มหาสุบินชาดก
ว่าด้วยมหาสุบิน
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๗๗ · บรรทัด ๕๐๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๓
เรื่องเล่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นกระโหลกน้ำเต้าจมน้ำได้ อะไรเป็นผลแห่งสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งสุบินนี้ ก็จักมีในอนาคตกาล เมื่อโลกหมุนไปถึงจุดเสื่อม ในรัชกาลของพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมด้วยว่าในครั้งนั้นพระราชาทั้งหลาย จักไม่พระราชทานยศแก่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ จักพระราชทานแก่ผู้ไม่มีสกุลเท่านั้นพวกนั้นจักเป็นใหญ่ อีกฝ่ายหนึ่งจักยากจน ถ้อยคำของพวกไม่มีสกุล ดุจกระโหลกน้ำเต้า ดูประหนึ่งหยั่งรากลงแน่นในที่เฉพาะพระพักตร์พระราชาก็ดี ที่ประตูวังก็ดี ที่ประชุมอำมาตย์ก็ดี ที่โรงศาลก็ดี จักเป็นคำไม่โยกโคลง มีหลักฐานแน่นหนาดีแม้ในสังฆสันนิบาต (ที่ประชุมสงฆ์) เล่า ในกิจกรรมที่สงฆ์พึงทำและคณะพึงทำก็ดี ทั้งในสถานที่ดำเนินอธิกรณ์เกี่ยวกับบาตรจีวร และบริเวณเป็นต้นก็ดี ถ้อยคำของคนชั่วทุศีลเท่านั้น จักเป็นคำนำสัตว์ออกจากทุกข์ได้ มิใช่ถ้อยคำของภิกษุผู้ลัชชี เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็จักเป็นเหมือนกาลเป็นที่จมลงแห่งกระโหลกน้ำเต้าแม้ด้วยประการทั้งปวง ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าสุบินที่ ๑๓ เถิด มหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นศิลาแท่งทึบใหญ่ขนาดเรือนยอดลอยน้ำเหมือนดังเรือ อะไรเป็นผลแห่งสุบินนี้พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งสุบินแม้นี้ ก็จักมีในกาลเช่นนั้นเหมือนกันด้วยว่าในครั้งนั้น พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมทั้งหลาย จักพระราชทานยศแก่คนไม่มีสกุล พวกนั้นจักเป็นใหญ่ พวกมีสกุลจักตกยาก ใคร ๆ จักไม่ทำความเคารพในพวกมีสกุลนั้น จักกระทำความเคารพในพวกที่เป็นใหญ่ฝ่ายเดียว ถ้อยคำของกุลบุตรฉลาดในการวินิจฉัย ผู้หนักแน่น เช่นกับศิลาทึบ จักไม่หยั่งลง ดำรงมั่นในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระราชา หรือในที่ประชุมอำมาตย์ หรือในโรงศาล เมื่อพวกนั้นกำลังกล่าวพวกนอกนี้จักคอยเยาะเย้ยว่า พวกนี้พูดทำไม แม้ในที่ประชุมภิกษุ พวกภิกษุก็จักไม่เหล่าภิกษุมีศีลเป็นที่รัก ผู้ควรทำความเคารพว่าเป็นสำคัญ ในฐานะต่าง ๆ ดังกล่าวมาแล้ว ทั้งถ้อยคำของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเหล่านั้น ก็จักไม่หนักแน่นมั่นคง จักเป็นเหมือนเวลาเป็นที่เลื่อนลอยแห่งศิลาทั้งหลายฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าพระสุบินข้อที่ ๑๔ เถิด มหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นฝูงเขียดตัวเล็ก ๆขนาดดอกมะซาง วิ่งไล่กวดงูเห่าตัวใหญ่ ๆ กัดเนื้อขาดเหมือนตัดก้านบัวแล้วกลืนกิน นี้เป็นสุบินข้อที่ ๑๔ อะไรเป็นผลแห่งสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งแม้สุบินข้อนี้ ก็จักมีในอนาคต ในเมื่อโลกเสื่อมโทรมดุจกัน ด้วยว่าในครั้งนั้น พวกมนุษย์จะมีราคะจริตแรงกล้า ชาติชั่ว ปล่อยตัวปล่อยใจ ตามอำนาจของกิเลสจักต้องเป็นไปในอำนาจแห่งภรรยาเด็ก ๆ ของตน ผู้คนมีทาสและกรรมกรเป็นต้นก็ดี สัตว์พาหนะมีโคกระบือเป็นต้นก็ดีเงินทองก็ดี บรรดามีในเรือนทุกอย่าง จักต้องอยู่ในครอบครองของพวกนางทั้งนั้น เมื่อพวกสามีถามถึงเงินทอง โน้น ๆ ว่าอยู่ที่ไหน หรือถามถึงจำนวนสิ่งของว่ามีที่ไหนก็ดี พวกนางจักพากันตอบว่า มันจะอยู่ที่ไหน ๆ ก็ช่างเถิด กงการอะไรที่ท่านจะตรวจตราเล่า ท่านเกิดอยากรู้สิ่งที่มีอยู่ และไม่มีอยู่ในเรือนของเราละหรือ แล้วจักด่าด้วยประการต่าง ๆ ทิ่มตำเอาด้วยหอกคือปาก กดไว้ในอำนาจดังทาสและคนรับใช้ ดำรงความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ของตนไวสืบไป เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็จักเป็นเหมือนเวลาที่ฝูงเขียดขนาดดอกมะซาง พากันขยอกกินฝูงงูเห่า ซึ่งมีพิษแล่นเร็วฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็จักไม่มีแก่มหาบพิตรดอก เชิญตรัสบอกนิมิตรที่ ๑๕ เถิด. