กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ เอวํ อนุสฺสาวนาสุเยว

สุตฺเต อาคตา ฯ อิธ ปน ทุติยปาราชิเก อฏฺฐกถาจริยปฺปมาเณน

คเหตพฺพาติ ฯ

ฐานา จาเวติ อาปตฺติ ปาราชิกสฺสาติ โย ปน ผนฺทาเปตฺวาปิ ลชฺชิธมฺมํ อโนกฺกมิตฺวาว ตํ กุมฺภิฏฺฐานโต อนฺตมโส เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเวติ ปาราชิกเมว อาปชฺชตีติ อตฺโถ ฯ ฐานา จาวนญฺเจตฺถ ฉหิ อากาเรหิ เวทิตพฺพํ ฯ กถํ ฯ กุมฺภีมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา อตฺตโน อภิมุขํ อากฑฺฒนฺโต อิมินา อนฺเตน ผฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปาริมนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ ตเถว คเหตฺวา ปุรโต เปเลนฺโต ปาริมนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ อิมินา อนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ วามโต วา ทกฺขิณโต วา อปนาเมนฺโต วามนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ทกฺขิณนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ทกฺขิณนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ วามนฺเตน อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ อุทฺธํ อุกฺขิปนฺโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ ภูมิโต โมเจติ ปาราชิกํ ฯ ขนิตฺวา เหฏฺฐโต โอสีทนฺโต พุนฺเธน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุขวฏฺฏิยา อติกฺกาเมติ ปาราชิกนฺติ เอวํ เอกฏฺฐาเน ฐิตาย กุมฺภิยา ฯ ยทิ ปน กุมฺภีมุขวฏฺฏิยา ปาสํ กตฺวา โลหขาณุํ วา ขทิรสาราทิขาณุํ วา ปฐวิยํ อาโกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ สงฺขลิกาย พนฺธิตฺวา ฐเปนฺติ ฯ เอกิสฺสา ทิสาย เอกาย สงฺขลิกาย พทฺธา เทฺว ฐานานิ ลภติ ฯ ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ ทิสาสุ สงฺขลิกาหิ พทฺธา ปญฺจฏฺฐานานิ ลภติ ฯ ตตฺถ เอกขาณุเก พทฺธกุมฺภิยา ปฐมํ ขาณุํ วา อุทฺธรติ สงฺขลิกํ วา ฉินฺทติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตโต กุมฺภึ ยถาวุตฺเตน นเยน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา จาเวติ ปาราชิกํ ฯ อถ ปฐมํ กุมฺภึ อุทฺธรติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตโต ขาณุกํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา จาเวติ สงฺขลิกํ วา ฉินฺทติ ปาราชิกํ ฯ เอเตน อุปาเยน ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ ขาณุเกสุ พทฺธกุมฺภิยาปิ ปจฺฉิเม ฐานา จาวเน ปาราชิกํ เสเสสุ ถุลฺลจฺจยํ เวทิตพฺพํ ฯ สเจ ขาณุ นตฺถิ สงฺขลิกาย อคฺเค วลยํ กตฺวา ตตฺถ ชาตเก มูเล ปเวสิตํ โหติ ฯ ปฐมํ กุมฺภึ อุทฺธริตฺวา ปจฺฉา มูลํ เฉตฺวา