มหาสุบินชาดก
ว่าด้วยมหาสุบิน
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๗๗ · บรรทัด ๕๐๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๓
เรื่องเล่า
เขียดขยอกงู ๑ หงส์ทองล้อมกา ๑ เสือกลัวแพะ ๑ " แล้วตรัสว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันเห็นสุบินข้อ ๑อย่างนี้ก่อนว่า โคผู้ สีเหมือนดอกอัญชัน ๔ ตัว ต่างคิดว่าจักชนกัน พากันวิ่งมาสู่ท้องพระลานหลวง จากทิศทั้ง ๔ เมื่อมหาชนประชุมกันคิดว่า พวกเราจักดูโคชนกัน ต่างแสดงท่าทางจะชนกัน บรรลือเสียงคำรามลั่น แล้วไม่ชนกัน ต่างถอยออกไปหม่อมฉันเห็นสุบินนี้เป็นปฐม อะไรเป็นผลของสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลของสุบินข้อนี้ จักไม่มีในชั่วรัชกาลของมหาบพิตร ในชั่วศาสนาของตถาคต แต่ในอนาคต เมื่อโลกหมุนไปถึงจุดเสื่อม ในรัชกาลของพระราชาผู้กำพร้า ผู้มีได้ครองราชย์โดยธรรม และในกาลของหมู่มนุษย์ผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อกุศลธรรมลดน้อยถอยลง อกุศลธรรมหนาแน่นขึ้น ในกาลที่โลกเสื่อม ฝนจักแล้ง และตีนเมฆจักขาด ข้าวกล้าจักแห้ง ทุพภิกขภัยจักเกิด เมฆทั้งหลายตั้งขึ้นจากทิศทั้ง ๔ เหมือนจะย้อยเม็ด พอพวกผู้หญิงรีบเก็บข้าวเปลือกเป็นต้น ที่เอาออกผึ่งแดดไว้เข้าภายในร่ม เพราะกลัวจะเปียก เมื่อพวกผู้ชายต่างถือจอบถือตะกร้าพากันออกไป เพื่อจะก่อคันกั้นน้ำ ก็ตั้งเค้าจะตก ครางกระหึ่ม ฟ้าแลบ แล้วก็ไม่ตกเลย ลอยหายไป เหมือนโคตั้งท่าจะชนกันแล้วไม่ชนกันฉะนั้น นี้เป็นผลของสุบินนั้น แต่ไม่มีอันตรายไร ๆ แก่มหาบพิตร เพราะเรื่องนั้นเป็นปัจจัย มหาบพิตรเห็นสุบินนี้ ปรารภอนาคต ฝ่ายพวกพราหมณ์อาศัยการเลี้ยงชีวิตของตน จึงทำนายดังนี้. พระบรมศาสดาครั้นตรัสบอกผลแห่งสุบินด้วยประการฉะนี้แล้ว ตรัสว่า จงตรัสเล่าสุบินข้อที่ ๒เถิด มหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นสุบินข้อที่ ๒อย่างนี้ว่า ต้นไม้เล็ก ๆ และกอไผ่ แทรกแผ่นดินพอถึงคืบหนึ่งบ้าง ดอกหนึ่งบ้าง เพียงแค่นี้ก็ผลิดอกออกผลไปตาม ๆ. กันนี้เป็นสุบินข้อที่ ๒ ที่หม่อมฉันได้เห็น อะไรเป็นผลของสุบินนี้พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแม้ของสุบินข้อนี้ ก็จักมีในกาลที่โลกเสื่อมเวลามนุษย์มีอายุน้อย ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายในอนาคตจักมีราคะกล้า กุมารีมีวัยยังไม่สมบูรณ์ จักสมสู่กะบุรุษอื่น เป็นหญิงมีระดู มีครรภ์ พากันจำเริญด้วยบุตรและธิดา ความที่กุมารีเหล่านั้น มีระดูเปรียบเหมือนต้นไม้เล็ก ๆ มีดอก กุมารีเหล่านั้นจำเริญด้วยบุตรและธิดา ก็เหมือนต้นไม้เล็ก ๆ มีผล ภัยแม้มีนิมิตรนี้เป็นเหตุ ไม่มีแก่มหาบพิตรดอก จงตรัสเล่าข้อที่ ๓ต่อไปเถิด มหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นแม่โคใหญ่ ๆพากันดื่มนมของฝูงลูกโค ที่เพิ่งเกิดในวันนั้น นี้เป็นสุบินข้อที่ ๓ของหม่อมฉัน อะไรเป็นผลแห่งสุบินนั้น พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร แม้ผลของสุบินนี้ ก็จักมีในอนาคตเหมือนกันจักมีผลในเวลาที่มนุษย์ทั้งหลาย พากันละทิ้งเชษฐาปจายิกกรรมคือความเป็นผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ เพราะในอนาคตฝูงสัตว์จักมิได้ตั้งไว้ซึ่งความยำเกรงในมารดาบิดา หรือในแม่ยายพ่อตา ต่างแสวงหาทรัพย์สินด้วยตนเองทั้งนั้น เมื่อปรารถนาจะให้ของกินของใช้แก่คนแก่ ๆ ก็ให้ ไม่ปรารถนาจะให้ก็ไม่ให้คนแก่ ๆ พากันหมดที่พึ่ง หาเลี้ยงตนเองก็ไม่ได้ ต้องง้อพวกเด็ก ๆเลี้ยงชีพ เป็นเหมือนแม่โคใหญ่ ๆ พากันดื่มนมลูกโคที่เกิดในวันนั้น แม้ภัยมีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ไม่มีแก่มหาบพิตร ตรัสเล่าสุบินข้อที่ ๔ ต่อไปเถิดมหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันเห็นฝูงชนไม่เทียมโคใหญ่ ๆ ที่เคยพาแอกไป ซึ่งสมบูรณ์ด้วยร่างกายและเรี่ยวแรงเข้าในระเบียบแห่งแอก กลับไปเทียมโครุ่น ๆ ที่กำลังฝึกเข้าในแอก โครุ่น ๆ เหล่านั้นไม่อาจพาแอกไปได้ ก็พากันสลัดแอกยืนเฉยเสีย เกวียนทั้งหลายก็ไปไม่ได้ นี้เป็นสุบินข้อที่ ๔ ของหม่อมฉัน อะไรเป็นผลของสุบินนี้พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลของสุบินแม้ข้อนี้ ก็จักมีในรัชสมัยของพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ในอนาคตเหมือนกัน ด้วยว่าในภายหน้า พระราชาผู้มีบุญน้อย มิได้ดำรงในธรรม จักไม่พระราชทานยศแก่มหาอำมาตย์ผู้เป็นบัณฑิต ฉลาดในประเพณีสามารถที่จะยังสรรพกิจให้ลุล่วงไปได้ จักไม่ทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ ผู้เป็นบัณฑิต ฉลาดในโวหารไว้ในที่วินิจฉัยคดีในโรงศาลแต่พระราชทานยศแก่คนหนุ่ม ๆ ตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั้นแต่งตั้งบุคคลเช่นนั้นไวในตำแหน่งผู้วินิจฉัยอรรถคดี คนหนุ่มพวกนั้น ไม่รู้ทั่วถึงราชกิจ และการอันควรไม่ควร ไม่อาจดำรงยศนั้นไว้ได้ ทั้งไม่อาจจัดทำราชกิจให้ลุล่วงไปได้ เมื่อไม่อาจก็จักพากันทอดทิ้งธุระการงานเสีย. ฝ่ายอำมาตย์ที่เป็นบัณฑิตเป็นผู้ใหญ่ เมื่อไม่ได้ยศ ถึงจะสามารถที่จะให้กิจทั้งหลายลุล่วงไป ก็จักพากันกล่าวว่า พวกเราต้องการอะไรด้วยเรื่องเหล่านี้พวกเรากลายเป็นคนภายนอกไปแล้ว พวกเด็กหนุ่มเขาเป็นพวกอยู่วงใน เขาคงรู้ดี แล้วไม่รักษาการงานที่เกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเสื่อมเท่านั้นจักมีแก่พระราชาเหล่านั้น ด้วยประการทั้งปวง เป็นเสมือนเวลาที่คนจับโครุ่น ๆ กำลังฝึก ยังไม่สามารถจะพาแอกไปได้ เทียมไว้ในแอก และเป็นเวลาที่ไม่จับเอาโคใหญ่ ๆผู้เคยพาแอกไปได้ มาเทียมแอกฉะนั้น แม้ภัยมีสุบินนี้เป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสบอกสุบินที่ ๕ เถิดมหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นม้าตัวหนึ่ง มีปากสองข้าง ฝูงชนพากันให้หญ้าที่ปากทั้งสองข้างของมัน มันเคี้ยวกินด้วยปากทั้งสองข้าง นี้เป็นสุบินที่ ๕ ของหม่อมฉัน อะไรเป็นผลของสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลของสุบินแม้นี้ ก็จักมีในรัชกาลของพระราชาผู้ไม่ดำรงในธรรม ในอนาคตเหมือนกัน ด้วยว่าในกาลภายหน้าพวกพระราชาโง่เขลา ไม่ดำรงธรรม จักทรงแต่งตั้งมนุษย์โลเลไม่ประกอบด้วยธรรม ไว้ในตำแหน่งวินิจฉัยคดี คนเหล่านั้นเป็นพาล ไม่เอื้อเฟื้อในบาปบุญ พากันนั่งในโรงศาล เมื่อให้คำตัดสิน ก็จักรับสินบนจากมือของคู่คดีทั้งสองฝ่ายมากิน เป็นเหมือนม้ากินหญ้าด้วยปากทั้งสองฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่มหาบพิตรดอก เชิญตรัสบอกสุบินที่ ๖ เถิดมหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันเห็นมหาชนขัดถูถาดทองราคาตั้งแสนกษาปณ์ แล้วพากันนำไปให้หมาจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่งด้วยคำว่า เชิญท่านเยี่ยวใส่ในถาดทองนี้เถิด หมาจิ้งจอกแก่นั้นก็ถ่ายปัสสาวะใส่ในถาดทองนั้น นี้เป็นสุบินข้อที่ ๖ ของหม่อมฉันอะไรเป็นผลแห่งสุบินข้อนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลของสุบินนี้ก็จักมีในอนาคตเหมือนกันด้วยว่า ในกาลภายหน้า พวกพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ทรงรังเกียจกุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติเสีย แล้วไม่พระราชทานยศให้ จักพระราชทานให้แก่คนที่ไม่มีสกุลเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้สกุลใหญ่ ๆ จักพากันตกยาก สกุลเลว ๆ จักพากันเป็นใหญ่ก็เมื่อพวกมีสกุลเหล่านั้น ไม่อาจเลี้ยงชีวิตอยู่ได้ จักคิดว่า เราต้องอาศัยพวกเหล่านี้เลี้ยงชีวิตสืบไป แล้วก็พากันยกธิดาให้แก่ผู้ไม่มีสกุล การอยู่ร่วมกับคนพวกไม่มีสกุลของกุลธิดาเหล่านั้นก็จักเป็นเช่นเดียวกับถาดทองรองเยี่ยวหมาจิ้งจอก ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ย่อมไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสบอกสุบินที่ ๗ เถิดมหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นอย่างนี้ บุรุษผู้หนึ่งฟั่นเชือก แล้วหย่อนไปที่ใกล้เท้า แม่หมาจิ้งจอกโซตัวหนึ่ง นอนอยู่ใต้ตั่งที่บุรุษนั่ง กัดกินเชือกนั้น เขาไม่ได้รู้เลยทีเดียว นี้เป็นสุบินข้อที่ ๗ ของหม่อมฉัน อะไรเป็นผลแห่งสุบินข้อนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแม้ของสุบินข้อนี้ ก็จักมีในอนาคตเหมือนกันด้วยว่าในกาลภายหน้า หมู่สตรี จักพากันเหลาะแหละโลเลในบุรุษ ลุ่มหลงในสุรา เอาแต่แต่งตัว ชอบเที่ยวเตร่ตามถนนหนทาง เห็นแก่อามิส เป็นหญิงทุศีล มีความประพฤติชั่วช้าพวกนางจักกลุ้มรุมกันแย่งเอาทรัพย์ที่สามีทำงาน มีกสิกรรมและโครักขกรรมเป็นต้น สั่งสมไว้ด้วยยาก ลำบากลำเค็ญเอาไปซื้อสุราดื่มกับชายชู้ ซื้อดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้มาแต่งตน คอยสอดส่องมองหาชู้ โดยส่วนบนของบ้านที่มิดชิดบ้าง โดยที่ซึ่งลับตาบ้าง แม้ข้าวเปลือกที่เตรียมไว้สำหรับหว่านในวันรุ่งขึ้น ก็เอาไปซ้อม จัดทำเป็นข้าวต้ม ข้าวสวย และของเคี้ยวเป็นต้น มากินกัน เป็นเหมือนนางหมาจิ้งจอกโซ ที่นอนใต้ตั่งคอยกัดกินเชือกที่เขาฟั่นแล้ว หย่อนลงไว้ใกล้ ๆ เท้าฉะนั้นภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าสุบินข้อที่ ๘ เถิดมหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นตุ่มน้ำเต็มเปี่ยมลูกใหญ่ใบหนึ่ง ตั้งอยู่ที่ประตูวัง ล้อมด้วยตุ่มเป็นอันมาก วรรณะทั้ง ๔ เอาหม้อตักน้ำมาจากทิศทั้ง ๔ และทิศน้อยทั้งหลาย เอามาใส่ลงตุ่มที่เต็มแล้วนั่นแหละ น้ำก็เต็มแล้วเต็มอีก จนไหลล้นไป แม้คนเหล่านั้นก็ยังเทน้ำลงในตุ่มนั้นอยู่เรื่อย ๆ แต่ไม่มีผู้ที่จะเหลียวแลดูตุ่มที่ว่าง ๆ เลย นี้เป็นสุบินข้อที่ ๘ ของหม่อมฉันอะไรเป็นผลของสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งสุบินนี้จักมีในอนาคตเหมือนกัน ด้วยว่าในกาลภายหน้า โลกจักเสื่อม แว่นแคว้นจักหมดความหมายพระราชาทั้งหลายจักตกยาก เป็นกำพร้า องค์ใดเป็นใหญ่ องค์นั้นจักมีพระราชทรัพย์เพียงแสนกระษาปณ์ในท้องพระคลังพระราชาเหล่านั้นตกยากถึงอย่างนี้ จักเกณฑ์ให้ชาวชนบททุกคน ทำการเพาะปลูกให้แก่ตน พวกมนุษย์ถูกเบียดเบียนต้องละทิ้งการงานของตน พากันเพาะปลูก ปุพพันพืช๑ แลอปรันพืช๒ ให้แก่พระราชาทั้งหลายเท่านั้น ต้องช่วยกันเฝ้าช่วยกันเก็บเกี่ยว ช่วยกันนวด ช่วยกันขน ช่วยกันเคี่ยวน้ำอ้อยเป็นต้น และช่วยกันทำสวนดอกไม้ สวนผลไม้ พากันขนปุพพันพืชเป็นต้นที่เสร็จแล้ว ในที่นั้น ๆ มาบรรจุไว้ในยุ้งฉางของพระราชาเท่านั้น แม้ที่จะมองดูยุ้งฉางเปล่า ๆ ในเรือนทั้งหลายของตนจักไม่มีเลย จักเป็นเช่นกับการเติมนำใส่ตุ่มที่เต็มแล้ว ไม่เหลียวแลตุ่มเปล่า ๆ บ้างเลยนั่นแล ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ จะยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าสุบินที่ ๙ เถิดมหาบพิตร. ๑. อาหารมีข้าวสาลีเป็นต้น๒. ของว่างหลังอาหาร มีถั่ว งา เป็นต้นข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นโบกขรณีสระหนึ่งดารดาดไปด้วยปทุม ๕ สี ลึก มีท่าขึ้นลงรอบด้าน ฝูงสัตว์ สองเท้าสี่เท้า พากันลงดื่มน้ำในสระนั้นโดยรอบ น้ำที่อยู่ในที่ลึกกลางสระนั้นขุ่นมัว ในที่ซึ่งสัตว์สองเท้าสี่เท้าพากันย่ำเหยียบ กลับใสสะอาดไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันได้เห็นอย่างนี้ นี้เป็นสุบินข้อที่ ๙ ของหม่อมฉันอะไรเป็นผลของสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งสุบินนี้จักมีในอนาคตเหมือนกัน ด้วยว่าในกาลภายหน้า พระราชาทั้งหลาย จักไม่ตั้งอยู่ในธรรม ลุอคติด้วยอำนาจความพอใจเป็นเต้น เสวยราชสมบัติ จักไม่ประทานการวินิจฉัยอรรถคดีโดยธรรม มีพระหฤทัยมุ่งแต่สินบน โลเลในทรัพย์ ขึ้นชื่อว่าคุณธรรมคือความอดทน ความเมตตา และความเอ็นดูของพระราชาเหล่านั้น จักไม่มีในหมู่ชาวสวนแว่นแคว้นจักเป็นผู้กักขฬะ หยาบคาย คอยแต่เบียดเบียนหมู่มนุษย์ เหมือนหีบอ้อมด้วยหีบยนต์ จักกำหนดให้ส่วยต่าง บังเกิดขึ้น เก็บเอาทรัพย์ พวกมนุษย์ถูกรีดส่วยอากรหนักเข้า ไม่สามารถจะให้อะไร ๆ ได้ พากันทิ้งคามนิคมเป็นต้นเสีย อพยพไปสู่ปลายแดนตั้งหลักฐาน ณ ที่นั้น ชนบทศูนย์กลางจักว่างเปล่า ชนบทชายแดนจักเป็นปึกแผ่นแน่นหนา เหมือนน้ำกลางสระโบกขรณี น้ำที่ฝั่งรอบ ๆ. ใส ฉันใด ก็ฉันนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ย่อมไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าพระสุบินข้อที่ ๑๐. เถิดมหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้เห็นข้าวสุก ที่คนหุงในหม้อใบเดียวกันแท้ ๆ แต่หาสุกทั่วกันไม่ เป็นเหมือนผู้หุงตรวจดูแล้วว่าไม่สุก เลยแยกกันไว้เป็น ๓ อย่าง คือ ข้าวหนึ่งแฉะข้าวหนึ่งดิบ ข้าวหนึ่งสุกดี นี้เป็นสุบินที่ ๑๐ ของหม่อมฉัน อะไรเป็นผลแห่งสุบินข้อนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแม้ของสุบินข้อนี้ จักมีในอนาคตเหมือนกันด้วยว่าในกาลภายหน้า พระราชาทั้งหลายจักไม่ดำรงในธรรมเมื่อพระราชาเหล่านั้นไม่ดำรงในธรรมแล้ว ข้าราชการก็ดีพราหมณ์และคฤหบดีก็ดี ชาวนิคม ชาวชนบทก็ดี รวมถึงมนุษย์ทั้งหมด นับแต่สมณะและพราหมณ์ จักพากันไม่ตั้งอยู่ในธรรมแม้เทวดาทั้งหลายก็จักไม่ทรงธรรม ในรัชกาลแห่งอธัมมิกราชทั้งหลาย ลมทั้งหลายจักพัดไม่สม่ำเสมอ พัดแรงจัด ทำให้วิมานในอากาศของเทวดาสั่นสะเทือน เมื่อวิมานเหล่านั้น ถูกลมพัดสั่นสะเทือน ฝูงเทวดาก็พากันโกรธ แล้วจักไม่ให้ฝนตก ถึงจะตกก็จะไม่ตกกระหน่ำทั่วแว่นแคว้น มิฉะนั้น จักไม่ตกให้เป็นอุปการะแก่การใด การหว่านในที่ทั้งปวงจักไม่ตกกระหน่ำทั่วถึง แม้ในชนบท แม้ในบ้าน แม้ในตระพังแห่งหนึ่ง แม้ในสระลูกหนึ่งเหมือนกันกับในแคว้นฉะนั้น เมื่อตกตอนเหนือของตระพัง ก็จักไม่ตกในตอนใต้ เมื่อตกในตอนใต้ จักไม่ตกในตอนเหนือ ข้าวกล้าในตอนหนึ่งจักเสียเพราะฝนชุก เมื่อฝนไม่ตกในส่วนหนึ่ง ข้าวกล้าจักเหี่ยวแห้ง เมื่อฝนตกดีในส่วนหนึ่ง ข้าวกล้าจักสมบูรณ์ ข้าวกล้าที่หว่านแล้วในขอบขัณฑสีมาของพระราชาพระองค์เดียวกัน จักเป็น ๓ สถาน ด้วยประการฉะนี้ เหมือนข้าวสุกในหม้อเดียวมีผลเป็น ๓ อย่างฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ จะยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าสุบินที่ ๑๑ ต่อไปเถิด มหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นคนทั้งหลายเอาแก่นจันทน์ มีราคาตั้งแสนกษาปณ์ ขายแลกกับเปรียงเน่านี้เป็นสุบินข้อที่ ๑๑ ของหม่อมฉัน อะไรเป็นผลแห่งสุบินนี้เล่าพระเจ้าข้า ? มหาบพิตรแม้ผลแห่งสุบินนี้ ก็จักมีในอนาคต ในเมื่อศาสนาของตถาคตเสื่อมโทรมนั่นแล ด้วยว่าในกาลภายหน้า พวกภิกษุอลัชชีเห็นแก่ปัจจัย จักมีมาก พวกเหล่านั้น จักพากันแสดงธรรมเทศนาที่ตถาคต กล่าวติเตียนความละโมภในปัจจัยไว้แก่ชนเหล่าอื่น เพราะเหตุแห่งปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น จักไม่สามารถแสดงให้พ้นจากปัจจัยทั้งหลาย แล้วตั้งอยู่ในฝ่ายธรรมนำสัตว์ให้พ้นจากทุกข์ มุ่งตรงสู่พระนิพพาน ชนทั้งหลายก็จะฟังความสมบูรณ์แห่งบทละพยัญชนะ และสำเนียงอันไพเราะอย่างเดียว เท่านั้น แล้วจักถวายเอง และยังชนเหล่าอื่นให้ถวายซึ่งปัจจัยทั้งหลายมีจีวรเป็นต้น อันมีค่ามาก ภิกษุทั้งหลายอีกบางพวก จักพากันนั่งในที่ต่าง ๆ มีท้องถนน สี่แยก และประตูวังเป็นต้น แล้วแสดงธรรมแลกรูปิยะ มีเหรียญกษาปณ์ครึ่งกษาปณ์ เหรียญบาท เหรียญมาสก เป็นต้น โดยประการฉะนี้ก็เป็นเอาธรรมที่ตถาคตแสดงไว้ มีมูลค่าควรแก่พระนิพพานไปแสดงแลกปัจจัย ๔ และรูปิยะมีเหรียญกษาปณ์และเหรียญครึ่งกษาปณ์เป็นต้น จักเป็นเหมือนฝูงคนเอาแก่นจันทน์มีราคาตั้งแสน ไปขายแลกเปรียงเน่าฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุก็ยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าสุบินที่ ๑๒ ต่อไปเถิดมหาบพิตร.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๖ หน้า ๒๑๖–๒๔๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๒๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
7. Mahāsupinajātakaṃ
lāvūni sīdantīti idaṃ satthā jetavane viharanto soḷasa mahāsupine ārabbha kathesi.
Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine disvā bhītatasito pabujjhitvā imesaṃ supinānaṃ Diṭṭhattā kinnu kho me bhavissatīti maraṇabhayatajjito sayanapiṭṭhe nisinnakova vītināmesi. Atha naṃ pabhātāya rattiyā brāhmaṇapurohitā upasaṅkamitvā sukhaṃ sayittha mahārājāti pucchiṃsu. Kuto me ācariyā sukhaṃ ajjāhaṃ paccūsasamaye soḷasa mahāsupine passiṃ somhi tesaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya bhayampattoti vadetha mahārāja sutvā jānissāmāti vutte brāhmaṇānaṃ diṭṭhasupine kathetvā kinnu kho imesaṃ diṭṭhakāraṇā bhavissatīti āha. Brāhmaṇā hatthe vidhuniṃsu. Kasmā hatthe vidhunathāti ca vutte kakkhaḷā mahārāja supināti. Kā tesaṃ nipphatti bhavissatīti. Rajjantarāyo rogantarāyo jīvitantarāyo cāti imesaṃ tiṇṇaṃ antarāyānaṃ aññataroti. Sappaṭikammā appaṭikammāti. Kāmaṃ ete supinā atipharusattā appaṭikammā mayampana te sappaṭikamme karissāma ete paṭikkamāpetuṃ asakkontānaṃ amhākaṃ sikkhitabhāvo nāma kiṃ karissatīti. Kiṃ pana katvā ācariyā paṭikkamāpessathāti. Sabbacatukkena yaññaṃ yajissāma mahārājāti . Rājā bhītatasito tenahi ācariyā mama jīvitaṃ tumhākaṃ hatthe hotu khippaṃ me sotthiṃ karothāti āha. Brāhmaṇā bahudhanaṃ labhissāma bahukhajjabhojanaṃ āharāpessāmāti haṭṭhatuṭṭhā mā cintayittha mahārājāti rājānaṃ samassāsetvā rājanivesanā nikkhamitvā bahinagare yaññāvāṭaṃ katvā bahū catuppadagaṇe thūnappaṇīte katvā pakkhigaṇe samāharitvā idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatīti punappunaṃ sañcaranti.
Atha kho mallikā devī taṃ kāraṇaṃ ñatvā rājānaṃ upasaṅkamitvā pucchi kiṃ nu kho mahārāja brāhmaṇā punappunaṃ sañcarantīti. Sukhitā tvaṃ bhadde amhākaṃ kaṇṇamūle āsīvisaṃ sañcarantaṃ na jānāsīti. Kiṃ etaṃ mahārājāti. Mayā evarūpā dussupinā diṭṭhā brāhmaṇā tiṇṇaṃ antarāyānaṃ aññataro paññāyatīti vatvā tesaṃ paṭighātāya yaññaṃ yajissāmāti vatvā punappunaṃ sañcarantīti. Kiṃ pana te mahārāja sadevake loke aggabrāhmaṇo supinānaṃ paṭikammaṃ pucchitoti. Kataro pana so bhadde sadevake loke aggabrāhmaṇoti. Sadevake loke aggapuggalaṃ sabbaññuṃ visuddhaṃ nikkilesaṃ tathāgataṃ gotamaṃ mahābrāhmaṇaṃ na jānāsi so hi bhagavā supinantaraṃ jāneyya gaccha tvaṃ puccha mahārājāti. Sādhu devīti rājā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā madhurassaraṃ nicchāretvā kinnu kho mahārāja atipageva āgatosīti. Ahaṃ bhante paccūsasamaye soḷasa mahāsupine disvā bhīto brāhmaṇānaṃ ārocesiṃ brāhmaṇā kakkhaḷā mahārāja supinā etesaṃ paṭighātanatthāya sabbacatukkena yaññaṃ yajissāmāti yaññaṃ sajjanti bahū pāṇā maraṇabhayatajjitā tumhe sadevake loke aggapuggalā atītānāgatapaccuppannaṃ upādāya natthi so ñeyyadhammo yo vo ñāṇamukhe āpāthaṃ nāgacchati etesaṃ me supinānaṃ nipphattiṃ kathetha bhagavāti. Evameva mahārāja sadevake loke ṭhapetvā maṃ añño etesaṃ supinānaṃ antaraṃ vā nipphattiṃ vā jānituṃ samattho nāma Natthi ahaṃ te kathessāmi apica kho pana tvaṃ diṭṭhaniyāmeneva supine kathehīti. Sādhu bhanteti rājā diṭṭhaniyāmeneva kathetuṃ ārabhi
usabhā rukkhā gāviyo gavā ca
asso kaṃso sigālī ca kumbho
pokkharaṇī ca apākacandanaṃ
lāvūni sīdanti silā plavanti
maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti
kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti
tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hīti imaṃ mātikaṃ nikkhipitvā kathesi ahaṃ bhante ekaṃ tāva supinaṃ evaṃ addasaṃ cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā yujjhissāmāti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā usabhayuddhaṃ passissāmāti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasaṃ imassa ko vipākoti. Mahārāja imassa vipāko neva tava na mama kāle bhavissati anāgate pana adhammikānaṃ kapaṇarājūnaṃ adhammikānaṃ ca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale ossakke akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vassissati meghapādā ca chijjissanti sassāni milāyissanti dubbhikkhaṃ bhavissati vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ Temanabhayena anto pavesitakāle purisesu kuddālapiṭakahatthesu āḷiṃ bandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā te usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti ayametassa vipāko tuyhampana tappaccayā koci antarāyo natthi anāgataṃ ārabbha diṭṭho supino esa brāhmaṇā pana attano jīvitavuttiṃ nissāya kathayiṃsūti. Evaṃ satthā supinassa nipphattiṃ kathetvā āha dutiyaṃ kathehi mahārājāti. Dutiyāhaṃ bhante evaṃ addasaṃ khuddakarukkhā ceva gacchā ca paṭhaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anugantvāva pupphanti ceva phalanti ca amaṃ dutiyaṃ addasaṃ imassa ko vipākoti. Mahārāja imassāpi vipāko lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle bhavissati anāgatasmiṃ hi sattā tibbarāgā bhavissanti asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo phalaṃ viya ca puttadhītaro vaḍḍhissanti itonidānampi te bhayaṃ natthi tatiyampi kathehi mahārājāti. Mahāgāviyo bhante tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo addasaṃ ayaṃ me tatiyo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi vipāko anāgateyeva manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle bhavissati anāgatasmiṃ hi sattā mātāpitūsu vā sassusassuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahitvā ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā Dassanti adātukāmā na dassanti mahallakā anāthā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya itonidānampi te bhayaṃ natthi catutthaṃ kathehi mahārājāti. Dhuravāhe bhante ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasaṃ te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu sakaṭāni nappavattiṃsu ayaṃ me catuttho supino imassa ko vipākoti. Imassāpi vipāko anāgateyeva adhammikarājūnaṃ kāle bhavissati anāgatasmiṃ hi adhammikakapaṇarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti tabbiparitānampana taruṇānaṃ yasaṃ dassanti tathārūpeeva vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti na rājakammāni nittharituṃ te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti mahallakāpi paṇḍitā amaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi kiṃ amhākaṃ etehi mayaṃ bāhirakā jātā abbhantarikā taruṇā dārakā jānissantīti uppannāni kammāni na rakkhissanti evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakāloviya dhuravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi pañcamaṃ kathehi mahārājāti. Bhante ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasaṃ tassa dvīsu passesu yavasaṃ denti so dvīhi mukhehi khādati ayaṃ me pañcamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate adhammikarājakāleyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi adhammikā bālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi aṭṭapaccatthikānaṃ hatthato lañcaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ khādati itonidānampi te bhayaṃ natthi chaṭṭhaṃ kathehi mahārājāti. Bhante mahājano satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā idha passāvaṃ karohīti ekassa jarasigālassa upanāmesi taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasaṃ ayaṃ me chaṭṭho supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi adhammikarājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti akulīnānaṃyeva dassanti evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti lāmakakulāni issarāni te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ime nissāya jīvissāmāti akulīnānaṃ dhītaro dassanti iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasigālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi sattamaṃ kathehi mahārājāti. Bhante eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā ekā chātasigālī tassa ajānantasseva taṃ khādati evāhaṃ taṃ addasaṃ ayaṃ me