ปฐมจตุกฺกกถา นิฏฺฐิตา ฯ

{๕๙-๖๐} เอวํ ปฐมํ จตุกฺกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา อิตฺถึ อาเนตฺวา น เกวลํ วจฺจมคฺเคเนว อภินิสีเทนฺติ อถโข ปสฺสาวมคฺเคนปิ มุเขนปิ ฯ อิตฺถึ อาเนนฺตาปิ จ เกจิ ชาครนฺตึ อาเนนฺติ เกจิ สุตฺตํ เกจิ มตฺตํ เกจิ อุมฺมตฺตํ เกจิ ปมตฺตํ อญฺญาวิหิตํ วิกฺขิตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ เกจิ มตํ อกฺขยิตํ โสณสิคาลาทีหิ อกฺขยิตนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ เกจิ มตํ เยภุยฺเยน อกฺขยิตํ ฯ เยภุยฺเยน อกฺขยิตา นาม ยสฺสา นิมิตฺเต วจฺจมคฺเค วา ปสฺสาวมคฺเค วา มุเข วา พหุตโร โอกาโส อกฺขยิโต โหติ ฯ เกจิ มตํ เยภุยฺเยน ขยิตํ ฯ เยภุยฺเยน ขยิตา นาม ยสฺสา วจฺจมคฺคาทิเก นิมิตฺเต พหุํ ขยิตํ โหติ อปฺปํ อกฺขยิตํ ฯ น เกวลญฺจ มนุสฺสิตฺถิเมว อาเนนฺติ อถโข อมนุสฺสิตฺถิมฺปิ ติรจฺฉานคติตฺถิมฺปิ ฯ น เกวลญฺจ วุตฺตปฺปการํ อิตฺถิเมว อุภโตพฺยญฺชนกมฺปิ ปณฺฑกมฺปิ ปุริสมฺปิ อาเนนฺติ ฯ ตสฺมา เตสํ วเสน อญฺญานิปิ จตุกฺกานิ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา มนุสฺสิตฺถึ ชาครนฺตินฺติอาทิมาห ฯ ตตฺถ ปาลิยา อสมฺโมหตฺถํ วุตฺตจตุกฺกานิ เอวํ สงฺขฺยาโต เวทิตพฺพานิ ฯ มนุสฺสิตฺถิยา ติณฺณํ มคฺคานํ วเสน ตีณิ สุทฺธิกจตุกฺกานิ ตีณิ ชาครนฺตีจตุกฺกานิ ตีณิ สุตฺตจตุกฺกานิ ตีณิ มตฺตจตุกฺกานิ ตีณิ อุมฺมตฺตจตุกฺกานิ ตีณิ ปมตฺตจตุกฺกานิ ตีณิ มตอกฺขยิตจตุกฺกานิ ตีณิ เยภุยฺเยน อกฺขยิตจตุกฺกานิ ตีณิ เยภุยฺเยน ขยิตจตุกฺกานีติ สตฺตวีสติ จตุกฺกานิ ฯ ตถา อมนุสฺสิตฺถิยา ตถา ติรจฺฉานคติตฺถิยาติ อิตฺถีวาเร เอกาสีติ จตุกฺกานิ ฯ ยถา จ อิตฺถีวาเร เอวํ อุภโตพฺยญฺชนกวาเร ฯ ปณฺฑกปุริสวาเรสุ ปน ทฺวินฺนํ มคฺคานํ วเสน จตุปฺปณฺณาส จตุปฺปณฺณาส โหนฺติ ฯ เอวํ สพฺพานิปิ เทฺว สตานิ สตฺตติ จ จตุกฺกานิ โหนฺติ ฯ ตานิ อุตฺตานตฺถานิเยว ฯ สพฺพวาเรสุ ปเนตฺถ มตํ เยภุยฺเยน อกฺขยิตํ เยภุยฺเยน ขยิตนฺติ เอตสฺมึ ฐาเน อยํ วินิจฺฉโย ฯ ตมฺพปณฺณิทีเป กิร เทฺว วินยธรา สมานาจริยกตฺเถรา อเหสุํ อุปติสฺสตฺเถโร จ ปุสฺสเทวตฺเถโร จ ฯ เต มหาภเย วินยปิฏกํ ปริหรนฺตา รกฺขึสุ ฯ เตสุ อุปติสฺสตฺเถโร พฺยตฺตตโร ฯ ตสฺสาปิ เทฺว อนฺเตวาสิกา อเหสุํ มหาปทุมตฺเถโร จ มหาสุมตฺเถโร จ ฯ เตสุ มหาสุมตฺเถโร นวกฺขตฺตุํ วินยปิฏกํ อสฺโสสิ ฯ มหาปทุมตฺเถโร เตน สทฺธึ นวกฺขตฺตุํ วิสุญฺจ เอกโก นวกฺขตฺตุนฺติ อฏฺฐารสกฺขตฺตุํ อสฺโสสิ ฯ อยเมว เตสุ พฺยตฺตตโร ฯ เตสุ มหาสุมตฺเถโร นวกฺขตฺตุํ วินยปิฏกํ สุตฺวา อาจริยํ มุญฺจิตฺวา อปรคงฺคํ อคมาสิ ฯ ตโต มหาปทุมตฺเถโร อาห สูโร วต เร เอส วินยธโร โย ธรมานกํเยว อาจริยํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ วสิตพฺพํ มญฺญติ นนุ อาจริเย ธรมาเน วินยปิฏกญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อเนกกฺขตฺตุํ คเหตฺวาปิ น วิสฺสชฺเชตพฺพํ นิจฺจกาลํ โสตพฺพํ อนุสํวจฺฉรํ สชฺฌายิตพฺพนฺติ ฯ เอวํ วินยครุกานํ ภิกฺขูนํ กาเล เอกทิวสํ อุปติสฺสตฺเถโร มหาปทุมตฺเถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ อนฺเตวาสิกสตานํ ปฐมปาราชิกสิกฺขาปเท อิมํ ปเทสํ วณฺเณนฺโต นิสินฺโน โหติ ฯ ตํ อนฺเตวาสิกา ปุจฺฉึสุ ภนฺเต เยภุยฺเยน อกฺขยิเต ปาราชิกํ เยภุยฺเยน ขยิเต ถุลฺลจฺจยํ อุปฑฺฒกฺขยิเต เกน ภวิตพฺพนฺติ ฯ เถโร อาห อาวุโส พุทฺธา นาม ปาราชิกํ ปญฺญาเปนฺตา น สาวเสสํ กตฺวา ปญฺญาเปนฺติ อนวเสสํ กตฺวา สพฺพํ ปริยาทิยิตฺวา โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปาราชิกวตฺถุสฺมึ ปาราชิกเมว ปญฺญาเปนฺติ อิทํ หิ สิกฺขาปทํ โลกวชฺชํ น ปณฺณตฺติวชฺชํ ตสฺมา ยทิ อุปฑฺฒกฺขยิเต ปาราชิกํ ภเวยฺย ปญฺญาเปยฺย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปาราชิกจฺฉายา ปเนตฺถ น ทิสฺสติ ถุลฺลจฺยเมว ทิสฺสตีติ ฯ อปิจ มตสรีเร ปาราชิกํ ปญฺญาเปนฺโต ภควา เยภุยฺเยน อกฺขยิเต ฐเปสิ ตโต ปรํ ปาราชิกํ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ถุลฺลจฺจยํ ปญฺญาเปนฺโต เยภุยฺเยน ขยิเต ฐเปสิ ตโต ปรํ ถุลฺลจฺจยํ นตฺถีติ ทสฺเสตุนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ขยิตาขยิตญฺจ นาเมตํ มตสรีรสฺมึเยว เวทิตพฺพํ น ชีวมาเน ฯ ชีวมาเน หิ นขปิฏฺฐิปฺปมาเณปิ มํเส วา นหารุมฺหิ วา สติ ปาราชิกเมว โหติ ฯ ยทิปิ นิมิตฺตํ สพฺพโส ขยิตํ ฉวิจมฺมํ นตฺถิ นิมิตฺตสณฺฐานํ ปญฺญายติ ปเวสนํ ชายติ ปาราชิกเมว ฯ นิมิตฺตสณฺฐานํ ปน อนวเสเสตฺวา สพฺพสฺมึ นิมิตฺเต ฉินฺทิตฺวา สมนฺตโต ตจฺเฉตฺวา อุปฺปาฏิเต วณสงฺเขปวเสน ถุลฺลจฺจยํ ฯ นิมิตฺตโต ปติตาย มํสเปสิยา อุปกฺกมนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ มตสรีเร ปน ยทิปิ สพฺพํ สรีรํ ขยิตํ โหติ ยทิปิ อกฺขยิตํ ตโย ปน มคฺคา อกฺขยิตา เตสุ อุปกฺกมนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ เยภุยฺเยน อกฺขยิเต ปาราชิกเมว อุปฑฺฒกฺขยิเต จ เยภุยฺเยน ขยิเต จ ถุลฺลจฺจยํ ฯ มนุสฺสานํ ชีวมานสรีเร อกฺขินาสกณฺณจฺฉิทฺทวตฺถิโกเสสุ สตฺถกาทีหิ กตวเณ วา เมถุนราเคน ติลผลมตฺตมฺปิ องฺคชาตํ ปเวเสนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยเมว ฯ อวเสสสรีเร อุปกจฺฉกาทีสุ ทุกฺกฏํ ฯ มเต อลฺลสรีเร ปาราชิกกฺเขตฺเต ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺเต ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏกฺเขตฺเต ทุกฺกฏํ ฯ ยทา ปน สรีรํ อุทฺธุมาตกํ โหติ กุถิตํ นีลมกฺขิกสมากิณฺณํ กิมิกุลสมากุลํ นวหิ วณมุเขหิ ปคฺฆลิตปุพฺพกุณปภาเวน อุปคนฺตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ ตทา ปาราชิกวตฺถุญฺจ ถุลฺลจฺจยวตฺถุญฺจ วิชหติ ตาทิเส สรีเร ยตฺถ กตฺถจิ อุปกฺกมโต ทุกฺกฏเมว ฯ ติรจฺฉานคตานํ หตฺถิอสฺสโคคทฺรภโอฏฺฐมหิสาทีนํ นาสาย ถุลฺลจฺจยํ ฯ วตฺถิโกเส ถุลฺลจฺจยเมว ฯ สพฺเพสมฺปิ ติรจฺฉานคตานํ อกฺขิกณฺณวเณสุ ทุกฺกฏํ อวเสสสรีเรปิ ทุกฺกฏเมว ฯ มตานํ อลฺลสรีเร ปาราชิกกฺเขตฺเต ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺเต ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏกฺเขตฺเต ทุกฺกฏํ ฯ กุถิตกุณเป ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ ฯ กายสํสคฺคราเคน วา เมถุนราเคน วา ชีวมานกปุริสสฺส วตฺถิโกสํ อปฺปเวเสนฺโต นิมิตฺเต นิมิตฺตํ ฉุปติ ทุกฺกฏํ ฯ เมถุนราเคน อิตฺถิยา อปฺปเวเสนฺโต นิมิตฺเตน นิมิตฺตํ ฉุปติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน อิตฺถีนิมิตฺตํ เมถุนราเคน มุเขน ฉุปติ ถุลฺลจฺจยนฺติ วุตฺตํ ฯ จมฺมกฺขนฺธเก ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู อจิรวติยา นทิยา คาวีนํ ตรนฺตีนํ วิสาเณสุปิ คณฺหนฺติ กณฺเณสุปิ คณฺหนฺติ คีวายํปิ คณฺหนฺติ เฉปฺปายํปิ คณฺหนฺติ ปิฏฺฐิมฺปิ อภิรุหนฺติ รตฺตจิตฺตาปิ องฺคชาตํ ฉุปนฺตีติ อิมิสฺสา อตฺถุปฺปตฺติยา อวิเสเสน วุตฺตํ น จ ภิกฺขเว รตฺตจิตฺเตน องฺคชาตํ ฉุปิตพฺพํ โย ฉุเปยฺย อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ ฯ ตํ สพฺพมฺปิ สํสนฺเทตฺวา ยถา น วิรุชฺฌติ ตถา คเหตพฺพํ ฯ กถญฺจ น วิรุชฺฌติ ฯ ยํ ตาว มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ เมถุนราเคน มุเขน ฉุปตีติ ตตฺร กิร นิมิตฺตมุขํ มุขนฺติ อธิปฺเปตํ ฯ เมถุนราเคนาติ จ วุตฺตตฺตาปิ อยเมว ตตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ ฯ น หิ อิตฺถีนิมิตฺเต ปกติมุเขน เมถุนูปกฺกโม โหติ ฯ ขนฺธเกปิ เย ปิฏฺฐึ อภิรุหนฺตา เมถุนราเคน องฺคชาเตน องฺคชาตํ ฉุปึสุ เต สนฺธาย ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อิตรถา หิ ทุกฺกฏํ สิยา ฯ เกจิ ปนาหุ ขนฺธเกปิ มุเขเนว ฉุปนํ สนฺธาย โอฬาริกตฺตา กมฺมสฺส ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตํ อฏฺฐกถายมฺปิ ตํ สนฺธาย ภาสิตํ คเหตฺวาว เมถุนราเคน มุเขน ฉุปติ ถุลฺลจฺจยนฺติ วุตฺตนฺติ ฯ ตสฺมา สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขตฺวา อุโภสุ วินิจฺฉเยสุ โย ยุตฺตตโร โส คเหตพฺโพ ฯ วินยญฺญู ปน ปุริมํ ปสํสนฺติ ฯ กายสํสคฺคราเคน ปน ปกติมุเขน วา นิมิตฺตมุเขน วา อิตฺถีนิมิตฺตํ ฉุปนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโส ฯ ติรจฺฉานคติตฺถิยา ปสฺสาวมคฺคํ นิมิตฺตมุเขน ฉุปนฺตสฺส วุตฺตนเยเนว ถุลฺลจฺจยํ กายสํสคฺคราเคน ทุกฺกฏนฺติ ฯ