สิกฺขํ อปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ สิกฺขญฺจ อปฏิกฺขิปิตฺวา ทุพฺพลภาวญฺจ อปฺปกาเสตฺวา ฯ ยสฺมา ทุพฺพเลฺย อาวิกเตปิ สิกฺขา อปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขาย ปน ปจฺจกฺขาตาย ทุพฺพลฺยํ อาวิกตเมว โหติ ตสฺมา ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ อิมินา ปเทน น โกจิ วิเสสตฺโถ ลพฺภติ ฯ ยถา จ ปน ทิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปยฺยาติ วุตฺเตน ทิรตฺตวจเนน น โกจิ วิเสสตฺโถ ลพฺภติ เกวลํ โลกโวหารวเสน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาย มุขารุฬฺหตาย เอตํ วุตฺตํ เอวมิทมฺปิ โวหารสุขตาย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาย มุขารุฬฺหตาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ยสฺมา วา ภควา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ ธมฺมํ เทเสติ ตสฺมา สิกฺขํ อปจฺจกฺขายาติ อิมินา อตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ อิมินา พฺยญฺชนํ สมฺปาเทติ ฯ ปริวาริกปทวิรหิตํ หิ เอกเมว อตฺถปทํ วุจฺจมานํ ปริวารวิรหิโต ราชา วิย วตฺถาลงฺการวิรหิโต วิย จ ปุริโส น โสภติ ฯ ปริวารเกน ปน อตฺถานุโลเมน สหายปเทน สทฺธึ ตํ โสภติ ฯ ยสฺมา วา สิกฺขาปจฺจกฺขานสฺส เอกจฺจํ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมํ อตฺโถ โหติ ตสฺมา ตํ สนฺธาย สิกฺขํ อปจฺจกฺขายาติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรนฺโต ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ อาห ฯ ตตฺถ สิยา ยสฺมา น สพฺพํ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมํ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ ตสฺมา ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ ปฐมํ วตฺวา ตสฺส อตฺถนิยมนตฺถํ สิกฺขํ อปจฺจกฺขายาติ วตฺตพฺพนฺติ ฯ ตญฺจ น ฯ กสฺมา ฯ อตฺถานุกฺกมาภาวโต ฯ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ หิ วุตฺตตฺตา ยํ สิกฺขํ สมาปนฺโน ตํ อปจฺจกฺขายาติ วุจฺจมาเน อนุกฺกเมน อตฺโถ วุตฺโต โหติ น อญฺญถา ฯ ตสฺมา อิทเมว ปฐมํ วุตฺตนฺติ ฯ อปิจ อนุปฏิปาฏิยาปิ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ กถํ ฯ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ เอตฺถ ยํ สิกฺขํ สมาปนฺโน ตํ อปจฺจกฺขาย ยญฺจ สาชีวสมาปนฺโน ตตฺถ ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ ฯ

อิทานิ สิกฺขาปจฺจกฺขานทุพฺพลฺยาวิกมฺมานํ วิเสสาวิเสสํ สิกฺขาปจฺจกฺขานลกฺขณญฺจ ทสฺเสนฺโต อตฺถิ ภิกฺขเวติอาทิมาห ฯ ตตฺถ อตฺถิ ภิกฺขเวติอาทีนิ เทฺว มาติกาปทานิ ฯ ตานิ วิภชนฺโต กถญฺจ ภิกฺขเวติอาทิมาห ฯ ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา ฯ กถนฺติ เกนากาเรน ฯ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺจาติ ทุพฺพลฺยสฺส อาวิกมฺมญฺจ ฯ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน ฯ อุกฺกณฺฐิโตติ อนภิรติยา อิมสฺมึ สาสเน กิจฺฉชีวิกปฺปตฺโต ฯ อถวา อชฺช ยามิ เสฺว ยามิ อิโต ยามิ เอตฺถ ยามีติ อุทฺธํ กณฺฐํ กตฺวา วิหรมาโน วิกฺขิตฺโต อเนกคฺโคติ วุตฺตํ โหติ ฯ อนภิรโตติ สาสเน อภิรติวิรหิโต ฯ สามญฺญา จวิตุกาโมติ สมณภาวโต อปคนฺตุกาโม ฯ ภิกฺขุภาวนฺติ ภิกฺขุภาเวน ฯ กรณตฺเถ อุปโยควจนํ ฯ กณฺเฐ อาลคฺเคน อฏฺฏิเยยฺยาติอาทีสุ ปน ยถาลกฺขณํ กรณวจเนเนว วุตฺตํ ฯ อฏฺฏิยมาโนติ อฏฺฏํ ปีฬิตํ ทุกฺขิตํ วิย อตฺตานํ อาจรมาโน ฯ เตน วา ภิกฺขุภาเวน อฏฺฏิยมาโน ปีฬิยมาโนติ อตฺโถ ฯ หรายมาโนติ ลชฺชมาโน ฯ ชิคุจฺฉมาโนติ อสุจึ วิย ตํ ชิคุจฺฉนฺโต ฯ คิหิภาวํ ปฏฺฐยมาโนติอาทีนิ อุตฺตานตฺถานิเยว ฯ ยนฺนูนาหํ พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติ เอตฺถ ยนฺนูนาติ ปริวิตกฺกทสฺสเน นิปาโต ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ สจาหํ พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยํ สาธุ วต เม สิยาติ ฯ วทติ วิญฺญาเปตีติ อิมมตฺถํ เอเตหิ วา อญฺเญหิ วา พฺยญฺชเนหิ วจีเภทํ กตฺวา วทติเจว ยสฺส จ วทติ ตํ วิญฺญาเปติ ชานาเปติ ฯ เอวมฺปีติ อุปริ อตฺถํ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิกาโร ฯ เอวมฺปิ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺเจว โหติ สิกฺขา จ อปจฺจกฺขาตา อญฺญถาปิ ฯ อิทานิ ตํ อญฺญถาปิ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมํ สิกฺขาย จ อปจฺจกฺขานํ ทสฺเสนฺโต อถวา ปนาติอาทิมาห ฯ ตํ สพฺพํ อตฺถโต อุตฺตานเมว ฯ ปทโต ปเนตฺถ อาทิโต ปฏฺฐาย พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยํ ธมฺมํ สงฺฆํ สิกฺขํ วินยํ ปาฏิโมกฺขํ อุทฺเทสํ อุปชฺฌายํ อาจริยํ สทฺธิวิหาริกํ อนฺเตวาสิกํ สมานูปชฺฌายกํ สมานาจริยกํ สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติ อิมานิ จุทฺทส ปทานิ ปจฺจกฺขานากาเรน วุตฺตานิ ฯ คิหี อสฺสนฺติอาทีนํ คิหี อุปาสโก อารามิโก สามเณโร ติตฺถิโย ติตฺถิยสาวโก อสฺสมโณ อสกฺยปุตฺติโย อสฺสนฺติ อิมานิ อฏฺฐ ปทานิ อสฺสนฺติ อิมินา ภาววิกปฺปากาเรน วุตฺตานิ ฯ เอวํ ยนฺนนาหนฺติ อิมินา ปฏิสํยุตฺตานิ ทฺวาวีสติ ปทานิ ฯ {๔๖} ยถา จ เอตานิ เอวํ ยทิ ปนาหํ อถาหํ หนฺทาหํ โหติ เมติ อิเมสุ เอกเมเกน ปฏิสํยุตฺตานิ ทฺวาวีสตีติ สพฺพาเนว สตญฺจ ทส ปทานิ โหนฺติ ฯ {๔๗} ตโต ปรํ สริตพฺพวตฺถุทสฺสนนเยน ปวตฺตานิ มาตรํ สรามีติอาทีนิ สตฺตรส ปทานิ ฯ ตตฺถ เขตฺตนฺติ สาลิเขตฺตาทิ ฯ วตฺถุนฺติ ติณปณฺณสากผลาผล- สมุฏฺฐานฏฺฐานํ ฯ สิปฺปนฺติ กุมฺภการเปสการสิปฺปาทิกํ ฯ {๔๘} ตโต ปรํ สกิญฺจนสปลิโพธภาวทสฺสนวเสน ปวตฺตานิ มาตา เม อตฺถิ สา มยา โปเสตพฺพาติอาทีนิ นว ปทานิ ฯ {๔๙} ตโต ปรํ สนิสฺสยสปฺปติฏฺฐภาวทสฺสนวเสน ปวตฺตานิ มาตา เม อตฺถิ สา มํ โปเสสฺสตีติอาทีนิ โสฬส ปทานิ ฯ {๕๐} ตโต ปรํ เอกภตฺตเอกเสยฺย- พฺรหฺมจริยานํ ทุกฺกรภาวทสฺสเนน ปวตฺตานิ ทุกฺกรนฺติอาทีนิ อฏฺฐ ปทานิ ฯ ตตฺถ ทุกฺกรนฺติ เอกภตฺตาทีนํ กรเณ ทุกฺกรตํ ทสฺเสติ ฯ น สุกรนฺติ สุกรภาวํ ปฏิกฺขิปติ ฯ เอวํ ทุจฺจรํ น