั่ง มโหสถให้ทรัพย์ที่เกิดขึ้นและทรัพย์ที่นำมาทั้งหมดแก่บิดามารดาของนางอมรา ยังคนทั้งสามให้ยินดีแล้ว ลาแม่ยายพ่อตา พานางอมรากลับไปบ้าน ก็พระมหาสัตว์ให้ร่มและรองเท้าแก่นางอมราแล้ว พูดอย่างนี้ว่า แน่ะนางผู้เจริญ นางจงเอาร่มกางกันตัว สวมรองเท้าเดินไป นางอมรารับของสองอย่าง หุบร่มในคราวร้อนดวงอาทิตย์ในที่แจ้งเดินไป ถอดรองเท้าในที่ดอนถือไป สวมรองเท้าในเวลาถึงที่มีน้ำเดินไป มโหสถเห็นเหตุนั้นจึงถามว่า แน่ะนางผู้เจริญ เป็นอย่างไรนางไม่สวมรองเท้าในที่ดอน สวมในที่มีน้ำเดินไป เพราะเหตุอะไร นางตอบมโหสถว่า ข้าแต่นาย ดิฉันเห็นสิ่งประทุษร้ายร่างกายมีหนามเป็นต้น ในที่ดอน ดิฉันไม่เห็นสิ่งประทุษร้ายร่างกายมีปลา เต่า และหนามเป็นต้น ในที่มีน้ำ ครั้นเครื่องประทุษร้ายเข้าไปสู่เท้า ดิฉันก็พึงเสวยทุกขเวทนาใหญ่เพราะฉะนั้นจึงสวมรองเท้าในที่มีน้ำเดินไป พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำของนางก็คิดว่า นางทาริกานี้ฉลาดมากหนอ แล้วก็เดินไป ลำดับนั้น นางอมราเมื่อเข้าภายในป่า ก็กั้นร่มเดินไป มโหสถถามเหตุนั้นว่า แน่ะนางผู้เจริญชนเหล่าอื่นกั้นร่มกันแดดในที่แจ้งเดินไป แต่นางหาทำอย่างนั้นไม่ เพราะเหตุอะไร นางตอบมโหสถว่า ข้าแต่นาย ดิฉันชื่อว่าเข้าสู่ภายในป่าก็จริงแต่ทำอย่างนี้เพราะกลัวไม้แห้งท่อนไม้ตกบนศีรษะ พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำที่นางกล่าวด้วยเหตุ ๒ อย่างก็ยินดี ลำดับนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์เดินไปกับนางเห็นต้นพุทราถึงพร้อมด้วยผลในที่หนึ่ง ก็หยุดนั่งใต้ต้นพุทรา ฝ่ายนางอมราเห็นพระมหาสัตว์นั่งใต้ต้นพุทราก็พูดขึ้นว่า ข้าแต่นาย ท่านจงขึ้นเก็บผลพุทรากินให้ดิฉันบ้าง มโหสถตอบว่า แน่ะนางผู้เจริญ เราเหน็ดเหนื่อยไม่อาจขึ้น นางขึ้นเถิด นางได้ฟังคำของมโหสถก็ขึ้นต้นพุทรานั้นเลือกเก็บผล ฝ่ายพระโพธิสัตว์กล่าวกะนางว่า แน่ะนางผู้เจริญนางจงให้ผลแก่เราบ้าง นางคิดว่า เราจักดูบุรุษนี้ฉลาดหรือโง่ จักทดลองเขาดู จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าแต่นายท่านจะกินผลร้อนหรือผลเย็น พระโพธิสัตว์แม้รู้เหตุที่นางถาม ก็ทำเป็นเหมือนไม่รู้ จึงกล่าวตอบอย่างนี้ เพื่อทดลองว่า แน่ะนางผู้เจริญ เราต้องการด้วยผลร้อน นางจึงเก็บผลโยนไปในที่พื้นดินกล่าวว่า ท่านจงกินเถิด นาย พระโพธิสัตว์ก็เก็บผลมาปัดเป่าให้หมดผงแล้วเคี้ยวกิน เมื่อจะทดลองนางอีกจึงกล่าวอย่างนี้ว่า แน่ะนางผู้เจริญ นางจงให้ผลเย็นแก่เรา นางก็เก็บผลพุทราโยนไปบนพื้นหญ้า พระโพธิสัตว์ก็เก็บผลนั้น ไม่ต้องปัดเป่าเคี้ยวกินทีเดียวรู้ว่านางทาริกานี้ฉลาดเหลือเกินก็ยินดี แล้วบอกให้นางลงจากต้นพุทรา นางอมราได้ฟังคำมโหสถเรียกให้ลง ก็ลงจากต้นพุทรา ถือหม้อไปแม่น้ำนำน้ำมาให้มโหสถ มโหสถก็ดื่มน้ำแล้วบ้วนปาก นางยืนอยู่ส่วนข้างหนึ่ง เขาทั้งสองลุกขึ้นเดินไปเข้าสู่พระนคร พระมหาสัตว์ให้นางอยู่ที่เรือนคนเฝ้าประตู แล้วแจ้งแก่ภรรยาแห่งคนเฝ้าประตูให้ทราบ เพื่อทดลองนาง แล้วเข้าสู่เคหสถานของตน เรียกชายทั้งหลายมาแจ้งว่า เราให้สตรีคนหนึ่งอยู่ที่เรือนโน้น จึงมาบ้านนี้ เจ้าทั้งหลายจงเอาทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะนี้ไปที่เรือนนั้น พูดเกี้ยวพานลองดู สั่งฉะนั้นแล้วให้กหาปณะหนึ่งพันแล้วส่งไป บุรุษเหล่านั้นไปสู่สำนักนางอมรา แล้วได้ทำตามมโหสถสั่ง นางไม่ปรารถนา คิดเห็นว่าความประพฤติของบุรุษเหล่านี้ไม่ถึงสักว่าละอองเท้าของสามีแห่งเรา บุรุษเหล่านั้น ก็กลับมาบอกแก่มโหสถ ลำดับนั้น มโหสถส่งบุรุษเหล่านั้น ไปบ่อย ๆ ถึง ๓ คราวในวาระที่ ๔ จึงกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้น เจ้าทั้งหลายจงไปจับตัวนางคร่ามา บุรุษเหล่านั้นก็ไปทำดังนั้น นางก็ได้มาเห็นพระมหาสัตว์ตั้งอยู่ในความเป็นผู้มีทรัพย์สมบัติมากก็จำไม่ได้ แลดูมโหสถแล้วหัวเราะแล้วก็ร้องไห้ มโหสถซักถามถึงเหตุทั้งสองนั้น นางก็แจ้งแก่มโหสถว่า ข้าแต่นาย ดิฉันเห็นสมบัติของท่านก็นึกในใจว่า สมบัตินี้ท่านไม่ได้ด้วยไม่มีเหตุ ก็แต่ท่านจักทำกุศลไว้ในปางก่อนจึงได้สมบัตินี้ โอ ผลของบุญทั้งหลายน่าอัศจรรย์หนอ นึกในใจดังนี้จึงได้หัวเราะ ก็เมื่อดิฉันร้องไห้ก็ร้องไห้ด้วยความกรุณาในตัวท่าน ด้วยสงสารว่า บัดนี้ท่านมาทำร้ายในวัตถุที่คนอื่นปกครองหวงแหน ก็จักไปสู่นรกมโหสถทดลองนางอมรารู้ความที่นางเป็นผู้บริสุทธิ์ จึงกล่าวสั่งว่า เจ้าทั้งหลายจงไป จงพานางไปอยู่ที่เดิม แล้วแปลงเพศเป็นช่างชุนผ้าไปแรมอยู่กับนางรุ่งเช้าก็เข้าไปสู่ราชสำนัก ทูลประพฤติเหตุนั้นแด่พระนางอุทุมพร พระนางนำความกราบทูลพระเจ้าวิเทหราช แล้วประดับ นางอมราเทวีด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงให้นั่งในวอใหญ่ นำมายังเคหสถานของมโหสถทำอาวาหนึ่งคลด้วยเกียรติอันยิ่งใหญ่ พระราชาทรงส่งทรัพย์มูลค่าพันกหาปณะเป็นบรรณาการแก่พระโพธิสัตว์ ชาวพระนครทั้งสิ้นทั้งแต่คนรักษาประตู ก็ได้จัดของขวัญมาให้ฝ่ายนางอมราเทวีก็แบ่งของที่ได้รับพระราชทานเป็นสองส่วน คืนเข้าพระคลังส่วนหนึ่ง รับไว้ส่วนหนึ่ง ได้ส่งของช่วยของชาวนครทั้งสิ้นไปสงเคราะห์ชาวนครโดยวิธีนี้ แต่นั้นมาพระมหาสัตว์ก็ได้อยู่ร่วมกับนางอมรา ได้ถวายอนุศาสน์อรรถธรรมแด่พระราชา.

