อญฺญตฺถ สมโย วุตฺโต กรเณเนว โส อิธาติ ฯ โปราณา ปน วณฺณยนฺติ ตํ สมยนฺติ วา ตสฺมึ สมเยติ วา เตน สมเยนาติ วา อภิลาปมตฺตเภโท เอส สพฺพตฺถ ภุมฺมเมว อตฺโถติ ฯ ตสฺมา เตสํ ลทฺธิยา เตน สมเยนาติ วุตฺเตปิ ตสฺมึ สมเยติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ

พุทฺโธ ภควาติ อิเมสํ ปทานํ ปรโต อตฺถํ วณฺณยิสฺสามิ ฯ

เวรญฺชายํ วิหรตีติ เอตฺถ ปน เวรญฺชาติ อญฺญตรสฺส นครสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ ตสฺสํ เวรญฺชายํ ฯ สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ ฯ วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ ฯ อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ ฯ เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติจฺเจว เวทิตพฺโพ ฯ โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ ฯ

นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ เอตฺถ นเฬรุ นาม ยกฺโข ฯ ปุจิมนฺโทติ นิมฺพรุกฺโข ฯ มูลนฺติ สมีปํ ฯ อยํ หิ มูลสทฺโท มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬมตฺตานิปีติอาทีสุ มูลมูเล ทิสฺสติ ฯ โลโภ อกุสลมูลนฺติอาทีสุ อสาธารณเหตุมฺหิ ฯ ยาว มชฺฌนฺติเก กาเล ฉายา ผรติ นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ เอตฺตาวตา รุกฺขมูลนฺติอาทีสุ สมีเป ฯ อิธ ปน สมีเป อธิปฺเปโต ฯ ตสฺมา นเฬรุยกฺเขน อธิคหิตสฺส ปุจิมนฺทสฺส สมีเปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ โส กิร ปุจิมนฺโท รมฺมณีโย ปาสาทิโก อเนเกสํ รุกฺขานํ อธิปจฺจํ วิย กุรุมาโน ตสฺส นครสฺส อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺเน ฐาเน อโหสิ ฯ อถโข ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา ปฏิรูเป ฐาเน วิหรนฺโต ตสฺส รุกฺขสฺส สมีเป เหฏฺฐาภาเค วิหาสิ ฯ เตน วุตฺตํ เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ ฯ ตตฺถ สิยา ยทิ ตาว ภควา เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ น วตฺตพฺพํ อถ ตตฺถ วิหรติ เวรญฺชายนฺติ น วตฺตพฺพํ น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เตเนว สมเยน อปุพฺพํ อจริมํ วิหริตุนฺติ ฯ นโขปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ นนุ อโวจุมฺหา สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนนฺติ ตสฺมา ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ คงฺคาย จรนฺติ ยมุนาย จรนฺตีติ วุจฺจนฺติ เอวมิธาปิ ยทิทํ เวรญฺชาย สมีเป นเฬรุปุจิมนฺทมูลํ ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ ฯ โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส เวรญฺชาวจนํ ฯ ปพฺพชิตานุรูปนิวาสนฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ นเฬรุปุจิมนฺทมูลวจนํ ฯ ตตฺถ เวรญฺชากิตฺตเนน อายสฺมา อุปาลิตฺเถโร ภควตา ๑- คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ ฯ นเฬรุปุจิมนฺทมูลกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ ฯ ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควิวชฺชนุปายนิทสฺสนํ ฯ ปุริเมน