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้เห็นฝูงพญาหงษ์ทองที่ได้นามว่า ทองเพราะมีขนเป็นสีทอง พากันแวดล้อมกา ผู้ประกอบด้วยอสัทธรรม ๑๐ ประการ เที่ยวหากินตามบ้านอะไรเป็นผลแห่งพระสุบินนี้ พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งสุบินนี้ ก็จักมีในอนาคต ในรัชกาลของพระราชาผู้ทุรพลนั่นแหละ ด้วยว่าในภายหน้าพระราชาทั้งหลาย จักไม่ฉลาดในศิลปะมีหัสดีศิลปะเป็นต้น ไม่แกล้วกล้าในการยุทธ ท้าวเธอจักไม่พระราชทานความเป็นใหญ่ให้แก่พวกกุลบุตรที่มีชาติเสมอกัน ผู้รังเกียจความวิบัติแห่งราชสมบัติของพระองค์อยู่ จักพระราชทานแก่พวกพนักงานเครื่องสรงและพวกกัลบกเป็นต้น ซึ่งอยู่ใกล้บาทมูลของพระองค์ พวกกุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ และโคตร เมื่อไม่ได้ที่พึ่งในราชสกุล ก็ไม่สามารถเลี้ยงชีวิตอยู่ได้ จักพากันปรนนิบัติบำรุงฝูงชนที่ไม่มีสกุล มีชาติและโคตรทราม ผู้ดำรงอิสริยยศ จักเป็นเหมือนฝูงพญาหงษ์ทอง แวดล้อมเป็นบริวารกา ฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ยังไม่มีแก่มหาบพิตร เชิญตรัสเล่าสุบินที่ ๑๖ ต่อไปเถิด มหาบพิตร. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกาลก่อน ๆ เสือเหลือง พากันกัดกินฝูงแกะ แต่หม่อมฉันได้เห็นฝูงแกะพากันไล่กวดฝูงเสือเหลืองกัดกินอยู่มุ่มม่ำ ๆ ทีนั้นเสืออื่น ๆ คือเสือดาว เสือโคร่ง เห็นฝูงแกะอยู่ห่าง ๆ ก็สะดุ้งกลัว ถึงความสยดสยองพากันวิ่งหนีหลบเข้าพุ่มไม้และป่ารก ซุกซ่อนเพราะกลัวฝูงแกะ หม่อมฉัน. ได้เห็นอย่างนี้ อะไรเป็นผลแห่งสุบินนี้พระเจ้าข้า ? มหาบพิตร ผลแห่งสุบินแม้นี้ ก็จักมีในรัชกาลแห่งพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ในอนาคตเหมือนกัน ด้วยว่าในครั้งนั้นพวกไม่มีสกุลจักเป็นราชวัลลภ เป็นใหญ่เป็นโต พวกคนมีสกุลจักอับเฉาตกยาก ราชวัลลภเหล่านั้นพากันยังพระราชาให้ทรงเชื่อถือถ้อยคำของตน มีกำลังในสถานที่ราชการ มีโรงศาลเป็นต้น ก็พากันรุกเอาที่ดินไร่นาเรือกสวนเป็นต้น อันตกทอดสืบมาของพวกมีสกุลทั้งหลายว่า ที่เหล่านี้เป็นของพวกเราเมื่อพวกผู้มีสกุลเหล่านั้นโต้เถียงว่า ไม่ใช่ของพวกท่าน เป็นของพวกเรา แล้วพากันมาฟ้องร้องยังโรงศาลเป็นต้น พวกราชวัลลภก็พากันบอกให้เฆี่ยนตีด้วยหวายเป็นต้น จับคอไสออกไป พร้อมกับข่มขู่คุกคามว่า พ่อเจ้าไม่รู้ประมาณตน มาหาเรื่องกับพวกเรา เดี๋ยวจักไปทูลพระราชา ให้ลงพระราชอาญาต่าง ๆ มีตัดตีน ตัดมือ เป็นต้น พวกผู้มีสกุลกลัวเกรงพวกราชวัลลภ ต่างก็ยินยอมให้ที่ทางที่เป็นของตน ว่า ที่ทางเหล่านี้ถ้าเป็นของท่าน ก็เชิญครอบครองเถิด แล้วพากันกลับบ้านเรือนของตนนอนหวาดผวาไปตาม ๆ กัน แม้ภิกษุผู้ชั่วช้าทั้งหลายเล่า ก็จักพากันเบียดเบียนภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ตามชอบใจพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเหล่านั้น ไม่ได้ที่พำนัก ก็พากันเข้าป่าแอบแฝงอยู่ในที่รก ๆ ข้อที่กุลบุตรผู้มีชาติสกุลทั้งหลาย และภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักทั้งหลาย ถูกคนชาติชั่ว และถูกภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย เข้าไปประทุษร้ายอย่างนี้ จักเป็นเหมือนกาลที่พวกเสือดาว