จบการแสวงหานางอมราเทวี

อยู่มาวันหนึ่ง เสนกะเห็นปุกกุสะ กามินทะ และเทวินทะทั้งสามอาจารย์มาสู่สำนักตน จึงปรึกษาอาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า แน่ะผู้เจริญทั้งสามเราทั้งสี่คนไม่เทียมทันมโหสถผู้บุตรคฤหบดี ก็บัดนี้เขานำภรรยาผู้ฉลาดนักมาเอง พวกเราพึงทำลายเขาระหว่างพระราชาเสียอย่างไรดี อาจารย์ทั้งสามตอบเสนกะว่า ข้าพเจ้าทั้งสามจะรู้อะไร ขอท่านดำริเถิด เสนกะจึงกล่าวว่า พวกท่านอย่าวิตก เรามีอุบายอยู่อย่างหนึ่ง อาจารย์ทั้งสามถามว่า อุบายอะไรท่านอาจารย์ เสนกะจึงแจ้งว่า เราจักลักพระจุฬามณีของพระราชามา ท่านปุกกุสะจงลักสุวรรณมาลามา ท่านกามินทะจงลักคลุมบรรทมกัมพลมา ท่านเทวินทะจงลักฉลองพระบาททองคำมา ก็และครั้นลักราชาภรณ์ทั้งสี่อย่างมาได้ฉะนี้แล้ว เราทั้งสี่จงยังราชาภรณ์ทั้งสี่นั้นให้เข้าไปอยู่ในเรือนของมโหสถ เราแม้ทั้งสี่จักลักราชาภรณ์ทั้งสี่มาด้วยอุบายแล้ว แต่นั้นจักให้เข้าไปอยู่ในเรือนมโหสถ ทำมิให้ประชาชนสงสัยพวกเรา อาจารย์ทั้งสามรับว่าอุบายนี้งามนักเสนกะจึงนำพระจุฬามณีลงไว้ในหม้อเปรียงก่อนแล้วส่งให้ทาสีคนหนึ่งนำหม้อเปรียงนั้น ไปสั่งว่า เจ้าจงนำหม้อเปรียงนี้ไปเร่ขาย อย่าขายให้แก่ชนเหล่าอื่นผู้รับซื้อ ถ้าเมื่อชนในเรือนมโหสถรับซื้อ เจ้าจงให้เปล่าทั้งหม้อ ทาสีก็ไปสู่ประตูเรือนมโหสถร้องขายว่า ท่านทั้งหลายจงซื้อเปรียง ๆ เดินกลับไปกลับกลับมาที่หน้าประตูเรือนนั้น นางอมราเทวียืนอยู่ที่ประตูเห็นกิริยาของทาสีนั้นจึงคิดว่า หญิงนี้ไม่ไปอื่น เหตุการณ์จะพึงมีในหญิงนั้น จึงยังทาสีทั้งหลายให้เลี่ยงไปด้วยสัญญาอันนัดกันไว้ แล้วเรียกทาสีผู้ขายเปรียงนั้นมาว่า มานี่แม่ฉันจะซื้อเปรียง แล้วให้สัญญาแก่พวกทาสีของตนในกาลเมื่อนางขายเปรียงมาครั้นเมื่อพวกทาสีของตนยังไม่มา จึงให้นางผู้ขายเปรียงนั้นไปเรียกมา นางจึงล้วงมือลงในหม้อ พบพระจุพามณีในนั้นในกาลเมื่อนางขายเปรียงนั้นไปพอนางขายเปรียงนั้นกลับมาจึงถามว่า แม่มาแต่สำนักใครนะ นางขายเปรียงนั้นตอบว่า ข้าแต่แม่เจ้า ข้าเป็นทาสีของอาจารย์เสนกะ แต่นั้นนางอมราจึงซักถามชื่อของนาง และของบิดามารดาแห่งนาง ได้รับตอบว่า ชื่อโน้น ๆแล้วถามว่า เปรียงนี้แม่จะขายราคาเท่าไร ได้รับตอบว่า เท่าราคาข้าว ๔ทะนาน จึงกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้นแม่จงขายแก่ฉัน ก็ได้รับตอบว่า เมื่อแม่เจ้ารับซื้อ จะต้องการอะไรด้วยราคา จงรับไว้ทั้งหม้อ ไม่คิดราคา ก็ว่า ถ้าเช่นนั้นก็ตกลง แล้วให้นางขายเปรียงนั้นกลับไป ให้บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรถือไว้ มีความว่า เดือนนั้น วันนั้น อาจารย์เสนกะให้ทาสีชื่อนี้ ธิดาของทาสีชื่อนี้ นำพระจุฬามณีของพระราชามาขายไว้ ฝ่ายปุกกุสะวางสุวรรณมาลาในผอบซึ่งบรรจุดอกมะลิ แล้วปิดสุวรรณมาลานั้นด้วยดอกมะลิแล้วส่งไป ฝ่ายกามินทะวางคลุมบรรทมกัมพลในกระเช้าซึ่งบรรจุผักแล้วปิดด้วยผักแล้วส่งไปฝ่ายเทวินทะสอดฉลองพระบาททองคำภายในฟ่อนข้าวเหนียวแล้วส่งไป นางอมรารับสิ่งทั้งปวงนั้นไว้ บันทึกเรื่องไว้โดยนัยหนหลัง บอกแก่พระมหาสัตว์แล้วเก็บไว้ ฝ่ายบัณฑิตทั้งสี่นั้นไปสู่ราชสำนักทูลว่า พระองค์ไม่ทรงประดับพระจุฬามณีหรือพระเจ้าข้า พระเจ้าวิเทหราชตรัสว่า จะประดับ จงไปนำมาอาจารย์ทั้งสี่นั้นไปดู ไม่เห็นพระจุฬามณีในสถานที่เก็บ และไม่เห็นราชาภรณ์สามอย่างนอกนี้ จึงทูลยุยงว่า ข้าแต่สมมติเทพ ราชาภรณ์ของพระองค์อยู่ในเรือนของมโหสถ มโหสถใช้ราชาภรณ์เองก่อนจะเป็นศัตรูต่อพระองค์.

ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๓๒๘ – เล่ม ๖๔ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

มหานิบาตชาดก ๗๖๗ ข้อ

คาถา

ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๖๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้

หลวง มจร.บาลี โรมัน อรรถกถา อรรถกถาบาลี Aṭṭhakathā

แสดงฉบับคู่โหมดอ่านต่อเนื่อง

ภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

๕. มโหสธชาดก ๑- (๕๔๒)

ว่าด้วยพระมโหสธบัณฑิตทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี

(พระเจ้าวิเทหะทอดพระเนตรเห็นมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เข้ามาเฝ้า ก็สบาย พระทัย เมื่อจะรับสั่งกับมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ จึงตรัสว่า)

[๕๙๐]

พ่อมโหสธ พระเจ้าพรหมทัตผู้ครองแคว้นปัญจาละ

เสด็จยาตราทัพมาพร้อมด้วยกองทัพทุกหมู่เหล่า

กองทัพของพระเจ้าปัญจาละนั้นประมาณไม่ได้

[๕๙๑]

มีกองช่างโยธา กองราบ

ล้วนแต่ฉลาดในสงครามทุกอย่าง มีเสียงอึกทึกกึกก้อง

เป็นสัญญาให้กันและกันรู้ได้ด้วยเสียงกลองและเสียงสังข์

[๕๙๒]

มีความรู้ในการใช้โลหธาตุ มีเครื่องประดับครบครัน

มีธงทิวสลอน ช้างและม้า สมบูรณ์ดีด้วยผู้เชี่ยวชาญศิลป์

ตั้งมั่นด้วยเหล่าทหารผู้แกล้วกล้า

[๕๙๓]

กล่าวกันว่า ในกองทัพนี้ มีบัณฑิต ๑๐ คน

มีปัญญาเพียงดังแผ่นดิน มีการประชุมปรึกษากันในที่ลับ

พระมารดาของพระเจ้าปัญจาละเป็นองค์ที่ ๑๑

ช่วยปกครองสั่งสอนชาวแคว้นปัญจาละ

[๕๙๔]

อนึ่ง ในบรรดาชนเหล่านี้

กษัตริย์ ๑๐๑ พระนครผู้เรืองยศตามเสด็จพระเจ้าปัญจาละ

ถูกชิงแคว้น กลัวภัย

จึงตกอยู่ในอำนาจของชาวแคว้นปัญจาละ

@เชิงอรรถ :

@๑ พระศาสดาเมื่อประทับ ณ พระเชตวัน ทรงปรารภปัญญาบารมีของพระองค์ ตรัสมโหสธชาดกซึ่ง

@มีคำเริ่มต้นว่า พระเจ้าพรหมทัตผู้ครองแคว้นปัญจาละเสด็จยาตราทัพมาพร้อมด้วยกองทัพทุกหมู่เหล่า

@เป็นต้น (ขุ.ชา.อ. ๙/๒๒๓) (ต้นเรื่องมโหสธชาดกมีปรากฏในชาดกภาค ๑ คือ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗

@ถึง ๑๑ ตอน มีสัพพสังหารกปัญหชาดก เป็นต้น)

[๕๙๕]

เป็นผู้ทำตามที่พระราชารับสั่ง

ไม่มีความปรารถนาจะกล่าว ก็จำต้องกล่าวคำเป็นที่รัก

ต้องตามเสด็จพระเจ้าปัญจาละผู้มีอำนาจมาก่อน

ไม่มีความปรารถนาก็ต้องตกอยู่ในอำนาจของพระเจ้าปัญจาละ

[๕๙๖]

กรุงมิถิลาก็ถูกล้อมด้วยกองทัพนั้นเป็น ๓ ชั้น

เมืองหลวงของชาวแคว้นวิเทหะก็ถูกขุดเป็นคูโดยรอบ

[๕๙๗]