วลยํ นีหรติ ปาราชิกํ ฯ อถ มูลํ อจฺเฉตฺวา วลยํ อิโตจิโตจ สาเรติ รกฺขติ ฯ สเจ ปน มูลโต อนีหริตฺวาปิ หตฺเถน คเหตฺวา อากาสคตํ กโรติ ปาราชิกํ ฯ อยเมตฺถ วิเสโส ฯ เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ เกจิ ปน นิมิตฺตตฺถาย กุมฺภีมตฺถเก นิโคฺรธรุกฺขาทีนิ โรเปนฺติ ฯ มูลานิ กุมฺภึ วินทฺธิตฺวา ฐิตานิ โหนฺติ ฯ มูลานิ ฉินฺทิตฺวา กุมฺภึ คเหสฺสามีติ ฉินฺทนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ ฉินฺทิตฺวา โอกาสํ กตฺวา กุมฺภึ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา จาเวติ ปาราชิกํ ฯ มูลานิ ฉินฺทโตว ลุถิตฺวา กุมฺภี นินฺนฏฺฐานํ คตา รกฺขติ ตาว คตฏฺฐานโต อุทฺธรติ ปาราชิกํ ฯ สเจ ฉินฺเนสุ มูเลสุ เอกมูลมตฺเตน กุมฺภี ติฏฺฐติ โส จ ตํ อิมสฺมึ มูเล ฉินฺเน ปติสฺสตีติ ฉินฺทติ ฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ สเจ ปน เอกมูเลเนว ปาเส พทฺธสูกโร วิย ฐิตา โหติ อญฺญํ กิญฺจิ ลคฺคนกํ นตฺถิ ตสฺมึปิ มูเล ฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ สเจ กุมฺภีมตฺถเก มหาปาสาโณ ฐปิโต โหติ ตํ ทณฺเฑน อุกฺขิปิตฺวา อปเนตุกาโม กุมฺภีมตฺถเก ชาตรุกฺขํ ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ ตสฺสา สมีเป ชาตกํ เฉตฺวา อาหรติ น ตตฺถ ชาตกตฺตา ตํ ฉินฺทโต ปาจิตฺติยํ ฯ อตฺตโน ภาชนคตนฺติ สเจ ปน กุมฺภึ อุทฺธริตุํ อสกฺโกนฺโต กุมฺภีคตภณฺฑคฺคหณตฺถํ อตฺตโน ภาชนํ ปเวเสตฺวา อนฺโตกุมฺภิยํ ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆนกํ เถยฺยจิตฺโต อามสติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ ปริจฺเฉโท เจตฺถ ปาราชิกนิยมตฺถํ วุตฺโต ฯ เถยฺยจิตฺเตน อูนปญฺจมาสกมฺปิ อามสนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติเยว ฯ ผนฺทาเปตีติ เอตฺถ ยาว เอกาพทฺธํ กตฺวา อตฺตโน ภาชนํ ปเวเสติ ตาว ผนฺทาเปตีติ วุจฺจติ ฯ อปิจ อิโตจิโตจ อปพฺยูหนฺโตปิ ผนฺทาเปติเยว ฯ โส ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ ฯ ยทา ปน เอกาพทฺธภาโว ฉินฺโน กุมฺภีคตํ กุมฺภิยเมว ภาชนคตมฺปิ ภาชเนเยว โหติ ตทา อตฺตโน ภาชนคตนฺนาม โหติ ฯ เอวํ กตฺวา กุมฺภิโต อนีหเฏปิ ภาชเน ปาราชิกํ อาปชฺชติ ฯ มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตีติ เอตฺถ ยถา องฺคุลนฺตเรหิ นิกฺขนฺตกหาปณา กุมฺภิคเต กหาปเณ น สมฺผุสนฺติ เอวํ มุฏฺฐึ กโรนฺโต มุฏฺฐึ ฉินฺทติ นาม ฯ โสปิ ปาราชิกํ อาปชฺชติ ฯ สุตฺตารุฬฺหนฺติ สุตฺเต อารุฬฺหํ ฯ สุตฺเต อาวุตสฺสปิ สุตฺตมยสฺสปิ เอตํ อธิวจนํ ฯ ปามงฺคาทีนิ โสวณฺณมยานิปิ โหนฺติ รูปิยมยานิปิ สุตฺตมยานิปิ มุตฺตาวลีอาทโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คตา ฯ เวฐนนฺติ สีสเวฐนปโฏ วุจฺจติ ฯ เอเตสุ ยงฺกิญฺจิ เถยฺยจิตฺโต อามสติ ทุกฺกฏํ ฯ ผนฺทาเปติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ปามงฺคโกฏิยํ คเหตฺวา อากาสฏฺฐํ อกโรนฺโต อุทฺธาเรติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ฆํสนฺโต นีหรตีติ เอตฺถ ปน ปริปุณฺณาย กุมฺภิยา อุปริ สมติตฺติกํ กุมฺภึ กตฺวา ฐปิตํ วา เอกํ โกฏึ พุนฺเธ เอกํ โกฏึ มุขวฏฺฏิยํ กตฺวา ฐปิตํ วา ฆํสนฺตสฺส นีหรโต ถุลฺลจฺจยํ ฯ กุมฺภีมุขา โมเจนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ ยํ ปน อุปฑฺฒกุมฺภิยํ วา ริตฺตกุมฺภิยํ วา ฐปิตํ ตสฺส อตฺตนา ผุฏฺโฐกาโสว ฐานํ น สกลา กุมฺภี ตสฺมา ตํ ฆํสนฺตสฺสาปิ นีหรโต ปติฏฺฐิโตกาสโต เกสคฺคมตฺเต มุตฺเต ปาราชิกเมว ฯ กุมฺภิยา ปน ปริปุณฺณาย วา อูนาย วา อุชุกเมว อุทฺธรนฺตสฺส เหฏฺฐิมโกฏิยา ปติฏฺฐิโตกาสา มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ อนฺโตกุมฺภิยํ ฐปิตํ ยงฺกิญฺจิ ปาราชิกปโหนกํ ภณฺฑํ สกลกุมฺภิยํ จาเลนฺตสฺส ปามงฺคาทีนิ จ ฆํสิตฺวา นีหรนฺตสฺส ยาว มุขวฏฺฏึ นาติกฺกมติ ตาว ถุลฺลจฺจยเมว ฯ ตสฺส หิ สพฺพาปิ กุมฺภี ฐานนฺติ สงฺเขปมหาปจฺจริยาทีสุ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายมฺปน ฐปิตฏฺฐานเมว ฐานํ โน สกลา กุมฺภี ตสฺมา ยถาฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ โมเจนฺตสฺส ปาราชิกเมวาติ วุตฺตํ ฯ ตํ ปมาณํ ฯ อิตรํ ปน อากาสคตํ อกโรนฺตสฺส จีวรวํเส ฐปิตจีวรเวฐกนเยน วุตฺตํ ฯ ตํ น คเหตพฺพํ ฯ วินยวินิจฺฉเย หิ อาคเต ครุเก ฐาตพฺพํ ฯ เอสา วินยธมฺมตา ฯ อปิจ อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตีติ วจนโต เจตํ เวทิตพฺพํ ยถา อนฺโตกุมฺภิยํ ฐิตสฺส น สพฺพา กุมฺภี ฐานนฺติ ฯ สปฺปิอาทีสุ ยงฺกิญฺจิ ปิวโต เอกปฺปโยเคน ปีตมตฺเต ปาราชิกนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน อยํ วิภาโค ทสฺสิโต มุขํ อนปเนตฺวา อากฑฺฒนฺตสฺส ปิวโต สเจ ปน คลคตํ ปาทํ น อคฺฆติ มุขคเตน สทฺธึ อคฺฆติ รกฺขติ ตาว กณฺเฐน ปน ปริจฺฉินฺนกาเลเยว ปาราชิกํ โหติ ฯ สเจปิ โอฏฺเฐหิ ปริจฺฉินฺทนฺโต โอฏฺเฐ ปิทหติ ปาราชิกเมว ฯ อุปฺปลทณฺฑเวฬุนาฬีนฬนาฬีอาทีหิ ปิวนฺตสฺสาปิ สเจ ปน คลคตเมว ปาทํ อคฺฆติ ปาราชิกํ ฯ สเจ สห มุขคเตน อคฺฆติ อุปฺปลทณฺฑาทิคเตน สทฺธึ เอกาพทฺธภาวํ โกเปตฺวา โอฏฺเฐหิ ปริจฺฉินฺนมตฺเต ปาราชิกํ ฯ สเจ อุปฺปลทณฺฑาทิคเตน สทฺธึ อคฺฆติ อุปฺปลทณฺฑาทีนํ พุนฺเธ องฺคุลิยา ปิทหิตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ปาทคฺฆนเก ปน คเล อปฺปวิฏฺเฐ อุปฺปลทณฺฑาทีสุ จ มุเข จ อติเรกปาทมฺปิ เอกาพทฺธํ หุตฺวา ติฏฺฐติ รกฺขติเยวาติ ฯ ตํ สพฺพมฺปิ ยสฺมา อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตีติ อิมํ นยํ ภชติ ตสฺมา สุทสฺสิตเมว ฯ เอส ตาว เอกาพทฺเธ นโย ฯ สเจ ปน หตฺเถน วา ปตฺเตน วา ถาลกาทินา วา เยน เกนจิ ภาชเนน คเหตฺวา ปิวติ ยมฺหิ ปโยเค ปาทคฺฆนกํ ปูรติ ตมฺหิ กเต ปาราชิกํ ฯ อถ มหคฺฆํ โหติ สิปฺปิกายปิ เอกปฺปโยเคเนว ปาทคฺฆนกํ คเหตุํ สกฺกา โหติ เอกุทฺธาเรเยว ปาราชิกํ ฯ ภาชนํ ปน นิมุชฺชาเปตฺวา คณฺหนฺตสฺส ยาว เอกาพทฺธํ โหติ ตาว รกฺขติ ฯ มุขวฏฺฏิปริจฺเฉเทน วา อุทฺธาเรน วา ปาราชิกํ ฯ ยทา ปน สปฺปึ วา เตลํ วา อจฺฉํ เตลสทิสเมว มธุผาณิตํ วา กุมฺภึ อาวฏฺเฏตฺวา อตฺตโน ภาชเน ปเวเสติ ตทา เตสํ อจฺฉตาย เอกาพทฺธตา นตฺถีติ ปาทคฺฆนเก มุขวฏฺฏิโต คลิตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ปจิตฺวา ฐปิตํ ปน มธุผาณิตํ สิเลโส วิย จิกฺกนํ อากฑฺฒนวิกฑฺฒนโยคฺคํ โหติ อุปฺปนฺเน กุกฺกุจฺเจ เอกาพทฺธเมว หุตฺวา ปฏินีหริตุํ สกฺโกติ ฯ เอตํ มุขวฏฺฏิยา นิกฺขมิตฺวา ภาชเน ปวิฏฺฐมฺปิ พาหิเรน สทฺธึ เอกาพทฺธตฺตา รกฺขติ ฯ มุขวฏฺฏิโต ฉินฺนมตฺเต ปน ปาราชิกํ ฯ โยปิ เถยฺยจิตฺเตน ปรสฺส กุมฺภิยา ปาทคฺฆนกํ สปฺปึ วา เตลํ วา อวสฺสํ ปิวนกํ ยงฺกิญฺจิ ทุกุลสาฏกํ วา จมฺมขณฺฑาทีนํ วา อญฺญตรํ ปกฺขิปติ หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ริตฺตกุมฺภิยา อิทานิ เตลํ อากีริสฺสนฺตีติ ญตฺวา ยงฺกิญฺจิ ภณฺฑํ เถยฺยจิตฺโต ปกฺขิปติ ตญฺเจ ตตฺถ เตเล อากิณฺเณ ปญฺจมาสกอคฺฆนกํ ปิวติ ปิวิตมตฺเต ปาราชิกนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ ตํ ปน ตตฺเถว สุกฺขตฬาเก สุกฺขมาติกาย อุชุกรณวินิจฺฉเยน วิรุชฺฌติ อวหารลกฺขณํ เจตฺถ น ปญฺญายติ ตสฺมา น คเหตพฺพํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน ตสฺส อุทฺธาเร ปาราชิกํ วุตฺตํ ฯ ตํ ยุตฺตํ ฯ ปรสฺส ริตฺตกุมฺภิยา สงฺโคปนตฺถาย จมฺมาทิภณฺฑํ ฐเปตฺวา ตตฺถ เตเล อากิณฺเณ สเจ อยํ ชานิสฺสติ มํ ปลิพุทฺธิสฺสตีติ ภีโต ปาทคฺฆนกํ เตลปีตํ ภณฺฑํ เถยฺยจิตฺเตน อุทฺธรติ ปาราชิกํ ฯ สุทฺธจิตฺเตน อุทฺธรติ ปเร ๑- อาหราเปนฺเต ภณฺฑเทยฺยํ ฯ ภณฺฑเทยฺยนฺนาม ยํ ปรสฺส นฏฺฐํ ตสฺส มูลํ วา ตเทว วา ภณฺฑํ ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ โน เจ เทติ สามิกสฺส ธุรนิกฺเขเป ปาราชิกํ ฯ สเจ ปนสฺส กุมฺภิยํ อญฺโญ สปฺปึ วา เตลํ วา อากีรติ ตตฺรปายํ เถยฺยจิตฺเตน เตลปิวนกํ ภณฺฑํ ปกฺขิปติ วุตฺตนเยเนว ปาราชิกํ ฯ อตฺตโน ริตฺตกุมฺภิยา ปรสฺส สปฺปึ วา เตลํ วา อากิณฺณภาวํ ญตฺวา เถยฺยจิตฺเตน ภณฺฑํ ปกฺขิปติ ปุพฺพนเยเนว อุทฺธาเร ปาราชิกํ ฯ สุทฺธจิตฺโต นิกฺขิปิตฺวา ปจฺฉา เถยฺยจิตฺเตน อุทฺธรติ ปาราชิกเมว ฯ สุทฺธจิตฺโตว อุทฺธรติ เนว อวหาโร น คีวา ฯ มหาปจฺจริยํ ปน อนาปตฺติมตฺตเมว วุตฺตํ ฯ กิสฺส มม กุมฺภิยํ เตลํ อากีรสีติ