และเสือโคร่งทั้งหลาย พากันหลบหนีเพราะกลัวฝูงแกะฉะนั้น ภัยแม้มีสุบินนี้เป็นเหตุ ก็ยังไม่มีแก่มหาบพิตรด้วยสุบินนี้ ที่มหาบพิตรเห็นแล้ว ปรารภอนาคตทั้งนั้น แต่พวกพราหมณ์มิได้ทำนายสุบินนั้นด้วยความจงรักภักดีในพระองค์โดยถูกต้องเท่าที่ถูกที่ควร ทำนายไปเพราะอาศัยการเลี้ยงชีพเพราะเห็นแก่อามิสว่า พวกเราจักได้ทรัพย์กันมาก ๆ ครั้นทรงทำนายผลแห่งสุบินใหญ่ ๆ ๑๖ ข้อ อย่างนี้แล้ว ตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่บพิตรได้เห็นสุบินเหล่านี้แม้พระราชาทั้งหลายแต่ก่อน ๆ ก็ได้ทรงเห็นแล้วเหมือนกัน. แม้พวกพราหมณ์ ก็ถือเอาสุบินเหล่านี้ นับเข้าในยอดยัญพิธีอย่างนี้เหมือนกัน ภายหลังอาศัยคำแนะนำที่พวกเป็นบัณฑิตพากันกราบทูล จึงถามพระโพธิสัตว์ แม้ท่านโบราณกบัณฑิตทั้งหลาย เมื่อทำนายสุบินเหล่านี้ แก่พระราชาเหล่านั้น ก็พากันทำนายทำนองนี้แหละ อันพระเจ้าปเสนทิโกศลทูลอาราธนา จึงทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :ในอดีตกาล ครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์กำเนิดในตระกูลอุทิจจพราหมณ์เจริญวัยแล้วบวชเป็นฤๅษี ให้อภิญญาสมาบัติเกิดแล้ว ได้ประลองฌานอยู่ในหิมวันตประเทศ ในครั้งนั้น ณ พระนครพาราณสี พระเจ้าพรหมทัตทรงเห็นพระสุบินเหล่านี้ โดยทำนองนี้เหมือนกัน มีพระดำรัสถามพวกพราหมณ์. พวกพราหมณ์ปรารภจะบูชายัญอย่างนี้เหมือนกัน. บรรดาพราหมณ์เหล่านั้นท่านปุโรหิตมีศิษย์เป็นบัณฑิตฉลาด กล่าวกะอาจารย์ว่า ท่านอาจารย์ครับ คัมภีร์พระเวทย์ทั้ง ๓ ท่านอาจารย์ให้ผมเรียนจบแล้ว ในพระเวทย์ทั้ง ๓ คัมภีร์นั้น ข้อที่ว่า การฆ่าคนหนึ่งแล้วทำให้เกิดความสวัสดีแก่อีกคนหนึ่ง ไม่มีเลยมิใช่หรือ ขอรับ ? ท่านอาจารย์ตอบว่า พ่อคุณ ด้วยอุบายนี้ทรัพย์จำนวนมากจักเกิดแก่พวกเรา ส่วนเจ้าชะรอยอยากจะรักษาพระราชทรัพย์กระมัง ? มาณพกล่าวว่า ท่านอาจารย์ครับ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงกระทำงานของพวกท่านไปเถิด กระผมจักกระทำอะไรในสำนักของพวกท่านได้ แล้วเดินเรื่อยไปจนถึงพระราชอุทยาน. ในวันนั้นเอง แม้พระบรมโพธิสัตว์ก็รู้เหตุนั้น คิดว่า วันนี้ เมื่อเราไปถึงถิ่นมนุษย์ ความพ้นจากการจองจำจักมีแก่มหาชนดังนี้แล้วจึงเหาะมาทางอากาศ ลงที่อุทยานนั่งเหนือแผ่นศิลาอันเป็นมงคล ประหนึ่งรูปที่หล่อด้วยทองฉะนั้น. มาณพเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ ไหว้แล้ว นั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ได้ทำการต้อนรับพระโพธิสัตว์. แม้พระโพธิสัตว์ ก็ได้ทำการปฏิสันถารอย่างไพเราะกับเขาแล้ว ถามว่า เป็นอย่างไรเล่าหนอพ่อมาณพพระราชายังจะเสวยราชสมบัติโดยธรรมอยู่หรือ ? มาณพกราบเรียนว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ พระราชายังได้พระนามว่า ธรรมิกราชอยู่ดอกครับ ก็แต่ว่า พวกพราหมณ์กำลังชักจูงพระองค์ให้วิ่งไปผิดทาง พระราชาทรงเห็นพระสุบิน ๑๖ ข้อตรัสบอกแก่พวกพราหมณ์ พวกพราหมณ์กล่าวว่า พวกเราจักต้องบูชายัญ แล้วเตรียมการทันที พระคุณเจ้าผู้เจริญขอรับการที่พระคุณเจ้าทำให้พระราชาทรงเข้าพระทัยว่า ขึ้นชื่อว่าผลแห่งสุบินนี้เป็นอย่างนี้ แล้วช่วยให้มหาชนพ้นจากภัย จะมิควรหรือขอรับ ? พระโพธิสัตว์กล่าวว่า พ่อมาณพ เราเองก็ไม่รู้จักพระราชา พระราชาเล่าก็มิได้ทรงรู้จักเรา ถ้าพระองค์เสด็จมาถาม ณ ที่นี้ เราพึงบอกแก่พระองค์ได้. มาณพกราบเรียนว่าข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ กระผมจักนำพระองค์เสด็จมา ขอพระคุณเจ้าได้โปรดนั่งรอการมาของกระผมสักครู่หนึ่ง นะขอรับขอให้พระโพธิสัตว์ปฏิญญาแล้ว ก็ไปสู่พระราชสำนัก กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ดาบสผู้เที่ยวไปในอากาศได้องค์หนึ่งลงมาในอุทยานของพระองค์ กล่าวว่า จักทำนายผลของพระสุบินที่พระองค์ทรงเห็น กำลังรอพระองค์อยู่. พระราชาทรงสดับคำของมาณพนั้น ก็รีบเสด็จไปพระอุทยาน ด้วยบริวารเป็นอันมากทันที ทรงไหว้พระดาบสแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง มีพระดำรัสถามว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญได้ยินว่า พระคุณเจ้าทราบผลแห่งสุบินที่กระผมเห็นหรือ ? พระโพธิสัตว์กล่าวว่า ขอถวายพระพร มหาบพิตร อาตมภาพทราบ. พระราชาตรัสว่า ถ้าเช่นนั้นนิมนต์พระคุณเจ้าทำนายเถิด. พระโพธิสัตว์ กล่าวว่า ขอถวายพระพร มหาบพิตร อาตมาภาพจะทำนายถวาย เชิญมหาบพิตรตรัสเล่าพระสุบินตามที่ทรงเห็นให้อาตมาภาพฟังก่อนเถิด. พระราชาตรัสว่า ดีละพระคุณเจ้าผู้เจริญ พลางตรัสว่า :โคอุสุภราช ๑ ต้นไม้ทั้งหลาย ๑ แม่โค
ทั้งหลาย ๑ โคทั้งหลาย ๑ ม้า ถาดทอง ๑
นางสุนัขจิ้งจอก ๑ ตุ่มน้ำ ๑ โบกขรณี ๑ ข้าวไม่สุก๑ จันทน์แดง ๑ น้ำเต้าจม ๑ ศิลาลอย ๑ เขียดขยอกงู ๑ หงษ์ทองล้อมกา ๑ เสือดาว เสือโคร่งกลัวแพะจริง ๆ ๑ ดังนี้. แล้วตรัสบอกสุบิน ตามนัยที่พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสบอกนั่นเอง แม้พระโพธิสัตว์ ก็ทำนายผลแห่งสุบินเหล่านั้น โดยพิสดารตามทำนองที่พระศาสดาทรงทำนายในบัดนี้แหละ ในที่สุดถวายพระพรดังนี้ ด้วยตนเองว่า จะเป็นไปต่อเมื่อโลกถึงจุดเสื่อม ยังไม่มีในยุคนี้. อรรถาธิบาย ในคำนั้น มีดังนี้ คือ ดูก่อนมหาบพิตรผลแห่งพระสุบินเหล่านั้น มีดังนี้ คือ การบบูชายัญที่กำลังดำเนินไปเพื่อปัดเป่าพระสุบินเหล่านั้น ย่อมดำเนินไปผิดหลักเกณฑ์ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมเป็นไปอย่างผิดตรงกันข้าม ความเสื่อมจากความจริง. เพราะเหตุไร ? เพราะเหตุว่า ผลแห่งสุบินเหล่านี้จักมีในกาลที่โลกถึงจุดเสื่อม คือในกาลที่ต่างถือเอาข้อที่มิใช่เหตุว่าเป็นเหตุ ในกาลที่ทิ้งเหตุเสีย ว่ามิใช่เหตุ ในกาลที่ถือเอาข้อที่ไม่จริง ว่าเป็นจริง ในกาลที่ละทิ้งข้อที่จริงเสียว่าไม่เป็นจริงในกาลที่พวกอลัชชี มีมากขึ้น และในกาลที่พวกลัชชี ลดน้อยถอยลง ยังไม่มีในยุคนี้ หมายความว่าแต่ผลของพระสุบินเหล่านี้ยังไม่มีในบัดนี้ คือในรัชกาลของมหาบพิตร หรือในศาสนาของตถาคตนี้ ในยุคนี้ คือในชั่วบุรุษปัจจุบันนี้ เพราะเหตุนั้น การบูชายัญที่กำลังดำเนินไป เพื่อปัดเป่าผลแห่งพระสุบินเหล่านี้จึงเป็นไปโดยคลาดเคลื่อน เลิกการบูชายัญนั้นเสียเถิด ภัยหรือความสะดุ้งอันมีพระสุบินนี้เป็นเหตุ ยังไม่มีแก่มหาบพิตร. พระมหาบุรุษทำพระราชาให้เบาพระทัย ปลดปล่อยมหาชนจากการจองจำแล้ว กลับเหาะขึ้นอากาศ ถวายโอวาทแด่พระราชา ชักจูงให้ดำรงมั่นในศีล ๕ แล้วถวายพระพรว่า ตั้งแต่บัดนี้ต่อไปมหาบพิตรอย่าได้ร่วมคิดกับพราหมณ์บูชายัญ ที่มีชื่อว่า ปสุฆาตยัญ (ยัญฆ่าสัตว์) อีกต่อไป ครั้นแสดงธรรมแล้วกลับไปที่อยู่ของตนทางอากาศนั่นแล. ฝ่ายพระราชาตั้งอยู่ในโอวาทของพระโพธิสัตว์ ทรงทำบุญมีให้ทานเป็นต้น แล้วเสด็จไปตามยถากรรม. พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสให้พระเจ้าปเสนทิโกศลเลิกบูชายัญ ด้วยพระพุทธดำรัสว่า เพราะพระสุบินเป็นปัจจัย ภัยยังไม่มีแก่มหาบพิตรดอกมหาบพิตรจงสั่งให้เลิกยัญเสียเถิด พระราชทาน ชีวิตทานแก่มหาชน แล้วทรงสืบอนุสนธิประชุมชาดกว่า พระราชาในครั้งนั้นได้มาเป็นพระอานนท์ในครั้งนี้ มาณพได้มาเป็นพระสารีบุตร ส่วนพระดาบส ได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล. ก็และครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้วพระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย ยกบททั้ง ๓ มีอสุภาเป็นอาทิขึ้นสู่อรรถกถา กล่าวบททั้ง ๕ มีลาวูนิเป็นอาทิ ยกขึ้นสู่บาลีเอกนิบาตด้วยประการฉะนี้.