พ่อมโหสธ กองทัพที่แวดล้อมกรุงมิถิลานั้น

ปรากฏเหมือนดาวบนท้องฟ้า

พ่อจงรู้ว่า จักรอดพ้นได้อย่างไร

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

[๕๙๘]

ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์ทรงเหยียดพระบาทตามพระสำราญเถิด

ขอเชิญเสวยและรื่นรมย์พระหฤทัยในกามเถิด

พระเจ้าพรหมทัตจะต้องทิ้งกองทัพชาวแคว้นปัญจาละเสด็จหนีไป

(พราหมณ์เกวัฏเข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระเจ้าวิเทหะแล้วกราบทูลเหตุที่ตนมาว่า)

[๕๙๙]

พระราชามีพระประสงค์จะทำสันถวไมตรีกับพระองค์

จะพระราชทานรัตนะแก่พระองค์ ตั้งแต่นี้ไป

ราชทูตทั้งหลายผู้มีวาจาไพเราะ พูดคำเป็นที่รักจงมา

[๖๐๐]

ขอจงกล่าววาจาอ่อนหวาน เป็นที่ชื่นชมต่อกัน

ขอแคว้นปัญจาละกับแคว้นวิเทหะ

ทั้ง ๒ แคว้นนั้นจงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

(พระเจ้าวิเทหะทอดพระเนตรพราหมณ์เกวัฏแล้วตรัสถามถึงอาการที่สนทนา

กับมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

[๖๐๑]

ท่านเกวัฏ ท่านได้พบกับมโหสธเป็นอย่างไรหนอ

ขอเชิญเล่าเรื่องราวนั้น มโหสธกับท่านต่างอดโทษกันแล้วกระมัง

มโหสธยินดีแล้วกระมัง

(พราหมณ์เกวัฏจึงกราบทูลว่า)

[๖๐๒]

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งชน คนผู้ไม่สุภาพ

ไม่ชื่นชมกับใคร เป็นคนกระด้าง ไม่ชื่อว่าเป็นสัตบุรุษ

เขาไม่กล่าวข้อความอะไรๆ เป็นเหมือนคนใบ้และคนหนวก

(พระเจ้าวิเทหะได้สดับดังนั้น ไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้าน เริ่มตั้งคำถามขึ้นเองว่า)

[๖๐๓]

มนต์บทนี้เห็นได้ยากแน่นอน

มโหสธผู้มีความเพียรได้เห็นประโยชน์อันบริสุทธิ์

จริงอย่างนั้น กายของเราก็ยังหวั่นๆ อยู่

ใครเล่าจักทิ้งแคว้นของตนไปสู่เงื้อมมือของผู้อื่น

(พระเจ้าวิเทหะตรัสถามมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

[๖๐๔]

มติของเราทั้ง ๖ คนผู้เป็นบัณฑิต

มีปัญญายอดเยี่ยม เป็นเอกฉันท์เสมอกัน

มโหสธ แม้เธอก็จงลงมติว่า ควรไปหรือไม่ควรไป

หรือควรยับยั้งอยู่ที่นี้

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้น คิดแล้วได้กราบทูลว่า)

[๖๐๕]

ข้าแต่พระราชา พระองค์ย่อมทรงทราบอยู่ทีเดียวว่า

พระเจ้าจูฬนีพรหมทัตทรงมีอานุภาพมาก มีพลังมาก

และปรารถนาจะปลงพระชนม์พระองค์

เหมือนนายพรานเนื้อด้วยนางเนื้อ

[๖๐๖]

ปลาอยากกินเหยื่อสดกลืนเบ็ดที่ใช้เหยื่อปกปิดไว้

ก็ไม่รู้ว่าตนจะตายฉันใด

[๖๐๗]

ข้าแต่พระราชา พระองค์ทรงติดอยู่ในกาม

ก็ย่อมไม่ทรงทราบพระธิดาของพระเจ้าจูฬนี

เหมือนปลาไม่รู้จักว่าตนจะตายฉันนั้นเหมือนกัน

[๖๐๘]

ถ้าพระองค์จะเสด็จไปแคว้นปัญจาละ

ก็จักเสียพระองค์ไปในทันที ภัยใหญ่จักมาถึงพระองค์

เหมือนภัยคือความตายมาถึงเนื้อที่เดินไปตามทาง ๑-

(พระเจ้าวิเทหะถูกมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ข่มมากเกินไป จึงทรงกริ้วแล้ว ตรัสถามว่า)

[๖๐๙]

พวกเรานั่นแหละผู้กล่าวถึงประโยชน์อันสำคัญกับท่าน

กลับเป็นคนโง่ บ้าน้ำลาย

ท่านเล่าเติบโตมาด้วยหางไถ ๒-

จะรู้ประโยชน์เหมือนคนอื่นๆ ได้ละหรือ

(พระเจ้าวิเทหะด่าบริภาษมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ เมื่อจะขับไล่ จึงตรัสว่า)

[๖๑๐]

ท่านทั้งหลายจงไสคอมโหสธบัณฑิตนี้

ผู้พูดเป็นอันตรายแก่การได้รัตนะของเรา

ขับไล่ให้พ้นไปจากแคว้นของเรา

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

[๖๑๑]

ลำดับนั้น มโหสธบัณฑิตก็หลีกไปจากราชสำนัก

ของพระเจ้าวิเทหะ ต่อมา ก็ได้เรียกนกแขกเต้าตัวฉลาด

ที่ชื่อมาธุระ ที่เป็นทูตมาสั่งว่า

[๖๑๒]

มานี่เถิด สหายผู้มีขนปีกสีเขียว

เจ้าจงทำการขวนขวายช่วยเหลือเรา

มีนางนกสาลิกาที่เขาเลี้ยงไว้ใกล้ที่บรรทมของพระเจ้าปัญจาละ

@เชิงอรรถ :

@๑ เนื้อที่เดินไปตามทาง หมายถึงฝูงเนื้อป่าได้ยินเสียงนางเนื้อต่อที่นายพรานฝึกไว้ดีแล้วร้องขึ้น ก็จะเดิน

@เข้าไปหาด้วยความกำหนัด จะถูกนายพรานแทงถึงแก่ความตาย (ขุ.ชา.อ. ๙/๖๐๘/๓๖๒)

