อฏฺฐวิธํ เหตํ ทุกฺกฏนฺนาม อิมสฺมึ ฐาเน สโมธาเนตฺวา เถเรหิ ทสฺสิตํ ฯ ปุพฺพปฺปโยคทุกฺกฏํ สหปฺปโยคทุกฺกฏํ อนามาสทุกฺกฏํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ ญาตทุกฺกฏํ ญตฺติทุกฺกฏํ ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺติ ฯ ตตฺถ เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา กุทฺทาลํ วา ปิฏกํ วา ปริเยสติ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ ปุพฺพปฺปโยคทุกฺกฏนฺนาม ฯ เอตฺถ หิ ทุกฺกฏฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยเมว โหติ ฯ ตตฺถ ชาตกํ กฏฺฐํ วา ลตํ วา ฉินฺทติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ สหปฺปโยคทุกฺกฏนฺนาม ฯ เอตฺถ ปาจิตฺติยวตฺถุ จ ทุกฺกฏวตฺถุ จ ทุกฺกฏฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ ฯ กสฺมา ฯ อวหารสฺส สหปฺปโยคตฺตา ฯ ยํ ปน ทสวิธํ รตนํ สตฺตวิธํ ธญฺญํ สพฺพญฺจ อาวุธภณฺฑาทึ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ อนามาสทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ กทลีนาฬิเกรอาทีนํ ตตฺถ ชาตกผลานิ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ ปน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส ปตฺเต รเช ปติเต ปตฺตํ อปฏิคฺคเหตฺวา วา อโธวิตฺวา วา ตตฺถ ภิกฺขํ คณฺหนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ วินยทุกฺกฏนฺนาม ฯ สุตฺวา น วทนฺติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ ญาตทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ เอกาทสสุ สมนุภาสนาสุ ญตฺติยา ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตํ อิทํ ญตฺติทุกฺกฏนฺนาม ฯ ตสฺส ภิกฺขเว ภิกฺขุโน ปุริมิกา จ น ปญฺญายติ ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺนาม ฯ

อิทํ ปน สหปฺปโยคทุกฺกฏํ ฯ เตน วุตฺตํ ยงฺกิญฺจิ อลฺลํ วา สุกฺขํ วา ติณรุกฺขลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว โหตีติ ฯ สเจ ปนสฺส ตตฺถ ชาตเก ติณรุกฺขลตาทิมฺหิ ฉินฺเนปิ ลชฺชิธมฺโม โอกฺกมติ สํวโร อุปฺปชฺชติ เฉทนปจฺจยา ทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา สอุสฺสาโหว ปํสุํ ขนติ เฉทนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ขนนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ อกปฺปิยปฐวึ ขนนฺโตปิ หิ อิธ สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว อาปชฺชติ ฯ สเจ ปนสฺส สพฺพาทิสาสุ ขนิตฺวา กุมฺภีมูลํ ปตฺตสฺสาปิ ลชฺชิธมฺโม โอกฺกมติ ขนนปจฺจยา ทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ วิยูหติ วาติ อถ ปน สอุสฺสาโหว ปํสุํ วิยูหติ เอกปสฺเส ราสึ กโรติ ขนนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ วิยูหนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ ตญฺจ ปํสุํ ตตฺถ ตตฺถ ปุญฺชํ กโรนฺโต ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ สเจ ปน ราสึ กตฺวา ธุรนิกฺเขปํ กโรติ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชติ วิยูหนทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อุทฺธรติ วาติ อถ ปน สอุสฺสาโห ปํสุํ อุทฺธริตฺวา พหิ ปาเตติ วิยูหนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ อุทฺธรณทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ ปํสุํ ปน กุทฺทาเลน วา หตฺเถหิ วา ปจฺฉิยา วา ตหึ ตหึ ปาเตนฺโต ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ สเจ ปน สพฺพปํสุํ นีหริตฺวา กุมฺภึ ถลฏฺฐํ กตฺวาปิ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชติ อุทฺธรณทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ ปน สอุสฺสาโหว กุมฺภึ อามสติ อุทฺธรณทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ อามสนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ อามสิตฺวาปิ จ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชนฺโต อามสนทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ สอุสฺสาโหว กุมฺภึ ผนฺทาเปติ อามสนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ผนฺทาเปติ อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ วุตฺตถุลฺลจฺจเย ปติฏฺฐาติ ฯ

เล่มที่ ๑ มหาวิภังค์ ภาค ๑๒๓๙

ที่มาและฉบับอื่นของ “บทภาชนีย์ มาติกา”