ตํ สพฺพํ วชฺชยิตฺวาสฺส โหติ สํวณฺณนา อยํ ฯ

{๘๔} เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเตติ ฯ ราชคเหติ เอวํ นามเก นคเร ฯ ตํ หิ มนฺธาตุมหาโควินฺทาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ วุจฺจติ ฯ อญฺเญเปตฺถ ปกาเร วณฺณยนฺติ ฯ กินฺเตหิ นามเมตํ ตสฺส นครสฺส ฯ ตํ ปเนตํ พุทฺธกาเล จกฺกวตฺติกาเล จ นครํ โหติ ฯ เสสกาเล สุญฺญํ โหติ ยกฺขปริคฺคหิตํ ฯ เตสํ วสนวนํ หุตฺวา ติฏฺฐติ ฯ เอวํ โคจรคามํ ทสฺเสตฺวา นิวาสนฏฺฐานมาห ฯ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเตติ โส จ คิชฺฌา วาสฺส กูเฏ วสึสุ คิชฺฌสทิสานิ วาสฺส กูฏานิ ตสฺมา คิชฺฌกูโฏติ วุจฺจติ ฯ สมฺพหุลาติ วินยปริยาเยน ตโย ชนา สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ ตโต ปรํ สงฺโฆ ฯ สุตฺตนฺตปริยาเยน ตโย ตโย เอว ตโต ปฏฺฐาย สมฺพหุลา ฯ อิธ สุตฺตนฺตปริยาเยน สมฺพหุลาติ เวทิตพฺพา ฯ สนฺทิฏฺฐาติ นาติวิสฺสาสิกา น ทฬฺหมิตฺตา วุจฺจนฺติ ฯ ตตฺถ ตตฺถ สงฺคมฺม ทิฏฺฐตฺตา หิ เต สนฺทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ ฯ สมฺภตฺตาติ วิสฺสาสิกา ทฬฺหมิตฺตา วุจฺจนฺติ ฯ เต หิ สุฏฺฐุ ภตฺตา ภชมานา เอกสมฺโภคปริโภคานิ กตฺวา สมฺภตฺตาติ วุจฺจนฺติ ฯ อิสิคิลิปสฺเสติ อิสิคิลิ นาม ปพฺพโต ตสฺส ปสฺเส ฯ ปุพฺเพ กิร ปญฺจสตมตฺตา ปจฺเจกสมฺพุทฺธา กาสิโกสลาทีสุ ชนปเทสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ตสฺมึ ปพฺพเต สนฺนิปติตฺวา สมาปตฺติยา วีตินาเมนฺติ ฯ มนุสฺสา เต ปวิสนฺเตเยว ปสฺสนฺติ น นิกฺขมนฺเต ตโต อาหํสุ อยํ ปพฺพโต อิเม อิสี คิลตีติ ฯ ตทุปาทาย ตสฺส อิสิคิลิเตฺวว สมญฺญา อุทปาทิ ฯ ตสฺส ปสฺเส ปพฺพตปาเท ฯ ติณกุฏิกาโย กริตฺวาติ ติณกุฏิโย ติณจฺฉทนา สทฺวารพนฺธา กุฏิโย กตฺวา ฯ วสฺสํ อุปคจฺฉนฺเตน หิ นาลกปฏิปทํ ปฏิปนฺเนนาปิ ปญฺจนฺนํ ฉทนานํ อญฺญตเรน ฉนฺเนเยว สทฺวารพนฺเธ เสนาสเน อุปคนฺตพฺพํ ฯ วุตฺตํ เหตํ น ภิกฺขเว อเสนาสนิเกน วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ โย อุปคจฺเฉยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ฯ ตสฺมา วสฺสกาเล สเจ เสนาสนํ ลภติ อิจฺเจตํ กุสลํ โน เจ ลภติ หตฺถกมฺมํ ปริเยสิตฺวาปิ กาตพฺพํ ฯ หตฺถกมฺมํ อลภนฺเตน สามมฺปิ กาตพฺพํ ฯ น เตฺวว อเสนาสนิเกน วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ ฯ อยมนุธมฺมตา ฯ ตสฺมา เต ภิกฺขู ติณกุฏิโย กริตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีนิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กติกวตฺตานิ จ ขนฺธกวตฺตานิ จ อธิฏฺฐาย ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขมานา วสฺสํ อุปคญฺฉึสุ ฯ อายสฺมาปิ ธนิโยติ น เกวลํ เต เถรา อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส อาทิกมฺมิโก อายสฺมา ธนิโยปิ ฯ กุมฺภการปุตฺโตติ กุมฺภการสฺส ปุตฺโต ฯ ตสฺส หิ นามํ ธนิโยติ ปิตา กุมฺภกาโร เตน วุตฺตํ ธนิโย กุมฺภการปุตฺโตติ ฯ วสฺสํ อุปคญฺฉีติ เตหิ เถเรหิ สทฺธึ เอกฏฺฐาเนเยว ติณกุฏิกํ กริตฺวา วสฺสํ อุปคญฺฉิ ฯ วสฺสํ วุฏฺฐาติ ปุริมิกาย อุปคตา มหาปวารณาย ปวาริตา ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย วุฏฺฐวสฺสาติ วุจฺจนฺติ เอวํ วสฺสํ วุฏฺฐา หุตฺวา ฯ ติณกุฏิโย ภินฺทิตฺวาติ น มุคฺครปฺปหาราทีหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กตฺวา วตฺตสีเสน ปน ติณญฺจ ทารุวลฺลีอาทีนิ จ โอโรเปตฺวาติ อตฺโถ ฯ เยน หิ วิหารปจฺจนฺเต กุฏี กตา โหติ เตน สเจ อาวาสิกา ภิกฺขู โหนฺติ เต อาปุจฺฉิตพฺพา สเจ อิมํ กุฏึ ปฏิชคฺคิตฺวา โกจิ วสิตุํ อุสฺสหติ ตสฺเสว เทถาติ วตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ ฯ เยน อรญฺเญ วา กตา โหต ปฏิชคฺคนกํ วา น ลภติ เตน อญฺเญสมฺปิ ปริโภคํ ภวิสฺสตีติ ปฏิสาเมตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ เต ปน ภิกฺขู อรญฺเญ กุฏิโย กตฺวา ปฏิชคฺคนกํ อลภนฺตา ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ ปฏิสาเมตฺวา สงฺโคปิตฺวาติ อตฺโถ ฯ ยถา จ ฐปิตํ อุปจิกาทีหิ น ขชฺชติ อโนวสฺสกญฺจ โหติ ตถา ฐเปตฺวา อิมํ ฐานํ อาคนฺตฺวา วสิตุกามานํ สพฺรหฺมจารีนํ อุปการาย ภวิสฺสตีติ คมิยวตฺตํ ปูเรตฺวา ฯ ชนปทจาริกํ ปกฺกมึสูติ อตฺตโน อตฺตโน จิตฺตานุกูลํ ชนปทํ อคมํสุ ฯ อายสฺมา ธนิโย กุมฺภการปุตฺโต ตตฺเถว วสฺสํ วสีติอาทิ อุตฺตานตฺถเมว ฯ ยาวตติยกนฺติ ยาวตติยกํ วารํ ฯ อนวโยติ อนุอวโย ฯ สนฺธิวเสน อุการโลโป ฯ อนุอวโย ยํยํ กุมฺภกาเรหิ กตฺตพฺพนฺนาม อตฺถิ สพฺพตฺถ อนูโน ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ ฯ สเกติ อตฺตโน สนฺตเก ฯ อาจริยเกติ อาจริยกมฺเม ฯ กุมฺภการกมฺเมติ กุมฺภการานํ กมฺเม ฯ กุมฺภกาเรหิ กตฺตพฺเพติ อตฺโถ ฯ เอเตน สกํ อาจริยกํ สรูปโต ทสฺสิตํ โหติ ฯ ปริโยทาตสิปฺโปติ ปริสุทฺธสิปฺโป ฯ อนวยตฺเตปิ สติ อญฺเญหิ อสทิสสิปฺโปติ วุตฺตํ โหติ ฯ สพฺพมตฺติกามยนฺติ ปิฏฺฐิสงฺฆาฏกวาฏสูจิฆฏิกวาตปานกวาฏมตฺตํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ภิตฺติจฺฉทนกฏฺฐกมฺมาทิเภทํ สพฺพํ เคหสมฺภารํ มตฺติกามยเมว กตฺวาติ อตฺโถ ฯ ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ โคมยญฺจ สงฺกฑฺฒิตฺวา ตํ กุฏิกํ ปจีติ สพฺพมตฺติกามยํ กตฺวา ปาณิกาย ฆํสิตฺวา สุกฺขาเปตฺวา เตลตมฺพมตฺติกาย ปริมชฺชิตฺวา อนฺโต จ พหิ จ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ยถา ปกฺกา สุปกฺกา โหติ เอวํ ปจิ ฯ เอวํ ปกฺกา จ ปน สา อโหสิ กุฏิกา ฯ อภิรูปาติ สุรูปา ฯ ปาสาทิกาติ ปาสาทชนิกา ฯ โลหิตกาติ โลหิตวณฺณา ฯ กึกิณิกสทฺโทติ กึกิณิกชาลสฺส สทฺโท ฯ ยถา กิร นานารตเนหิ กตสฺส กึกิณิกชาลสฺส สทฺโท โหติ เอวํ ตสฺสา กุฏิยา วาตปานนฺตริกาทีหิ ปวิฏฺเฐน วาเตน สมาหตาย สทฺโท อโหสิ ฯ เอเตนสฺสา อนฺโต จ พหิ จ สุปกฺกภาโว ทสฺสิโต โหติ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน กึกิณิกาติ กํสภาชนํ ตสฺมา อภิหตสฺส กํสภาชนสฺส สทฺโท เอวมสฺสา วาตาหตาย สทฺโท อโหสีติ วุตฺตํ ฯ {๘๕} กึ เอตํ ภิกฺขเวติ เอตฺถ ชานนฺโตว ภควา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ ฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุนฺติ สพฺพมตฺติกามยาย กุฏิกาย กรณภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย ภควโต อาโรเจสุํ ฯ กถํ หิ นาม โส ภิกฺขเว ฯเปฯ กุฏิกํ กริสฺสตีติ อิทํ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ ฯ อกาสีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตสฺส ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ ฯ น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทยา อนุกมฺปา อวิเหสา ภวิสฺสตีติ เอตฺถ อนุทยาติ อนุรกฺขณา ฯ เอเตน เมตฺตาปุพฺพภาคํ ทสฺเสติ ฯ อนุกมฺปาติ ปรทุกฺเขน จิตฺตกมฺปนา ฯ อวิเหสาติ อวิหึสนา ฯ เอเตหิ กรุณาปุพฺพภาคํ ทสฺเสติ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปฐวีขนนจิกฺขลฺลมทฺทนอคฺคิทาเนสุ พหู ขุทฺทานุขุทฺทเก ปาเณ พฺยาพาเธนฺตสฺส วินาเสนฺตสฺส เตสุ ปาเณสุ เมตฺตากรุณานํ ปุพฺพภาคมตฺตาปิ อนุทยา อนุกมฺปา อวิเหสา น หิ นาม ภวิสฺสติ อปฺปมตฺตกาปิ นาม น ภวิสฺสตีติ ฯ มา ปจฺฉิมา ชนตา ปาเณสุ ปาตพฺยตํ อาปชฺชตีติ ปจฺฉิโม ชนสมูโห ปาเณสุ ปาตพฺยภาวํ มา อาปชฺชิ ฯ พุทฺธกาเลปิ ภิกฺขูหิ เอวํ กตํ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ปาเณสุ ปาณาติปาตํ กโรนฺตานํ นตฺถิ โทโสติ มญฺญิตฺวา อิมสฺส ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชมานา ปจฺฉิมา ชนตา มา ปาเณสุ ปาตพฺเพ ฆํสิตพฺเพ เอวํ มญฺญีติ วุตฺตํ โหติ ฯ เอวํ ธนิยํ ครหิตฺวา น จ ภิกฺขเว สพฺพมตฺติกา มยา กุฏิกา กาตพฺพาติ อายตึ ตาทิสาย กุฏิกาย กรณํ ปฏิกฺขิปิ ฯ ปฏิกฺขิปิตฺวา จ โย กเรยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ สพฺพมตฺติกามยกุฏิกากรเณ อาปตฺตึ ฐเปสิ ฯ ตสฺมา โยปิ ปฐวีขนนาทินา ปาเณสุ ปาตพฺยตํ อนาปชฺชนฺโต ตาทิสํ กุฏิกํ กโรติ โสปิ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ ปฐวีขนนาทีหิ ปน ปาเณสุ ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺโต ยํยํ วตฺถุํ วีติกฺกมติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตเมว อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ อิธ ธนิยตฺเถรสฺส อาทิกมฺมิกตฺตา อนาปตฺติ ฯ เสสานํ สิกฺขาปทํ อติกฺกมิตฺวา กโรนฺตานมฺปิ กตํ ลภิตฺวา ตตฺถ วสนฺตานมฺปิ ทุกฺกฏเมว ฯ ทพฺพสมฺภารมิสฺสกา ปน ยถา ตถา วา มิสฺสา โหตุ วฏฺฏติ ฯ สุทฺธมตฺติกามยาว น วฏฺฏติ ฯ สาปิ อิฏฺฐกาหิ คิญฺชกาวสถสงฺเขเปน กตา วฏฺฏติ ฯ เอวมฺภนฺเตติ โข ฯเปฯ ตํ กุฏิกํ ภินฺทึสูติ ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กฏฺเฐหิ จ ปาสาเณหิ จ ตํ กุฏิกํ วิกีรนฺตา ภินฺทึสุ ฯ อถโข อายสฺมา ธนิโยติอาทิมฺหิ อยํ สงฺเขปตฺโถ ฯ ธนิโย เอกปสฺเส ทิวาวิหารํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน อาคนฺตฺวา เต ภิกฺขู กิสฺส เม ตุมฺเห อาวุโส กุฏิกํ ภินฺทถาติ ปุจฺฉิตฺวา โน ๑- ภควา เภทาเปตีติ สุตฺวา สุวจตาย สมฺปฏิจฺฉิ ฯ กสฺมา ปน ภควา อิมินา อติมหนฺเตน อุสฺสาเหน อตฺตโน วสนตฺถํ กตํ กุฏิกํ เภทาเปสิ นนุ เอตสฺเสตฺถ วยกมฺมมฺปิ อตฺถีติ ฯ กิญฺจาปิ อตฺถิ อถโข ตํ ภควา อกปฺปิยาติ ภินฺทาเปสิ ติตฺถิยทฺธโชติ ภินฺทาเปสิ ฯ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ อฏฺฐกถายมฺปน อญฺญานิปิ การณานิ วุตฺตานิ สตฺตานุทยาย ปตฺตจีวรคุตฺตตฺถาย เสนาสนพาหุลฺลปฏิเสธนตฺถายาติอาทีนิ ฯ ตสฺมา อิทานิปิ โย ภิกฺขุ พหุสฺสุโต วินยญฺญู อญฺญํ ภิกฺขุํ อกปฺปิยปริกฺขารํ คเหตฺวา วิจรนฺตํ ทิสฺวา ตํ ฉินฺทาเปยฺย วา ภินฺทาเปยฺย วา อนุปวชฺโช โส เนว โจเทตพฺโพ น สาเรตพฺโพ น ตํ ลพฺภา วตฺตุํ มม ปริกฺขาโร ตยา นาสิโต ตํ เม เทหีติ ฯ