จบ อรรถกถามหาสุบินชาดกที่ ๗
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๖ หน้า ๒๑๖–๒๔๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๒๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
7. Mahāsupinajātakaṃ
lāvūni sīdantīti idaṃ satthā jetavane viharanto soḷasa mahāsupine ārabbha kathesi.
Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine disvā bhītatasito pabujjhitvā imesaṃ supinānaṃ Diṭṭhattā kinnu kho me bhavissatīti maraṇabhayatajjito sayanapiṭṭhe nisinnakova vītināmesi. Atha naṃ pabhātāya rattiyā brāhmaṇapurohitā upasaṅkamitvā sukhaṃ sayittha mahārājāti pucchiṃsu. Kuto me ācariyā sukhaṃ ajjāhaṃ paccūsasamaye soḷasa mahāsupine passiṃ somhi tesaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya bhayampattoti vadetha mahārāja sutvā jānissāmāti vutte brāhmaṇānaṃ diṭṭhasupine kathetvā kinnu kho imesaṃ diṭṭhakāraṇā bhavissatīti āha. Brāhmaṇā hatthe vidhuniṃsu. Kasmā hatthe vidhunathāti ca vutte kakkhaḷā mahārāja supināti. Kā tesaṃ nipphatti bhavissatīti. Rajjantarāyo rogantarāyo jīvitantarāyo cāti imesaṃ tiṇṇaṃ antarāyānaṃ aññataroti. Sappaṭikammā appaṭikammāti. Kāmaṃ ete supinā atipharusattā appaṭikammā mayampana te sappaṭikamme karissāma ete paṭikkamāpetuṃ asakkontānaṃ amhākaṃ sikkhitabhāvo nāma kiṃ karissatīti. Kiṃ pana katvā ācariyā paṭikkamāpessathāti. Sabbacatukkena yaññaṃ yajissāma mahārājāti . Rājā bhītatasito tenahi ācariyā mama jīvitaṃ tumhākaṃ hatthe hotu khippaṃ me sotthiṃ karothāti āha. Brāhmaṇā bahudhanaṃ labhissāma bahukhajjabhojanaṃ āharāpessāmāti haṭṭhatuṭṭhā mā cintayittha mahārājāti rājānaṃ samassāsetvā rājanivesanā nikkhamitvā bahinagare yaññāvāṭaṃ katvā bahū catuppadagaṇe thūnappaṇīte katvā pakkhigaṇe samāharitvā idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatīti punappunaṃ sañcaranti.
Atha kho mallikā devī taṃ kāraṇaṃ ñatvā rājānaṃ upasaṅkamitvā pucchi kiṃ nu kho mahārāja brāhmaṇā punappunaṃ sañcarantīti. Sukhitā tvaṃ bhadde amhākaṃ kaṇṇamūle āsīvisaṃ sañcarantaṃ na jānāsīti. Kiṃ etaṃ mahārājāti. Mayā evarūpā dussupinā diṭṭhā brāhmaṇā tiṇṇaṃ antarāyānaṃ aññataro paññāyatīti vatvā tesaṃ paṭighātāya yaññaṃ yajissāmāti vatvā punappunaṃ sañcarantīti. Kiṃ pana te mahārāja sadevake loke aggabrāhmaṇo supinānaṃ paṭikammaṃ pucchitoti. Kataro pana so bhadde sadevake loke aggabrāhmaṇoti. Sadevake loke aggapuggalaṃ sabbaññuṃ visuddhaṃ nikkilesaṃ tathāgataṃ gotamaṃ mahābrāhmaṇaṃ na jānāsi so hi bhagavā supinantaraṃ jāneyya gaccha tvaṃ puccha mahārājāti. Sādhu devīti rājā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā madhurassaraṃ nicchāretvā kinnu kho mahārāja atipageva āgatosīti. Ahaṃ bhante paccūsasamaye soḷasa mahāsupine disvā bhīto brāhmaṇānaṃ ārocesiṃ brāhmaṇā kakkhaḷā mahārāja supinā etesaṃ paṭighātanatthāya sabbacatukkena yaññaṃ yajissāmāti yaññaṃ sajjanti bahū pāṇā maraṇabhayatajjitā tumhe sadevake loke aggapuggalā atītānāgatapaccuppannaṃ upādāya natthi so ñeyyadhammo yo vo ñāṇamukhe āpāthaṃ nāgacchati etesaṃ me supinānaṃ nipphattiṃ kathetha bhagavāti. Evameva mahārāja sadevake loke ṭhapetvā maṃ añño etesaṃ supinānaṃ antaraṃ vā nipphattiṃ vā jānituṃ samattho nāma Natthi ahaṃ te kathessāmi apica kho pana tvaṃ diṭṭhaniyāmeneva supine kathehīti. Sādhu bhanteti rājā diṭṭhaniyāmeneva kathetuṃ ārabhi
usabhā rukkhā gāviyo gavā ca
asso kaṃso sigālī ca kumbho
pokkharaṇī ca apākacandanaṃ
lāvūni sīdanti silā plavanti
maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti
kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti
tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hīti imaṃ mātikaṃ nikkhipitvā kathesi ahaṃ bhante ekaṃ tāva supinaṃ evaṃ addasaṃ cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā yujjhissāmāti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā usabhayuddhaṃ passissāmāti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasaṃ imassa ko vipākoti. Mahārāja imassa vipāko neva tava na mama kāle bhavissati anāgate pana adhammikānaṃ kapaṇarājūnaṃ adhammikānaṃ ca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale ossakke akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vassissati meghapādā ca chijjissanti sassāni milāyissanti dubbhikkhaṃ bhavissati vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ Temanabhayena anto pavesitakāle purisesu kuddālapiṭakahatthesu āḷiṃ bandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā te usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti ayametassa vipāko tuyhampana tappaccayā koci antarāyo natthi anāgataṃ ārabbha diṭṭho supino esa brāhmaṇā pana attano jīvitavuttiṃ nissāya kathayiṃsūti. Evaṃ satthā supinassa nipphattiṃ kathetvā āha dutiyaṃ kathehi mahārājāti. Dutiyāhaṃ bhante evaṃ addasaṃ khuddakarukkhā ceva gacchā ca paṭhaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anugantvāva pupphanti ceva phalanti ca amaṃ dutiyaṃ addasaṃ imassa ko vipākoti. Mahārāja imassāpi vipāko lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle bhavissati anāgatasmiṃ hi sattā tibbarāgā bhavissanti asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo phalaṃ viya ca puttadhītaro vaḍḍhissanti itonidānampi te bhayaṃ natthi tatiyampi kathehi mahārājāti. Mahāgāviyo bhante tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo addasaṃ ayaṃ me tatiyo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi vipāko anāgateyeva manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle bhavissati anāgatasmiṃ hi sattā mātāpitūsu vā sassusassuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahitvā ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā Dassanti adātukāmā na dassanti mahallakā anāthā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya itonidānampi te bhayaṃ natthi catutthaṃ kathehi mahārājāti. Dhuravāhe bhante ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasaṃ te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu sakaṭāni nappavattiṃsu ayaṃ me catuttho supino imassa ko vipākoti. Imassāpi vipāko anāgateyeva adhammikarājūnaṃ kāle bhavissati anāgatasmiṃ hi adhammikakapaṇarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti tabbiparitānampana taruṇānaṃ yasaṃ dassanti tathārūpeeva vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti na rājakammāni nittharituṃ te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti mahallakāpi paṇḍitā amaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi kiṃ amhākaṃ etehi mayaṃ bāhirakā jātā abbhantarikā taruṇā dārakā jānissantīti uppannāni kammāni na rakkhissanti evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakāloviya dhuravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi pañcamaṃ kathehi mahārājāti. Bhante ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasaṃ tassa dvīsu passesu yavasaṃ denti so dvīhi mukhehi khādati ayaṃ me pañcamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate adhammikarājakāleyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi adhammikā bālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi aṭṭapaccatthikānaṃ hatthato lañcaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ khādati itonidānampi te bhayaṃ natthi chaṭṭhaṃ kathehi mahārājāti. Bhante mahājano satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā idha passāvaṃ karohīti ekassa jarasigālassa upanāmesi taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasaṃ ayaṃ me chaṭṭho supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi adhammikarājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti akulīnānaṃyeva dassanti evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti lāmakakulāni issarāni te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ime nissāya jīvissāmāti akulīnānaṃ dhītaro dassanti iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasigālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi sattamaṃ kathehi mahārājāti. Bhante eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā ekā chātasigālī tassa ajānantasseva taṃ khādati evāhaṃ taṃ addasaṃ ayaṃ me sattamo Supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ vīhimpi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakādīni sampādetvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannā chātasigālī viya vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ itonidānampi te bhayaṃ natthi aṭṭhamaṃ kathehīti. Bhante rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasaṃ cattāropi vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ āharitvā pūritakumbhameva pūrenti pūritapūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati tepi tattheva punappunaṃ udakaṃ āsiñcanti tucchakumbhe pana olokentopi natthi ayaṃ me aṭṭhamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi loko parihāyissati raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti yo issaro bhavissati tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā kahāpaṇā bhavissanti te evaṃ duggatā sabbe janapade attano vapakammaṃ Kāressanti upaddūtā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaññeva atthāya pubbannāparannāni ca vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni karontā vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbannādīni āharitvā rañño koṭṭhāgāraṃyeva pūressanti attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi navamaṃ kathehīti. Bhante ekaṃ pañcavaṇṇappadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotiṭṭhaṃ pokkharaṇiṃ addasaṃ samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti tassā majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ tīrappadesesu dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ evāhaṃ addasaṃ ayaṃ me navamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi rājāno adhammikā bhavissanti chandādivasena agatigamanaṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañcavittakā bhavissanti dhanalolā raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchagaṇṭhikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti majjhimajanapado suñño bhavissati paccanto ghanavāso Seyyathāpi pokkhaṇiyā vemajjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ itonidānampi te bhayaṃ natthi dasamaṃ kathehīti. Bhante ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasaṃ apākanti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti ekasmiṃ uttaṇḍulo ekasmiṃ supakko ayaṃ me dasmo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi rājāno adhammikā bhavissanti tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti tato tesaṃ ārakkhadevatā balippaṭiggāhakadevatā rukkhadevatā ākāsaṭṭhakadevatā adhammikā bhavissanti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vapakammassa vā upakāro hutvā na vassissati yathā ca raṭṭhe evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākepi ekasarepi ekappahārena na vassissati taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati heṭṭhā vassanto upari na vassissati ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nāsessati ekasmiṃ avassanto sassaṃ milāpessati ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā nippakārā Bhavissanti ekakumbhiyā odano viya itonidānampi te bhayaṃ natthi ekādasamaṃ kathehīti. Bhante satasahassagghanikaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasaṃ ayaṃ me ekādasamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgateyeva mayhaṃ sāsane parihāyante vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi paccayalolā alajjī bhikkhū bahū bhavissanti te mayā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatuppaccayahetu paresaṃ desessanti paccayehi muccitvā nissaraṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti kevalaṃ padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti ceva dāpessanti ca apare antaravīthicatukkarāja- dvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīni nissāya desessanti iti mayā nibbānagghanakaṃ katvā desitadhammaṃ catuppaccayatthāya ceva kahāpaṇaḍḍhakahāpaṇādīnaṃ atthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanikaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti itonidānampi te bhayaṃ natthi dvādasamaṃ kathehīti. Bhante tucchalābūni udake sīdantāni addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva vipāko bhavissati tadā hi rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti akulīnānaṃyeva dassanti te issarā bhavissanti itare daliddā rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaññeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā Suppatiṭṭhitā bhavissanti saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissanti na lajjīnaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ sabbathāpi tucchalābusīdanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi terasamaṃ kathehīti. Bhante mahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilānāvā viya udake plavamānā addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi tādiseyeva kāle vipāko bhavissati tadā hi adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti te issarā bhavissanti kulīnā duggatā tesu na keci gāravaṃ karissanti itaresuyeva karissanti rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati tesu kathentesu kiṃ ime kathentīti itare parihāsameva karissanti bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti nāpi tesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati silānaṃ plavanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi cuddasamaṃ kathehīti. Bhante khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍukiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāle viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasaṃ ayaṃ cuddasamo supino imassa ko vipākoti. Imassāpi loke parihāyante anāgateyeva vipāko bhavissati tadā hi manussā tibbarāgā dujjātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti gehe dāsakammakarādayopi Gomahisādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchedādijātaṃ vā kahanti vutte yattha vā tattha vā hotu kiṃ tuyhameva byācārena tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jātosīti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍukapotikānaṃ āsīvise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi paṇṇarasamaṃ kathehīti. Bhante dasahi asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kāñcanavaṇṇapaṇṇatāya suvaṇṇāti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate dubbalarājakāleyeva vipāko bhavissati anāgatasmiṃ hi rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti te attano rajjavipattiṃ āsaṅkamānānaṃ samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikānaṃ nhāpakakappakādīnaṃ dassanti jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi soḷasamaṃ kathehīti. Bhante pubbe dīpino eḷake khādanti ahampana eḷake dīpino anubandhitvā murumurāti khādante addasaṃ athaññe tasā vakā eḷake dūratova Disvā bhītatasitā utrāsampattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu evāhaṃ addasaṃ imassa ko vipākoti. Imassāpi anāgate adhammikarājakuleyeva vipāko bhavissati tadā hi akulīnā rājavallabhā issarā bhavissanti kulīnā appaññātā duggatā te rājavallabhā rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā kulīnānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni amhākaṃ santakāni etānīti abhiyujjhitvā tesu na tumhākaṃ amhākanti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadantesu vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā attano pamāṇaṃ na jānātha amhehi saddhiṃ vivadatha adāni vo rañño kathetvā hatthapādacchedanādīni kāressāmāti santajjessanti te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni tumhākaṃyeva cetāni gaṇhathāti niyyādetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruciṃ viheṭhessanti te pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhipi ca upaddūtānaṃ jātimantānaṃ kulaputtānañceva pesalānaṃ bhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati itonidānampi te bhayaṃ natthi ayaṃ hi supino anāgataññeva ārabbha te diṭṭho brāhmaṇā pana na dhammasudhammatāya tayi sinehena taṃ kathayiṃsu bahuṃ dhanaṃ labhissāmāti āmisacakkhutāya jīvitavuttiṃ nissāya kathayiṃsūti. Evaṃ Satthā soḷasannaṃ mahāsupinānaṃ nipphattiṃ kathetvā na kho mahārāja etarahi tvaññeva ime supine addasa porāṇakarājānopi addasaṃsu brāhmaṇāpi tesaṃ evameva ime supine gahetvā yaññamatthake khipiṃsu tato paṇḍitehi dinnanayenāgantvā bodhisattaṃ pucchiṃsu porāṇakapaṇḍitāpi nesaṃ ime supine kathentā iminā niyāmeneva kathesunti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ceva samāpattiyo ca nibbattetvā himavantappadese jhānakīḷaṃ kīḷanto viharati. Tadā bārāṇasiyaṃ brahmadatto imināva niyāmena ime supine disvā brāhmaṇe pucchi. Brāhmaṇā evameva yaññaṃ yajituṃ ārabhiṃsu. Tesu purohitassa antevāsikamāṇavo paṇḍito byatto ācariyaṃ āha ācariya tumhehi mayaṃ tayo vede uggaṇhāpitā nanu tesu ekaṃ māretvā ekassa sotthikammakaraṇaṃ nāma natthīti. Tāta iminā upāyena amhākaṃ bahudhanaṃ uppajjissati tvaṃ pana rañño dhanaṃ rakkhitukāmo maññeti. Māṇavo tenahi ācariya tumhe tumhākaṃ kammaṃ karotha ahaṃ tumhākaṃ santike kiṃ karissāmīti vicaranto rañño uyyānaṃ agamāsi. Taṃ divasameva bodhisattopi taṃ kāraṇaṃ ñatvā ajja mayi manussapathaṃ gate mahājanassa bandhanā mokkho bhavissatīti ākāsenāgantvā uyyāne otaritvā suvaṇṇapaṭimā viya maṅgalasilātale nisīdi. Māṇavo Bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā paṭisaṇṭhāraṃ akāsi. Bodhisattopi tena saddhiṃ madhurappaṭisaṇṭhāraṃ katvā kiṃ nu kho māṇava rājā dhammena rajjaṃ kāretīti pucchi. Bhante rājā nāma dhammiko apica kho pana naṃ brāhmaṇā atiṭṭhe pakkhandāpenti rājā soḷasa supine disvā brāhmaṇānaṃ ārocesi brāhmaṇā yaññaṃ yajissāmāti āraddhā kiṃ nu kho bhante ayaṃ nāma imesaṃ supinānaṃ nipphattīti rājānaṃ saññāpetvā tumhākaṃ mahājanaṃ bhayā mocetuṃ na vaṭṭatīti. Mayaṃ kho nāma māṇava rājānaṃ na jānāma rājāpi amhe na jānāti sace pana idhāgantvā puccheyya katheyyāmassa mayanti. Māṇavo ahaṃ bhante ānessāmi tumhe mamāgamanaṃ udikkhantā muhuttaṃ nisīdathāti bodhisattaṃ paṭijānāpetvā rañño santikaṃ gantvā mahārāja eko ākāsacārikatāpaso tumhākaṃ uyyāne otaritvā tumhehi diṭṭhasupinānaṃ nipphattiṃ kathessāmīti tumhe pakkosatīti āha. Rājā tassa kathaṃ sutvā tāvadeva mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā tāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno pucchi tumhe kira bhante mayā diṭṭhasupinānaṃ nipphattiṃ jānāthāti. Āma mahārājāti. Tenahi kathethāti. Kathemi mahārāja yathādiṭṭhe tāva supine maṃ sāvehīti. Sādhu bhanteti rājā
usabhā rukkhā gāviyo gavā ca
asso kaṃso sigālī ca kumbho
Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ
lāvūni sīdanti silā plavanti
maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti
kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti
tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hīti vatvā pasenadikosalaraññā kathitaniyāmeneva supine kathesi. Bodhisattopi tesaṃ idāni satthārā kathitaniyāmeneva vitthārato nipphattiṃ kathetvā pariyosāne sayaṃ idaṃ kathesi vipariyāso vattati nayidhamatthīti. Tatrāyamattho ayaṃ mahārāja imesaṃ supinānaṃ nipphatti yaṃ panetaṃ tesaṃ paṭighātatthāya yaññakammaṃ vattati taṃ vipariyāso vattati viparītato vipallāsena vattatīti vuttaṃ hoti. Kiṃkāraṇā. Imesañhi nipphatti nāma lokassa viparivattakāle akāraṇassa kāraṇanti gahaṇakāle kāraṇassa akāraṇanti chaḍḍanakāle abhūtassa bhūtanti gaṇhanakāle bhūtassa abhūtanti jahanakāle alajjīnaṃ ussannakāle lajjīnañca parihīnakāle bhavissati nayidhamatthi idāni pana tava vā mama vā kāle idha imasmiṃ purisayuge vattamāne etesaṃ nipphatti natthi tasmā etesaṃ paṭighātāya vattamānaṃ yaññakammaṃ vipallāsena vattati alantena natthi te itonidānaṃ bhayaṃ vā chambhitattaṃ vāti. Mahāpuriso rājānaṃ samassāsetvā mahājanaṃ bandhanā mocetvā punākāse ṭhatvā rañño ovādaṃ datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ito paṭṭhāya mahārāja brāhmaṇehi saddhiṃ ekato Hutvā pasughātayaññannāma mā yajīti dhammaṃ desetvā ākāseneva attano vasanaṭṭhānameva agamāsi. Rājāpi tassa ovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā supinapaccayā te bhayaṃ natthi hāretha yaññanti yaññaṃ hāretvā mahājanassa jīvitadānaṃ datvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ānando ahosi māṇavo sārīputto tāpaso pana ahamevāti.
Parinibbute pana bhagavati saṅgītikārakā usabhāti ādinī tīṇi padāni aṭṭhakathaṃ āropetvā lāvūnīti ādīni pañca padāni ekaṃ gāthaṃ vatvā ekanipātapāliṃ āropesunti.
Mahāsupinajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