จตุพฺพิธํ ตาว สีลํ วิโสเธตพฺพํ ฯ ตตฺถ ติวิธา วิโสธนา อนาปชฺชนํ อาปนฺนวุฏฺฐานํ กิเลเสหิ จ อปฏิปีฬนํ ฯ เอวํ วิสุทฺธสีลสฺส หิ ภาวนา สมฺปชฺชติ ฯ ยมิทํ เจติยงฺคณวตฺตํ โพธิองฺคณวตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ อาจริยวตฺตํ ชนฺตาฆรวตฺตํ อุโปสถาคารวตฺตํ เทฺวอสีติกฺขนฺธกวตฺตานิ จุทฺทสวิธํ มหาวตฺตนฺติ อิเมสํ วเสน อภิสมาจาริกสีลํ วุจฺจติ ตมฺปิ สาธุกํ ปริปูเรตพฺพํ ฯ โย หิ อหํ สีลํ รกฺขามิ กึ อาภิสมาจาริเกน กมฺมนฺติ วเทยฺย ตสฺส สีลํ ปริปูริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ ฯ อาภิสมาจาริกวตฺเต ปน ปริปูเร ๑- สีลํ ปริปูรติ ฯ สีเล ปริปูเร ๑- สมาธิ คพฺภํ คณฺหาติ ฯ วุตฺตํ เหตํ ภควตา โส วต ภิกฺขเว ภิกฺขุ อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ อปริปูเรตฺวา สีลานิ ปริปูเรสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ฯ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ ตสฺมาเนน ยมฺปิทํ เจติยงฺคณวตฺตาทิ อาภิสมาจาริกํ วุจฺจติ ตมฺปิ สาธุกํ ปริปูเรตพฺพํ ฯ ตโต

อาวาโส จ กุลํ ลาโภ คโณ กมฺเมน ปญฺจมํ

อทฺธานํ ญาติ อาพาโธ คณฺโฐ อิทฺธีติ เต ทสาติ ฯ เอวํ วุตฺเตสุ ทสสุ ปลิโพเธสุ โย ปลิโพโธ อตฺถิ โส อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ ฯ เอวํ อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ ฯ ตํ ทุพฺพิธํ โหติ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานญฺจ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานญฺจ ฯ ตตฺถ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานนฺนาม ภิกฺขุสงฺฆาทีสุ เมตฺตา มรณสฺสติ จ ฯ อสุภสญฺญาติปิ เอเก ฯ กมฺมฏฺฐานิเกน หิ ภิกฺขุนา ปฐมํ ตาว ปริจฺฉินฺทิตฺวา สีมฏฺฐกภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ตโต สีมฏฺฐกเทวตาสุ ตโต โคจรคาเม อิสฺสรชเน ตโต ตตฺถ มนุสฺเส อุปาทาย สพฺพสตฺเตสุ ฯ โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตาย สหวาสีนํ มุทุจิตฺตตํ ชเนติ ฯ อถสฺส สุขสํวาสตา โหติ ฯ สีมฏฺฐกเทวตาสุ เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตาหิ เทวตาหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุสํวิหิตารกฺโข

โหติ ฯ โคจรคาเม อิสฺสรชเน เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตสนฺตาเนหิ อิสฺสเรหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุรกฺขิตปริกฺขาโร โหติ ฯ ตตฺถ มนุสฺเสสุ เมตฺตาย ปสาทิตจิตฺเตหิ เตหิ อปริภูโต หุตฺวา วิจรติ ฯ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาย สพฺพตฺถ อปฏิหตจาโร โหติ ฯ มรณสฺสติยา ปน อวสฺสํ มริตพฺพนฺติ จินฺเตนฺโต อเนสนํ ปหาย อุปรูปริวฑฺฒมานสํเวโค อโนลีนวุตฺติโก โหติ ฯ อสุภสญฺญาย ทิพฺเพสุปิ อารมฺมเณสุ ตณฺหา น อุปฺปชฺชติ ฯ เตนสฺเสตํ ตยํ เอวํ พหูปการตฺตา สพฺพตฺถ อตฺถยิตพฺพํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ กตฺวา อธิปฺเปตสฺส จ โยคานุโยคกมฺมสฺส ปทฏฺฐานตฺตา สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ ฯ อฏฺฐตฺตึสารมฺมเณสุ ปน ยํ ยสฺส จริตานุกุลํ ตํ ตสฺส นิจฺจํ ปริหริตพฺพตาย ยถาวุตฺเตเนว นเยน ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ ฯ อิธ ปน อิทเมว อานาปานกมฺมฏฺฐานํ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร ปน สีลวิโสธนกถํ ปลิโพธูปจฺเฉทกถญฺจ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ ฯ เอวํ วิสุทฺธสีเลน ปน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน จ อิทํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺเตน อิมินาว กมฺมฏฺฐาเนน จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส พุทฺธปุตฺตสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตพฺพํ ฯ ตํ อลภนฺเตน อนาคามิสฺส ตมฺปิ อลภนฺเตน สกทาคามิสฺส ตมฺปิ อลภนฺเตน โสตาปนฺนสฺส ตมฺปิ อลภนฺเตน อานาปานจตุตฺถชฺฌานลาภิสฺส ตํปิ อลภนฺเตน ปาลิยา อฏฺฐกถาย จ อสมฺมุฬฺหสฺส วินิจฺฉยาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตพฺพํ ฯ อรหนฺตาทโย หิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว อาจิกฺขนฺติ ฯ อยํ ปน คหนปฺปเทเส มหาหตฺถิปถํ นีหรนฺโต วิย สพฺพตฺถารมฺมเณ อสมฺมุฬฺโห สปฺปายาสปฺปายํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กเถติ ฯ ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา ฯ เตน ภิกฺขุนา สลฺลหุกวุตฺตินา วินยาจารสมฺปนฺเนน วุตฺตปฺปการมาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยา อาราธิตจิตฺตสฺส ตสฺส สนฺติเก ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ ฯ ตตฺรีมา ปญฺจ สนฺธิโย อุคฺคโห ปริปุจฺฉา อุปฏฺฐานํ อปฺปนา ลกฺขณนฺติ ฯ ตตฺถ อุคฺคโห นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหนํ ฯ ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ปริปุจฺฉนา ฯ อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ ฯ อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนา ฯ ลกฺขณํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ลกฺขณํ ฯ เอวํ ลกฺขณมิทํ กมฺมฏฺฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานสภาวูปธารณนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺโต อตฺตนาปิ น กิลมติ อาจริยมฺปิ น วิเหเฐติ ฯ ตสฺมา โถกํ อุทฺทิสาเปตฺวา พหุํ กาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สเจ ตตฺถ สปฺปายํ โหติ ตตฺเถว วสิตพฺพํ โน เจ ตตฺถ สปฺปายํ โหติ อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา สเจ มนฺทปญฺโญ โยชนปรมํ คนฺตฺวา สเจ ติกฺขปญฺโญ ทูรมฺปิ คนฺตฺวา อฏฺฐารสเสนาสนโทสวิวชฺชิตํ ปญฺจเสนาสนงฺคสมนฺนาคตํ เสนาสนํ อุปคมฺม ตตฺถ วสนฺเตน อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อปฺปมุสฺสนฺเตน อิมํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตพฺพํ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร ปน อิมํ กถามคฺคํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ ฯ ยํ ปน วุตฺตํ อิมํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตพฺพนฺติ ตตฺรายํ มนสิการวิธิ คณนา อนุพนฺธนา ผุสนา ฐปนา สลฺลกฺขณา วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ฯ คณนาติ คณนาเยว ฯ อนุพนฺธนาติ อนุวหนา ฯ ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ ฯ ฐปนาติ อปฺปนา ฯ สลฺลกฺขณาติ วิปสฺสนา ฯ วิวฏฺฏนาติ มคฺโค ฯ ปาริสุทฺธีติ ผลํ ฯ เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺขณา ฯ ตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิกกุลปุตฺเตน ปฐมํ คณนาย อิมํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตพฺพํ ฯ คณนฺเตน จ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํ ทสนฺนํ อุปริ น เนตพฺพํ อนฺตเร ขณฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํ ฯ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคโณ วิย ฯ ทสนฺนํ อุปริ เนนฺตสฺส คณนานิสฺสิโตว จิตฺตุปฺปาโท โหติ ฯ อนฺตรา ขณฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส สิขาปฺปตฺตํ นุโข เม กมฺมฏฺฐานํ โนติ จิตฺตํ วิกมฺปติ ฯ ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเณตพฺพํ ฯ คณนฺเตน ปฐมํ ทนฺธคณนาย ธญฺญมาปกคณนาย คเณตพฺพํ ฯ ธญฺญมาปโก หิ นาฬึ ปูเรตฺวา เอกนฺติ วตฺวา โอกีรติ ปุน ปูเรนฺโต กญฺจิ ๑-