@๒ เติบโตมาด้วยหางไถ หมายถึงมโหสธบัณฑิตบุตรของคหบดีจับหางไถเจริญเติบโตมาตั้งแต่วัยเด็ก

@(บุตรชาวนาจะรู้เรื่องอะไร) (ขุ.ชา.อ. ๙/๖๐๙/๓๖๓)

[๖๑๓]

นางนกตัวนั้นฉลาดในสิ่งทั้งปวง เจ้าจงถามมันโดยละเอียด

มันรู้ความลับทุกอย่างทั้งของพระราชา

และเกวัฏฏพราหมณ์โกสิยโคตรนั้น

[๖๑๔]

นกแขกเต้าตัวฉลาดที่ชื่อมาธุระ ตัวมีขนปีกสีเขียว

รับคำของมโหสธบัณฑิตแล้วได้ไปยังที่อยู่ของนางนกสาลิกา

[๖๑๕]

แต่นั้น นกแขกเต้าตัวฉลาดที่ชื่อว่ามาธุระนั้น

ครั้นไปถึงแล้วก็ได้ถามนางนกสาลิกา

ตัวมีกรงงาม มีเสียงเพราะว่า

[๖๑๖]

แม่กรงงาม เธอสบายดีหรือ

แม่เพศสวย เธอผาสุกหรือ

เธอได้ข้าวตอกกับน้ำผึ้งในกรงอันงามของเธออยู่หรือ

[๖๑๗]

นางนกสาลิกาตอบว่า สุวบัณฑิตผู้สหาย

ฉันสบายดีและไม่มีโรคเบียดเบียน

อนึ่ง ฉันได้ข้าวตอกและน้ำผึ้งอยู่นะ

[๖๑๘]

ท่านมาจากที่ไหน หรือใครใช้ให้มา

สหาย ก่อนหน้านี้ฉันไม่เคยพบหรือเคยรู้จักท่านเลย

(นกแขกเต้าได้ฟังคำของนางนกสาลิกานั้นแล้ว จึงกล่าวว่า)

[๖๑๙]

ฉันถูกเขาเลี้ยงไว้ใกล้ที่บรรทมบนปราสาทของพระเจ้ากรุงสีพี

ต่อมา พระราชาพระองค์นั้นทรงตั้งอยู่ในธรรม

โปรดให้ปล่อยเหล่าสัตว์ที่ถูกขังไว้จากที่ขัง

(นกแขกเต้าต้องการจะฟังความลับ จึงกล่าวมุสาว่า)

[๖๒๐]

ฉันนั้นได้มีนางนกสาลิกามีเสียงหวานตัวหนึ่งเป็นภรรยาเก่า

นางได้ถูกเหยี่ยวฆ่าตายเสียในห้องบรรทม

ต่อหน้าของฉันในกรงอันงามที่เห็นอยู่

[๖๒๑]

เพราะฉันรักเธอจึงมาหาเธอ

ถ้าเธอเปิดโอกาสให้ เราทั้ง ๒ ก็จะได้อยู่ร่วมกัน

(นางนกสาลิกาได้ฟังดังนั้น ก็ดีใจ แต่ไม่ให้นกแขกเต้ารู้ว่าตัวก็รัก ทำเป็นไม่ปรารถนา แล้วกล่าวว่า)

[๖๒๒]

ก็นกแขกเต้าก็ควรรักใคร่กับนางนกแขกเต้า

ส่วนนกสาลิกาก็ควรรักใคร่กับนางนกสาลิกา

นกแขกเต้ากับนางนกสาลิกาอยู่ร่วมกันจะเป็นเช่นไร

(นกแขกเต้าได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

[๖๒๓]

ผู้ใดใคร่อยู่ในกามแม้แต่กับหญิงจัณฑาล

ผู้นั้นก็เป็นเหมือนกันทั้งหมด

เพราะในกามไม่มีคนที่จะไม่เหมือนกัน

(นกแขกเต้าบัณฑิตครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว เมื่อจะประมวลเรื่องในอดีต มาแสดง จึงกล่าวต่อว่า)

[๖๒๔]

มีพระชนนีของพระเจ้ากรุงสีพีพระนามว่าชัมพาวดี

พระนางเป็นพระมเหสีที่โปรดปรานของพระเจ้าวาสุเทพกัณหโคตร

(นกแขกเต้าบัณฑิตยกอุทาหรณ์อย่างอื่นมากล่าวอีกว่า)

[๖๒๕]

มีกินนรีชื่อรัตนวดี แม้เธอก็ได้ร่วมรักกับวัจฉดาบส

มนุษย์ได้ร่วมรักกับนางเนื้อก็มี

ในความใคร่ มนุษย์หรือสัตว์ไม่มีต่างกัน

(นกแขกเต้าบัณฑิตเมื่อจะทดลองนางนกสาลิกา จึงกล่าวอีกว่า)

[๖๒๖]

แม่นกสาลิกาผู้มีเสียงไพเราะ เอาเถอะ ฉันจักไปละ

เพราะถ้อยคำของเธอนี้เป็นเหตุให้ฉันประจักษ์

เธอดูหมิ่นฉันแน่

(นางนกสาลิกาได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

[๖๒๗]

มาธุรสุวบัณฑิต สิริย่อมไม่มีแก่ผู้ด่วนได้ใจเร็ว

เชิญท่านอยู่ ณ ที่นี้แหละจนกว่าจะได้เฝ้าพระราชา

จนกว่าจะได้ฟังเสียงตะโพน และเห็นอานุภาพของพระราชา

(นกแขกเต้าบัณฑิตเมื่อจะถามความลับนั้น จึงกล่าวว่า)

[๖๒๘]

เสียงดังอึกทึกนี้ฉันได้ยินมาภายนอกชนบทว่า

พระธิดาของพระเจ้าปัญจาละ

มีพระฉวีวรรณดังดาวประกายพรึก

พระเจ้าปัญจาละจักพระราชทานพระราชธิดานั้น

แก่ชาวแคว้นวิเทหะ คือ จักมีอภิเษก

ระหว่างพระเจ้าวิเทหะกับพระธิดานั้น

(นางนกสาลิกาถูกนกแขกเต้าบัณฑิตแค่นไค้นัก จึงกล่าวว่า)

[๖๒๙]