sattamo Supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ vīhimpi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakādīni sampādetvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannā chātasigālī viya vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ itonidānampi te bhayaṃ natthi aṭṭhamaṃ kathehīti. Bhante rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasaṃ cattāropi vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ āharitvā pūritakumbhameva pūrenti pūritapūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati tepi tattheva punappunaṃ udakaṃ āsiñcanti tucchakumbhe pana olokentopi natthi ayaṃ me aṭṭhamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi loko parihāyissati raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti yo issaro bhavissati tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā kahāpaṇā bhavissanti te evaṃ duggatā sabbe janapade attano vapakammaṃ Kāressanti upaddūtā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaññeva atthāya pubbannāparannāni ca vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni karontā vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbannādīni āharitvā rañño koṭṭhāgāraṃyeva pūressanti attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi navamaṃ kathehīti. Bhante ekaṃ pañcavaṇṇappadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotiṭṭhaṃ pokkharaṇiṃ addasaṃ samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti tassā majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ tīrappadesesu dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ evāhaṃ addasaṃ ayaṃ me navamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi rājāno adhammikā bhavissanti chandādivasena agatigamanaṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañcavittakā bhavissanti dhanalolā raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchagaṇṭhikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti majjhimajanapado suñño bhavissati paccanto ghanavāso Seyyathāpi pokkhaṇiyā vemajjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ itonidānampi te bhayaṃ natthi dasamaṃ kathehīti. Bhante ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasaṃ apākanti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti ekasmiṃ uttaṇḍulo ekasmiṃ supakko ayaṃ me dasmo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi rājāno adhammikā bhavissanti tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti tato tesaṃ ārakkhadevatā balippaṭiggāhakadevatā rukkhadevatā ākāsaṭṭhakadevatā adhammikā bhavissanti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vapakammassa vā upakāro hutvā na vassissati yathā ca raṭṭhe evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākepi ekasarepi ekappahārena na vassissati taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati heṭṭhā vassanto upari na vassissati ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nāsessati ekasmiṃ avassanto sassaṃ milāpessati ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā nippakārā Bhavissanti ekakumbhiyā odano viya itonidānampi te bhayaṃ natthi ekādasamaṃ kathehīti. Bhante satasahassagghanikaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasaṃ ayaṃ me ekādasamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva mayhaṃ sāsane parihāyante vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi paccayalolā alajjī bhikkhū bahū bhavissanti te mayā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatuppaccayahetu paresaṃ desessanti paccayehi muccitvā nissaraṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti kevalaṃ padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti ceva dāpessanti ca apare antaravīthicatukkarāja- dvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīni nissāya desessanti iti mayā nibbānagghanakaṃ katvā desitadhammaṃ catuppaccayatthāya ceva kahāpaṇaḍḍhakahāpaṇādīnaṃ atthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanikaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti itonidānampi te bhayaṃ natthi dvādasamaṃ kathehīti. Bhante tucchalābūni udake sīdantāni addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva vipāko bhavissati tadā hi rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti akulīnānaṃyeva dassanti te issarā bhavissanti itare daliddā rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaññeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā Suppatiṭṭhitā bhavissanti saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissanti na lajjīnaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ sabbathāpi tucchalābusīdanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi terasamaṃ kathehīti. Bhante mahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilānāvā viya udake plavamānā addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi tādiseyeva kāle vipāko bhavissati tadā hi adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti te issarā bhavissanti kulīnā duggatā tesu na keci gāravaṃ karissanti itaresuyeva karissanti rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati tesu kathentesu kiṃ ime kathentīti itare parihāsameva karissanti bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti nāpi tesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati silānaṃ plavanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi cuddasamaṃ kathehīti. Bhante khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍukiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāle viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasaṃ ayaṃ cuddasamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi loke parihāyante anāgateyeva vipāko bhavissati tadā hi manussā tibbarāgā dujjātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti gehe dāsakammakarādayopi Gomahisādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchedādijātaṃ vā kahanti vutte yattha vā tattha vā hotu kiṃ tuyhameva byācārena tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jātosīti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍukapotikānaṃ āsīvise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi paṇṇarasamaṃ kathehīti. Bhante dasahi asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kāñcanavaṇṇapaṇṇatāya suvaṇṇāti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate dubbalarājakāleyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti te attano rajjavipattiṃ āsaṅkamānānaṃ samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikānaṃ nhāpakakappakādīnaṃ dassanti jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi soḷasamaṃ kathehīti. Bhante pubbe dīpino eḷake khādanti ahampana eḷake dīpino anubandhitvā murumurāti khādante addasaṃ athaññe tasā vakā eḷake dūratova Disvā bhītatasitā utrāsampattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu evāhaṃ addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate adhammikarājakuleyeva vipāko bhavissati tadā hi akulīnā rājavallabhā issarā bhavissanti kulīnā appaññātā duggatā te rājavallabhā rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā kulīnānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni amhākaṃ santakāni etānīti abhiyujjhitvā tesu na tumhākaṃ amhākanti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadantesu vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā attano pamāṇaṃ na jānātha amhehi saddhiṃ vivadatha adāni vo rañño kathetvā hatthapādacchedanādīni kāressāmāti santajjessanti te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni tumhākaṃyeva cetāni gaṇhathāti niyyādetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruciṃ viheṭhessanti te pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhipi ca upaddūtānaṃ jātimantānaṃ kulaputtānañceva pesalānaṃ bhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi ayaṃ hi supino anāgataññeva ārabbha te diṭṭho brāhmaṇā pana na dhammasudhammatāya tayi sinehena taṃ kathayiṃsu bahuṃ dhanaṃ labhissāmāti āmisacakkhutāya jīvitavuttiṃ nissāya kathayiṃsūti. Evaṃ Satthā soḷasannaṃ mahāsupinānaṃ nipphattiṃ kathetvā na kho mahārāja etarahi tvaññeva ime supine addasa porāṇakarājānopi addasaṃsu brāhmaṇāpi tesaṃ evameva ime supine gahetvā yaññamatthake khipiṃsu tato paṇḍitehi dinnanayenāgantvā bodhisattaṃ pucchiṃsu porāṇakapaṇḍitāpi nesaṃ ime supine kathentā iminā niyāmeneva kathesunti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ceva samāpattiyo ca nibbattetvā himavantappadese jhānakīḷaṃ kīḷanto viharati. Tadā bārāṇasiyaṃ brahmadatto imināva niyāmena ime supine disvā brāhmaṇe pucchi. Brāhmaṇā evameva yaññaṃ yajituṃ ārabhiṃsu. Tesu purohitassa antevāsikamāṇavo paṇḍito byatto ācariyaṃ āha ācariya tumhehi mayaṃ tayo vede uggaṇhāpitā nanu tesu ekaṃ māretvā ekassa sotthikammakaraṇaṃ nāma natthīti. Tāta iminā upāyena amhākaṃ bahudhanaṃ uppajjissati tvaṃ pana rañño dhanaṃ rakkhitukāmo maññeti. Māṇavo tenahi ācariya tumhe tumhākaṃ kammaṃ karotha ahaṃ tumhākaṃ santike kiṃ karissāmīti vicaranto rañño uyyānaṃ agamāsi. Taṃ divasameva bodhisattopi taṃ kāraṇaṃ ñatvā ajja mayi manussapathaṃ gate mahājanassa bandhanā mokkho bhavissatīti ākāsenāgantvā uyyāne otaritvā suvaṇṇapaṭimā viya maṅgalasilātale nisīdi. Māṇavo Bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā paṭisaṇṭhāraṃ akāsi. Bodhisattopi tena saddhiṃ madhurappaṭisaṇṭhāraṃ katvā kiṃ nu kho māṇava rājā dhammena rajjaṃ kāretīti pucchi. Bhante rājā nāma dhammiko apica kho pana naṃ brāhmaṇā atiṭṭhe pakkhandāpenti rājā soḷasa supine disvā brāhmaṇānaṃ ārocesi brāhmaṇā yaññaṃ yajissāmāti āraddhā kiṃ nu kho bhante ayaṃ nāma imesaṃ supinānaṃ nipphattīti rājānaṃ saññāpetvā tumhākaṃ mahājanaṃ bhayā mocetuṃ na vaṭṭatīti. Mayaṃ kho nāma māṇava rājānaṃ na jānāma rājāpi amhe na jānāti sace pana idhāgantvā puccheyya katheyyāmassa mayanti. Māṇavo ahaṃ bhante ānessāmi tumhe mamāgamanaṃ udikkhantā muhuttaṃ nisīdathāti bodhisattaṃ paṭijānāpetvā rañño santikaṃ gantvā mahārāja eko ākāsacārikatāpaso tumhākaṃ uyyāne otaritvā tumhehi diṭṭhasupinānaṃ nipphattiṃ kathessāmīti tumhe pakkosatīti āha. Rājā tassa kathaṃ sutvā tāvadeva mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā tāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno pucchi tumhe kira bhante mayā diṭṭhasupinānaṃ nipphattiṃ jānāthāti. Āma mahārājāti. Tenahi kathethāti. Kathemi mahārāja yathādiṭṭhe tāva supine maṃ sāvehīti. Sādhu bhanteti rājā
usabhā rukkhā gāviyo gavā ca
asso kaṃso sigālī ca kumbho
Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ
lāvūni sīdanti silā plavanti
maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti
kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti
tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hīti vatvā pasenadikosalaraññā kathitaniyāmeneva supine kathesi. Bodhisattopi tesaṃ idāni satthārā kathitaniyāmeneva vitthārato nipphattiṃ kathetvā pariyosāne sayaṃ idaṃ kathesi vipariyāso vattati nayidhamatthīti. Tatrāyamattho ayaṃ mahārāja imesaṃ supinānaṃ nipphatti yaṃ panetaṃ tesaṃ paṭighātatthāya yaññakammaṃ vattati taṃ vipariyāso vattati viparītato vipallāsena vattatīti vuttaṃ hoti. Kiṃkāraṇā. Imesañhi nipphatti nāma lokassa viparivattakāle akāraṇassa kāraṇanti gahaṇakāle kāraṇassa akāraṇanti chaḍḍanakāle abhūtassa bhūtanti gaṇhanakāle bhūtassa abhūtanti jahanakāle alajjīnaṃ ussannakāle lajjīnañca parihīnakāle bhavissati nayidhamatthi idāni pana tava vā mama vā kāle idha imasmiṃ purisayuge vattamāne etesaṃ nipphatti natthi tasmā etesaṃ paṭighātāya vattamānaṃ yaññakammaṃ vipallāsena vattati alantena natthi te itonidānaṃ bhayaṃ vā chambhitattaṃ vāti. Mahāpuriso rājānaṃ samassāsetvā mahājanaṃ bandhanā mocetvā punākāse ṭhatvā rañño ovādaṃ datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ito paṭṭhāya mahārāja brāhmaṇehi saddhiṃ ekato Hutvā pasughātayaññannāma mā yajīti dhammaṃ desetvā ākāseneva attano vasanaṭṭhānameva agamāsi. Rājāpi tassa ovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā supinapaccayā te bhayaṃ natthi hāretha yaññanti yaññaṃ hāretvā mahājanassa jīvitadānaṃ datvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ānando ahosi māṇavo sārīputto tāpaso pana ahamevāti.
Parinibbute pana bhagavati saṅgītikārakā usabhāti ādinī tīṇi padāni aṭṭhakathaṃ āropetvā lāvūnīti ādīni pañca padāni ekaṃ gāthaṃ vatvā ekanipātapāliṃ āropesunti.
Mahāsupinajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