สุจรนฺติ เอตฺถ ฯ น อุสฺสหามีติ ตตฺถ อุสฺสาหาภาวํ อสกฺกุเณยฺยตํ ทสฺเสติ ฯ น วิสหามีติ อสยฺหตํ ทสฺเสติ ฯ น รมามีติ รติยา อภาวํ ทสฺเสติ ฯ นาภิรมามีติ อภิรติยา อภาวํ ทสฺเสติ ฯ เอวํ อิมานิ จ ปญฺญาส ปุริมานิ จ ทสุตฺตรสตนฺติ สฏฺฐิสตํ ปทานิ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมวาเร วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ {๕๑} สิกฺขาปจฺจกฺขานวาเรปิ กถญฺจ ภิกฺขเวติอาทิ สพฺพํ อตฺถโต อุตฺตานเมว ฯ ปทโต ปเนตฺถาปิ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามิ ธมฺมํ สงฺฆํ สิกฺขํ วินยํ ปาฏิโมกฺขํ อุทฺเทสํ อุปชฺฌายํ อาจริยํ สทฺธิวิหาริกํ อนฺเตวาสิกํ สมานูปชฺฌายกํ สมานาจริยกํ สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺขามีติ อิมานิ จุทฺทส ปทานิ สิกฺขาปจฺจกฺขานวจนสมฺพนฺเธน ปวตฺตานิ ฯ สพฺพปเทสุ จ วทติ วิญฺญาเปตีติ วจนสฺส อยมตฺโถ ฯ วจีเภทํ กตฺวา วทติ ยสฺส จ วทติ ตํ เตเนว วจีเภเทน อยํ สาสนํ ชหิตุกาโม สาสนโต มุญฺจิตุกาโม ภิกฺขุภาวํ ชหิตุกาโม อิมํ วากฺยเภทํ กโรตีติ วิญฺญาเปติ สาเวติ ชานาเปติ ฯ สเจ ปนายํ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ วตฺตุกาโม ปทปจฺจาภฏฺฐํ กตฺวา ปจฺจกฺขามิ พุทฺธนฺติ วา วเทยฺย มิลกฺขภาสาสุ วา อญฺญตรภาสาย ตมตฺถํ วเทยฺย พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ วตฺตุกาโม อุปฺปฏิปาฏิยา ธมฺมํ ปจฺจกฺขามีติ วา สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺขามีติ วา วเทยฺย เสยฺยถาปิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมวิภงฺเค ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามีติ วตฺตุกาโม ทุติยํ ฌานนฺติ วทติ สเจ ยสฺส วทติ โส อยํ ภิกฺขุภาวํ ชหิตุกาโม เอตมตฺถํ วทตีติ เอตฺตกมตฺตมฺปิ ชานาติ วิรุทฺธนฺนาม นตฺถิ เขตฺตเมว โอติณฺณํ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ สกฺกตฺตา วา พฺรหฺมตฺตา วา จุตสตฺโต วิย จุโตว โหติ สาสนา ฯ สเจ ปน พุทฺธํ ปจฺจกฺขินฺติ วา พุทฺธํ ปจฺจกฺขิสฺสามีติ วา พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติ วา อตีตานาคตปริกปฺปวจเนหิ วทติ ทูตํ วา ปหิณติ สาสนํ เปเสติ อกฺขรํ วา ฉินฺทติ หตฺถมุทฺธาย วา ตมตฺถํ อาโรเจติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนํ ปน หตฺถมุทฺธายปิ สีสํ เอติ ฯ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ มนุสฺสชาติยสตฺตสฺส สนฺติเก จิตฺตสมฺปยุตฺตํ วจีเภทํ กโรนฺตสฺเสว สีสํ เอติ ฯ วจีเภทํ กตฺวา วิญฺญาเปนฺโตปิจ ยทิ อยเมว ชานาตูติ เอกํ นิยเมตฺวา อาโรเจติ ตญฺจ โสเยว ชานาติ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อถ โส น ชานาติ อญฺโญ สมีเป ฐิโต ชานาติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อถ ทฺวินฺนํ ฐิตฏฺฐาเน ทฺวินฺนมฺปิ นิยเมตฺวา เอเตสํ อาโรเจมีติ วทติ เตสุ เอกสฺมึ ชานนฺเตปิ ทฺวีสุ ชานนฺเตสุปิ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ เอวํ สมฺพหุเลสุปิ เวทิตพฺพํ ฯ สเจ ปน อนภิรติยา ปีฬิโต สภาเค ภิกฺขู ปริสงฺกมาโน โยโกจิ ชานาตูติ อุจฺจาสทฺทํ กโรนฺโต พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ วทติ ตญฺเจ อวิทูเร ฐิโต วนกมฺมิโก วา อญฺโญ วา สมยญฺญู ปุริโส สุตฺวา อุกฺกณฺฐิโต อยํ สมโณ คิหิภาวํ ปฏฺเฐติ สาสนโต จุโตติ ชานาติ ปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขา ฯ ตํขณญฺเญว ปน อปุพฺพํ อจริมํ ทุชฺชานํ ฯ สเจ อาวชฺชนสมเยน ชานาติ ยถา ปกติยา โลเก มนุสฺสา วจนํ สุตฺวา ชานนฺติ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อถ อปรภาเค กึ อิมินา วุตฺตนฺติ กงฺขนฺโต จิเรน ชานาติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อิทํ หิ สิกฺขาปจฺจกฺขานญฺจ อุปริ อภูตาโรจนทุฏฺฐุลฺลวาจอตฺตกามทุฏฺฐโทสภูตาโรจนสิกฺขาปทานิ จ เอกปริจฺเฉทานิ อาวชฺชนสมเยน ญาเตเอว สีสํ เอนฺติ ฯ กึ อยํ ภณตีติ กงฺขตา จิเรน ญาเต สีสํ น เอนฺติ ฯ ยถา จายํ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ ปเท วินิจฺฉโย วุตฺโต เอวํ สพฺพปเทสุ เวทิตพฺโพ ฯ ยสฺมา จ ยทา สิกฺขา ปจฺจกฺขาตา โหติ ตทา ยนฺนูนาหํ พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติอาทีนิ อวทตาปิ ทุพฺพลฺยํ อาวิกตํ โหติ ตสฺมา สพฺเพสมฺปิ ปทานํ อวสาเน วุตฺตํ เอวมฺปิ ภิกฺขเว ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺเจว โหติ สิกฺขา จ ปจฺจกฺขาตาติ ฯ ตโต ปรํ คิหีติ มํ ธาเรหีติ เอตฺถ สเจ คิหี ภวิสฺสามีติ วา คิหี โหมีติ วา คิหี ชาโตมฺหีติ วา คิหิมฺหีติ วา วทติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ สเจ ปน อชฺช ปฏฺฐาย คิหีติ มํ ธาเรหีติ วา ชานาหีติ วา สญฺชานาหีติ วา มนสิกโรหีติ วา วทติ อริยเกน วา วทติ มิลกฺขเกน วา เอวเมตสฺมึ อตฺเถ วุตฺเต ยสฺส วทติ สเจ โส ชานาติ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ เอส นโย เสเสสุปิ อุปาสโกติอาทีสุ สตฺตสุ ปเทสุ ฯ เอวํ อิมานิ จ อฏฺฐ ปุริมานิ จ จุทฺทสาติ ทฺวาวีสติ ปทานิ โหนฺติ ฯ {๕๒} อิโต ปรํ ปุริมาเนว จุทฺทส ปทานิ อลมฺเม กินฺนุเม น มมตฺโถ สุมุตฺตาหนฺติ อิเมหิ จตูหิ โยเชตฺวา วุตฺตานิ ฉปฺปญฺญาส โหนฺติ ฯ ตตฺถ อลนฺติ โหตุ ปริยตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ กินฺนุเมติ กึ มยฺหํ กิจฺจํ กึ กรณียํ กึ สาเธตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ น มมตฺโถติ นตฺถิ มม อตฺโถ ฯ สุมุตฺตาหนฺติ สุมุตฺโต อหํ ฯ เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว ฯ เอวํ อิมานิ จ ฉปฺปญฺญาส ปุริมานิ จ ทฺวาวีสตีติ อฏฺฐสตฺตติ ปทานิ สรูเปเนว วุตฺตานิ ฯ {๕๓} ยสฺมา ปน เตสํ เววจเนหิปิ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ตสฺมา ยานิ วาปนญฺญานิปีติอาทิมาห ฯ ตตฺถ ยานิ วาปนญฺญานิปีติ ปาลิยํ พุทฺธนฺติอาทีนิ อาคตปทานิ ฐเปตฺวา ยานิ อญฺญานิ อตฺถิ ฯ พุทฺธเววจนานิ ๑- วาติ พุทฺธสฺส วา ปริยายนามานิ ฯเปฯ อสกฺขปุตฺติยสฺส วา ฯ ตตฺถ วณฺณปฏฺฐาเน อาคตํ