มาธุระ วิวาหมงคลเช่นนี้จงอย่ามีแก่คนผู้เป็นศัตรูกัน

เหมือนวิวาหะของพระธิดาของพระเจ้าปัญจาละ

กับพระเจ้าวิเทหะเลย

(นางนกสาลิกาครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงกล่าวอีกว่า)

[๖๓๐]

พระราชาผู้เป็นจอมทัพแห่งชาวแคว้นปัญจาละ

จักทรงนำพระเจ้าวิเทหะมา

แต่นั้นจักรับสั่งให้ปลงพระชนม์ชีพพระองค์เสีย

พระเจ้าวิเทหะไม่เป็นพระสหายของพระเจ้าปัญจาละ

(นกแขกเต้าบัณฑิตได้ฟังดังนั้น หวังจะให้นางนกสาลิกาอนุญาตให้ตนกลับไป จึงกล่าวว่า)

[๖๓๑]

เอาเถิด เธอจงอนุญาตให้ฉันไปสัก ๗ คืน

เพียงให้ฉันได้กราบทูลพระเจ้ากรุงสีพีและพระมเหสีของพระองค์ว่า

ฉันได้ที่พักในที่อยู่ของนางนกสาลิกาแล้ว

(นางนกสาลิกาได้ฟังดังนั้น เมื่อไม่สามารถจะห้ามได้ จึงกล่าวว่า)

[๖๓๒]

เอาเถิด ฉันอนุญาตให้ท่านไปได้เพียง ๗ คืน

ถ้า ๗ คืนท่านยังไม่กลับมายังที่อยู่ ฉันกำหนดวันตายไว้แล้ว

ท่านจักกลับมาได้ ก็ต่อเมื่อฉันได้ตายไปแล้ว

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

[๖๓๓]

ลำดับนั้นแล นกแขกเต้าตัวฉลาดชื่อมาธุระ

จึงได้บินไปบอกคำของนางนกสาลิกานี้แก่มโหสธบัณฑิต

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เมื่อจะเปล่งอุทานด้วยกำลังปีติ จึงได้กราบทูลว่า)

[๖๓๔]

ราชบุรุษพึงได้บริโภคโภคะ

ในพระตำหนักของพระราชาพระองค์ใด

ก็ควรทำประโยชน์ให้แก่พระราชาพระองค์นั้นเท่านั้น

ข้าแต่พระราชาผู้เป็นจอมแห่งชน เอาเถิด

ข้าพระองค์จะไปสู่เมืองอันน่ารื่นรมย์ของพระเจ้าปัญจาละก่อน

เพื่อสร้างพระราชนิเวศน์ถวายแด่พระองค์

ผู้ทรงพระนามว่าวิเทหะผู้ทรงยศ

[๖๓๕]

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นกษัตริย์

ครั้นข้าพระองค์สร้างพระราชนิเวศน์ถวายแด่พระองค์

ผู้ทรงพระนามว่าวิเทหะผู้ทรงยศแล้ว

พึงส่งข่าวมาถวายพระองค์ได้เมื่อใด

ขอพระองค์เสด็จไปเมื่อนั้น

(พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

[๖๓๖]

ลำดับนั้น มโหสธบัณฑิตได้ไปยังเมืองอันน่ารื่นรมย์

ของพระเจ้าปัญจาละก่อน เพื่อสร้างพระราชนิเวศน์

ถวายพระเจ้าวิเทหะผู้ทรงยศ

[๖๓๗]

ครั้นได้สร้างพระราชนิเวศน์ถวายแด่พระเจ้าวิเทหะ

ผู้ทรงยศ แล้วภายหลังจึงได้ส่งทูต

ไปกราบทูลพระเจ้าวิเทหะผู้ครองกรุงมิถิลาว่า

ข้าแต่มหาราช ขอเชิญพระองค์เสด็จ ณ บัดนี้เถิด

พระราชนิเวศน์ที่สร้างเพื่อพระองค์สำเร็จแล้ว

[๖๓๘]

ลำดับนั้น พระราชาเสด็จไปพร้อมด้วยจตุรงคเสนา

เพื่อทอดพระเนตรเมืองเจริญที่มโหสธบัณฑิตสร้างถวาย

ในแคว้นกปิละซึ่งมีพาหนะนับไม่ถ้วน

[๖๓๙]

แต่นั้น ท้าวเธอครั้นเสด็จไปถึงแล้ว

จึงทรงส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าพรหมทัตว่า

ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันจะมา

เพื่อถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์

[๖๔๐]

ขอพระองค์โปรดพระราชทานพระธิดา

ผู้ทรงความงามทั่วทั้งองค์

ประดับด้วยเครื่องอลังการทำด้วยทองคำ

แห่ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวง

ให้เป็นมเหสีของหม่อมฉัน ณ บัดนี้เถิด

(พระเจ้าจูฬนีสดับถ้อยคำของราชทูตแล้วก็ทรงโสมนัส เมื่อจะทรงแสดงโสมนัส ให้ปรากฏเด่นชัด ประทานรางวัลแก่ราชทูตแล้ว จึงตรัสว่า)

[๖๔๑]

ข้าแต่พระเจ้าวิเทหะ พระองค์เสด็จมาดีแล้ว

อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย

เชิญพระองค์ทรงหาฤกษ์ไว้เถิด หม่อมฉันจะถวายพระราชธิดา

ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทำด้วยทองคำ

แห่ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวงแก่พระองค์

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

[๖๔๒]

ลำดับนั้น พระเจ้าวิเทหะก็ได้ทรงหาฤกษ์

ครั้นแล้วจึงทรงส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าพรหมทัตว่า

[๖๔๓]

ขอพระองค์ทรงพระราชทานพระราชธิดา

ผู้ทรงความงามทั่วทั้งองค์

ประดับด้วยเครื่องอลังการทำด้วยทองคำ

แห่ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวง

ให้เป็นมเหสีของหม่อมฉัน ณ บัดนี้เถิด

(ฝ่ายพระเจ้าจูฬนีตรัสตอบว่า)

[๖๔๔]

หม่อมฉันจะถวายพระราชธิดา

ผู้ทรงความงามทั่วทั้งองค์

ประดับด้วยเครื่องอลังการทำด้วยทองคำ

แห่ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวง

ให้เป็นมเหสีของพระองค์ ณ บัดนี้

(พระเจ้าวิเทหะเมื่อทรงปรึกษากับอาจารย์ผู้เป็นบัณฑิต จึงตรัสว่า)

[๖๔๕]

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

เป็นกองทัพที่สวมเกราะตั้งอยู่

จุดคบเพลิงสว่างไสวอยู่

บัณฑิตทั้งหลายจะเข้าใจอย่างไรหนอ

[๖๔๖]

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

เป็นกองทัพที่สวมเกราะตั้งอยู่

จุดคบเพลิงสว่างไสวอยู่

บัณฑิตทั้งหลายจักทำอย่างไรหนอ

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

[๖๔๗]

ข้าแต่มหาราช พระเจ้าจูฬนีพรหมทัตมีกำลังมาก

รักษาพระองค์ไว้ จะทรงประทุษร้ายพระองค์

รุ่งเช้าก็จักรับสั่งให้ปลงพระชนม์พระองค์

(พระเจ้าวิเทหะทรงกลัวต่อมรณภัย ได้ตรัสว่า)

[๖๔๘]

หทัยของเราสั่นและปากก็แห้งผาก

เราไม่ได้รับความเย็นใจเลย เป็นเสมือนถูกไฟเผาอยู่กลางแดด

[๖๔๙]

เบ้าหลอมทองของพวกช่างทองย่อมไหม้อยู่ข้างใน

หาไหม้ข้างนอกไม่ฉันใด

ใจของเราก็ฉันนั้น ไหม้อยู่ข้างใน หาไหม้ข้างนอกไม่

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ได้ยินเสียงพระเจ้าวิเทหะคร่ำครวญ จึงกราบทูลว่า)

[๖๕๐]

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ ทรงเป็นผู้ประมาท

ล่วงเลยการปรึกษา ทำลายการปรึกษา

บัดนี้ ขอชนทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญา

จงป้องกันพระองค์เถิด

[๖๕๑]

พระราชาไม่ทรงทำตามคำของข้าพระองค์ผู้เป็นอำมาตย์

ผู้ใคร่ประโยชน์และหวังดี ทรงยินดีด้วยปีติของพระองค์

จึงเหมือนเนื้อติดบ่วงนายพราน

[๖๕๒]

ปลาอยากกินเหยื่อสด กลืนขอเบ็ดที่ใช้เหยื่อปิดบังไว้

ก็ไม่รู้ว่าตนจะตายฉันใด

[๖๕๓]

ข้าแต่พระราชา พระองค์ทรงติดอยู่ในกาม

ก็ย่อมไม่ทรงทราบพระธิดาของพระเจ้าจูฬนี

เหมือนปลาไม่รู้จักตนว่าจะตายฉันนั้น

[๖๕๔]

ถ้าพระองค์เสด็จไปแคว้นปัญจาละ

ก็จักเสียพระองค์ไปทันที ภัยใหญ่จักมาถึงพระองค์

เหมือนภัยคือความตายมาถึงเนื้อตัวเดินไปตามทาง

[๖๕๕]

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน บุรุษผู้เป็นอนารยชน

ก็เป็นเหมือนงูที่อยู่ในชายพกจะพึงกัดได้

นักปราชญ์ไม่พึงผูกไมตรีกับบุรุษผู้นั้น

เพราะการสังคมกับบุรุษชั่วนำทุกข์มาให้โดยแท้

[๖๕๖]

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน

นักปราชญ์พึงผูกไมตรีกับบุคคลผู้มีศีล

เป็นพหูสูตที่รู้จักกันนั้นแหละ

เพราะการสมาคมกับสัตบุรุษนำสุขมาให้โดยแท้

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ข่มพระเจ้าวิเทหะยิ่งขึ้น จึงนำพระดำรัส ที่ตรัสไว้ในกาลก่อนมากราบทูลว่า)

[๖๕๗]

ข้าแต่พระราชา พระองค์ได้ตรัสถึงเหตุ

ที่จะให้ได้รัตนะอันสูงส่งในสำนักของข้าพระองค์

ทรงเป็นผู้โง่เขลา บ้าน้ำลาย

ข้าพระองค์เป็นบุตรของคหบดี เติบโตมาด้วยหางไถ

จะรู้เหตุที่จะให้ได้รัตนะอันสูงส่งเหมือนคนอื่นๆ ได้อย่างไร

[๖๕๘]

ท่านทั้งหลายจงไสคอมโหสธบัณฑิตนี้

ผู้พูดเป็นอันตรายต่อการได้รัตนะของเรา

ขับไล่ให้พ้นไปจากแคว้นของเรา

(พระเจ้าวิเทหะเมื่อจะยึดมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เป็นที่พึ่ง จึงตรัสว่า)

[๖๕๙]

มโหสธ เหล่าบัณฑิตย่อมไม่พูดทิ่มแทงเพราะโทษที่ล่วงไปแล้ว

เพราะเหตุไร เจ้าจึงมาทิ่มแทงเรา

เหมือนม้าที่เขาล่ามไว้ถูกแทงด้วยปฏัก

[๖๖๐]

ถ้าเจ้าเห็นว่าเราจะพ้นภัยหรือปลอดภัย

เพราะเหตุไร เจ้าจึงทิ่มแทงเราเพราะโทษที่ล่วงไปแล้วเล่า

จงสั่งสอนเราโดยความสวัสดีนั้นเถิด

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

[๖๖๑]

ข้าแต่กษัตริย์ กรรมของมนุษย์ที่ล่วงไปแล้ว

ทำได้ยาก เกิดขึ้นได้ยากอย่างยิ่ง

ข้าพระองค์ไม่อาจจะปลดเปลื้องพระองค์ได้

ขอพระองค์ได้โปรดทรงทราบเถิด

[๖๖๒]

ช้างทั้งหลายที่มีฤทธิ์ มียศ

สามารถเหาะไปทางอากาศได้ ของพระราชาใดมีอยู่

ช้างเหล่านั้นก็จะพึงพาพระราชานั้นไปได้

[๖๖๓]

ม้าทั้งหลายที่มีฤทธิ์ มียศ

สามารถเหาะไปทางอากาศได้ ของพระราชาใดมีอยู่

ม้าเหล่านั้นก็จะพึงพาพระราชานั้นไปได้

[๖๖๔]

นกทั้งหลายที่มีฤทธิ์ มียศ

สามารถบินไปทางอากาศได้ ของพระราชาใดมีอยู่

นกเหล่านั้นจะพึงพาพระราชานั้นไปได้

[๖๖๕]

ยักษ์ทั้งหลายที่มีฤทธิ์ มียศ

สามารถเหาะไปทางอากาศได้ ของพระราชาใดมีอยู่

ยักษ์เหล่านั้นก็จะพึงพาพระราชานั้นไปได้

[๖๖๖]

ข้าแต่กษัตริย์ กรรมของมนุษย์ที่ล่วงไปแล้ว

ทำได้ยาก เกิดขึ้นได้ยากอย่างยิ่ง

ข้าพระองค์ไม่อาจปลดเปลื้องพระองค์ทางอากาศได้

(เสนกบัณฑิตเมื่อจะขอร้องมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ จึงได้กล่าวว่า)

[๖๖๗]

บุรุษผู้ยังมองไม่เห็นฝั่งในมหาสมุทร ได้ที่พำนักในที่ใด

เขาย่อมได้รับความสุขในที่นั้นฉันใด

[๖๖๘]

ท่านมโหสธ ขอท่านจงได้เป็นที่พึ่ง

ทั้งของพวกข้าพเจ้าและพระราชาฉันนั้นเถิด

ท่านเป็นผู้ประเสริฐสุดของพวกข้าพเจ้าเหล่ามนตรี

ขอท่านจงช่วยปลดเปลื้องข้าพเจ้าทั้งหลาย

ให้พ้นจากทุกข์ด้วยเถิด

(ลำดับนั้น มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เมื่อจะข่มเสนกบัณฑิต จึงกล่าวว่า)

[๖๖๙]

ท่านอาจารย์เสนกะ กรรมของมนุษย์ที่ล่วงไปแล้ว

ทำได้ยาก เกิดขึ้นได้ยากอย่างยิ่ง

ข้าพเจ้าไม่อาจจะปลดเปลื้องท่านได้

ขอท่านจงรู้เอาเองเถิด

(พระเจ้าวิเทหะตรัสถามว่า)

[๖๗๐]

ขอท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์เสนกะ

ณ ที่นี้ ท่านจะเข้าใจสิ่งที่ควรทำอย่างไร

(เสนกบัณฑิตได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า)

[๖๗๑]

พวกเราจะปิดประตูเอาไฟจุดเผา

หรือมิฉะนั้นก็จับศัสตราห้ำหั่นฆ่ากันและกัน

ชิงละชีวิตไปเสียก่อน อย่าให้พระเจ้าพรหมทัตฆ่าพวกเรา

ด้วยการทรมานเป็นเวลานานเลย

(พระเจ้าวิเทหะตรัสถามปุกกุสบัณฑิตว่า)

[๖๗๒]

ขอท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์ปุกกุสะ

ณ ที่นี้ ท่านจะเข้าใจสิ่งที่ควรทำอย่างไร

(ปุกกุสบัณฑิตกราบทูลว่า)

[๖๗๓]

พวกเราจะกินยาพิษฆ่าตัวตาย ชิงละชีวิตไปเสียก่อน

อย่าให้พระเจ้าพรหมทัตฆ่าพวกเรา

ด้วยการทรมานเป็นเวลานานเลย

(พระเจ้าวิเทหะตรัสถามกามินทบัณฑิตว่า)

[๖๗๔]

ขอท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์กามินทะ

ณ ที่นี้ ท่านจะเข้าใจสิ่งที่ควรทำอย่างไร

(กามินทบัณฑิตกราบทูลว่า)

[๖๗๕]

พวกเราจะเอาเชือกผูกคอตายหรือโดดเหวตาย

อย่าให้พระเจ้าพรหมทัตฆ่าพวกเรา

ด้วยการทรมานเป็นเวลานานเลย

(พระเจ้าวิเทหะตรัสถามเทวินทบัณฑิตว่า)

[๖๗๖]

ขอท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์เทวินทะ

ณ ที่นี้ ท่านจะเข้าใจสิ่งที่ควรทำอย่างไร

(เทวินทบัณฑิตกราบทูลว่า)

[๖๗๗]

พวกเราจะปิดประตูเอาไฟจุดเผา

หรือมิฉะนั้นก็จับศัสตราห้ำหั่นฆ่ากันและกัน

ชิงละชีวิตไปเสียก่อน มโหสธไม่สามารถจะช่วยปลดเปลื้องพวกเรา

ให้รอดพ้นไปได้โดยง่ายเลย

(พระเจ้าวิเทหะได้สดับดังนั้น คร่ำครวญจนมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ได้ยิน จึงตรัสว่า)

[๖๗๘]

บุคคลแสวงหาแก่นของต้นกล้วย แต่ไม่พบฉันใด

พวกเราเมื่อค้นหาปัญหาคืออุบายที่จะพ้นทุกข์

ก็ไม่พบปัญหานั้นฉันนั้น

[๖๗๙]

บุคคลแสวงหาแก่นงิ้ว แต่ไม่พบฉันใด

พวกเราเมื่อค้นหาปัญหาคืออุบายที่จะพ้นทุกข์

ก็ไม่พบปัญหานั้นฉันนั้น

[๖๘๐]

การที่เราทั้งหลายอยู่ในสำนักหมู่พาล

ซึ่งเป็นพวกเขลา ไม่รู้อะไร

ก็เท่ากับฝูงกุญชรอยู่ในที่ไม่มีน้ำซึ่งเป็นถิ่นไม่สมควรหนอ

[๖๘๑]

หทัยของเราสั่น และปากก็แห้งผาก

เราไม่ได้รับความเย็นใจเลย เป็นเหมือนถูกไฟเผาอยู่กลางแดด

[๖๘๒]

เบ้าหลอมทองของพวกช่างทองย่อมไหม้อยู่ข้างใน

หาไหม้ข้างนอกไม่ ฉันใด

ใจของเราก็ฉันนั้น ไหม้อยู่ข้างใน หาไหม้ข้างนอกไม่

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

[๖๘๓]

ลำดับนั้น มโหสธบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์มองเห็นประโยชน์นั้น

เห็นพระเจ้าวิเทหะผู้ประสบทุกข์ จึงได้กราบทูลคำนี้ว่า

[๖๘๔]