ทสฺเสตุํ ภุมฺมฏฺฐํ ถลฏฺฐนฺติอาทินา นเยน มาติกํ ฐเปตฺวา ภุมฺมฏฺฐนฺนาม ภณฺฑํ ภูมิยํ นิกฺขิตฺตํ โหตีติอาทินา นเยน ตสฺส วิภงฺคํ อาห ฯ {๙๔} ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนาย สทฺธึ วินิจฺฉยกถา ฯ นิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิยํ นิกฺขนิตฺวา ฐปิตํ ฯ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปํสุอิฏฺฐกาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนํ ฯ ภุมฺมฏฺฐํ ภณฺฑํ ฯเปฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ตํ เอวํ นิกฺขนิตฺวา วา ปฏิจฺฉาเทตฺวา วา ฐปิตตฺตา ภูมิยํ ฐิตํ ภณฺฑํ โย ภิกฺขุ เกนจิเทว อุปาเยน ญตฺวา อาหริสฺสามีติ เถยฺยจิตฺโต หุตฺวา รตฺติภาเค อุฏฺฐาย คจฺฉติ ฯ โส ภณฺฑฏฺฐานํ อปฺปตฺวาปิ สพฺพกายวจีวิกาเรสุ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ กถํ ฯ โส หิ ตสฺส อาหรณตฺถาย อุฏฺฐหนฺโต ยํยํ องฺคปจฺจงฺคํ ผนฺทาเปติ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏเมว ฯ นิวาสนปารุปนํ สณฺฐเปติ หตฺถวาเร หตฺถวาเร ทุกฺกฏํ ฯ มหนฺตํ นิธานํ น สกฺกา เอเกน นีหริตุํ ทุติยํ ปริเยสิสฺสามีติ กสฺสจิ สหายสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม ทฺวารํ วิวรติ ปทวาเร หตฺถวาเร จ ทุกฺกฏํ ฯ ทฺวารปิทหเน ปน อญฺญสฺมึ วา คมนสฺส อนุปกาเร อนาปตฺติ ฯ ตสฺส นิปนฺโนกาสํ คนฺตฺวา อิตฺถนฺนามาติ ปกฺโกสติ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา เอหิ คจฺฉามาติ วทติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ โส ตสฺส วจเนน อุฏฺฐหติ ตสฺสาปิ ทุกฺกฏํ ฯ อุฏฺฐหิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม นิวาสนปารุปนํ สณฺฐเปติ ทฺวารํ วิวริตฺวา ตสฺส สมีปํ คจฺฉติ หตฺถวารปทวาเรสุ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ ฯ โส ตํ ปุจฺฉติ อสุโก จ อสุโก จ กุหึ อสุกญฺจ อสุกญฺจ ปกฺโกสาหีติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ สพฺเพ สมาคเต ทิสฺวา มยา อสุกสฺมึ นาม ฐาเน เอวรูโป นิธิ อุปลทฺโธ คจฺฉาม ตํ คเหตฺวา ปุญฺญานิ จ กริสฺสาม สุขญฺจ ชีวิสฺสามาติ วทติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏเมว ฯ เอวํ ลทฺธสหาโย กุทฺทาลํ ปริเยสติ สเจ ปนสฺส อตฺตโน กุทฺทาโล อตฺถิ ตํ อาหริสฺสามีติ คจฺฉนฺโต จ คณฺหนฺโต จ อาหรนฺโต จ สพฺพตฺถ หตฺถวารปทวาเร ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ สเจ นตฺถิ อญฺญํ ภิกฺขุํ วา คหฏฺฐํ วา คนฺตฺวา ยาจติ ยาจนฺโต จ กุทฺทาลํ เม เทหิ กุทฺทาเลน เม อตฺโถ กิญฺจิ กาตพฺพมตฺถิ ตํ กตฺวา ปจฺจาหริสฺสามีติ มุสา ภณนฺโต ยาจติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ สเจ มาติกา โสเธตพฺพา อตฺถิ วิหาเร ภูมิกมฺมํ กาตพฺพํ อตฺถีติ มุสาปิ ภณติ ยํยํ วจนํ มุสา ตตฺถ ตตฺถ ปาจิตฺติยํ ฯ มหาอฏฺฐกถายมฺปน สจฺเจปิ อลิเกปิ ทุกฺกฏเมว วุตฺตํ ฯ ตํ ปมาทลิขิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ น หิ อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปฺปโยเค ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ นาม อตฺถิ ฯ สเจ ปน กุทฺทาลสฺส ทณฺโฑ นตฺถิ ทณฺฑํ กริสฺสามีติ วาสึ วา ผรสุํ วา นิฆํเสติ ตทตฺถาย คจฺฉติ คนฺตฺวา สุกฺขกฏฺฐํ ฉินฺทติ ตจฺฉติ อาโกฏฺเฏติ สพฺพตฺถ หตฺถวารปทวาเรสุ ทุกฺกฏํ ฯ อลฺลรุกฺขํ ฉินฺทติ ปาจิตฺติยํ ฯ ตโต ปรํ สพฺพปฺปโยเคสุ ทุกฺกฏํ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน มหาปจฺจริยญฺจ ตตฺถ ชาตกกฏฺฐลตาเฉทนตฺถํ วาสีผรสุํ ปริเยสนฺตานมฺปิ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ สเจ ปน เนสํ เอวํ โหติ วาสีผรสุกุทฺทาเล ยาจนฺตา อสงฺกิตา ภวิสฺสาม โลหํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กโรมาติ ตโต อากรํ คนฺตฺวา โลหพีชตฺถํ ปฐวึ ขนนฺติ ฯ อกปฺปิยปฐวึ ขนนฺตานํ ทุกฺกเฏหิ สทฺธึ ปาจิตฺติยานีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ ยถา จ อิธ เอวํ สพฺพตฺถ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏา น มุจฺจติ ฯ กปฺปิยปฐวึ ขนนฺตานํ ทุกฺกฏานิเยว ฯ พีชมฺปน คเหตฺวา ตโต ปรํ สพฺพกิริยาสุ ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ ปิฏกปริเยสเนปิ หตฺถวารปทวาเรสุ วุตฺตนเยเนว ทุกฺกฏํ ฯ มุสาวาเท ปาจิตฺติยํ ฯ ปิฏกํ กาตุกามตาย วลฺลิจฺเฉทเน ปาจิตฺติยนฺติ สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ ปริยิฏฺฐสหายกุทฺทาลปิฏโก นิธิฏฺฐานํ คจฺฉติ ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ปน คจฺฉนฺโต อิมํ นิธึ ลทฺธา พุทฺธปูชํ วา ธมฺมปูชํ วา สงฺฆภตฺตํ วา กริสฺสามีติ กุสลํ อุปฺปาเทติ กุสลจิตฺเตน คมเน อนาปตฺติ ฯ กสฺมา ฯ เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา ฯเปฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ วุตฺตตฺตา ยถา อิธ เอวํ สพฺพตฺถ อเถยฺยจิตฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ มคฺคโต โอกฺกมฺม นิธานฏฺฐานคมนตฺถาย มคฺคํ กโรนฺโต ภตคามํ ฉินฺทติ ปาจิตฺติยํ สุกฺขกฏฺฐํ ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ ตตฺถ ชาตกนฺติ จิรนิหิตาย กุมฺภิยา อุปริ ชาตกํ ฯ กฏฺฐํ วา ลตํ วาติ น เกวลํ กฏฺฐลตเมว ยงฺกิญฺจิ อลฺลํ วา สุกฺขํ วา ติณรุกฺขลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว โหติ ฯ