ชานโต จ ตโย ธมฺเม ภาวนา อุปลพฺภตีติ ฯ กถํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณํ น โหนฺติ ฯ น จีเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ วิเสสมธิคจฺฉติ ฯ เสยฺยถาปิ รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต ตเมนํ ปุริโส กกเจน ฉินฺเทยฺย รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ น จ อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิกโรติ น จ อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ ฯ ยถาปิ รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต เอวํ อุปนิพนฺธนนิมิตฺตํ ฯ ยถา กกจทนฺตา เอวํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา ฯ ยถา รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ น อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิกโรติ น อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ เอวเมว ภิกฺขุ นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺโน โหติ น อาคเต วา คเต วา อสฺสาสปฺปสฺสาเส มนสิกโรติ น อาคตา วา คตา วา อสฺสาสปฺปสฺสาสา อวิทิตา โหนฺติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ วิเสสมธิคจฺฉติ ฯ ปธานนฺติ กตมํ ปธานํ อารทฺธวิริยสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ กมฺมนิยํ โหติ อิทํ ปธานํ ฯ กตโม ปโยโค อารทฺธวิริยสฺส อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ วิตกฺกา วูปสมนฺติ อยํ ปโยโค ฯ กตโม วิเสโส อารทฺธวิริยสฺส สํโยชนา ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตี โหนฺติ อยํ วิเสโส ฯ เอวํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณํ น โหนฺติ น จีเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ วิเสสมธิคจฺฉติ ฯ

อานาปานสฺสตี ยสฺส ปริปุณฺณา สุภาวิตา

อนุปุพฺพมฺปริจิตา ยถา พุทฺเธน เทสิตา

โสมํ โลกํ ปภาเสติ อพฺภามุตฺโตว จนฺทิมาติ ฯ อยํ กกโจปมา ฯ อิธ ปนสฺส อาคตาคตวเสน อมนสิการมตฺตเมว ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต กสฺสจิ น จิเรเนว นิมิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชติ อวเสสชฺฌานงฺคปฏิมณฺฑิตา อปฺปนา สงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ ฯ กสฺสจิ ปน คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภูติ ยถา สารทฺธกายสฺส มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทโต มญฺจปีฐํ โอนมติ วิกุฏฺฏติ ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ อสารทฺธกายสฺส ปน นิสีทโต เนว มญฺจปีฐํ โอนมติ น วิกุฏฺฏติ น ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ ตูลปิจุปูริตํ วิย มญฺจปีฐํ โหติ กสฺมา ยสฺมา อสารทฺธกาโย ลหุโก โหติ เอวเมว คณนาวเสน มนสิการกาลโต ปภูติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปฺปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ ตสฺส โอฬาริเก อสฺสาสปฺปสฺสาเส นิรุทฺเธ สุขุมสฺสาสปฺปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตติ ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรสุขุมตรนิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตติเยว ฯ กถํ ฯ ยถา ปุริโส มหติยา โลหสลากาย กํสตาลํ อาโกฏฺเฏยฺย เอกปฺปหาเรน มหาสทฺโท อุปฺปชฺเชยฺย ตสฺส โอฬาริกสทฺทารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺเตยฺย นิรุทฺเธ โอฬาริเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรสุขุมตรสทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตเตว เอวนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏฺฏิเตติ ฯ วิตฺถาโร ฯ ยถา หิ อญฺญานิ กมฺมฏฺฐานานิ อุปรูปริ วิภตานิ โหนฺติ น ตถา อิทํ ฯ อิทมฺปน อุปรูปริ ภาเวนฺตสฺส ภาเวนฺตสฺส สุขุมตํ คจฺฉติ อุปฏฺฐานมฺปิ น อุปคจฺฉติ ฯ เอวํ อนุปฏฺฐหนฺเต ปน ตสฺมึ น เตน ภิกฺขุนา อุฏฺฐายาสนา จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ กึ กาตพฺพํ อาจริยํ ปุจฺฉิสฺสามีติ วา นฏฺฐํ ทานิ เม กมฺมฏฺฐานนฺติ วา น วุฏฺฐาตพฺพํ ฯ อิริยาปถํ วิโกเปตฺวา คจฺฉโต หิ กมฺมฏฺฐานํ นวํ นวเมว โหติ ตสฺมา ยถานิสินฺเนเนว เทสโต อาหริตพฺพํ ฯ ตตฺรายํ อาหรณูปาโย ฯ เตน หิ ภิกฺขุนา กมฺมฏฺฐานสฺส อนุปฏฺฐหนภาวํ ญตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ อิเม อสฺสาสปฺปสฺสาสา นาม กตฺถ อตฺถิ กตฺถ นตฺถิ กสฺส วา อตฺถิ กสฺส วา นตฺถีติ อเถวํ ปฏิสญฺจิกฺขโต อิเม อนฺโตมาตุกุจฺฉิยํ นตฺถิ อุทเก นิมุคฺคานํ นตฺถิ ตถา อสญฺญิภูตานํ มตานํ จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนานํ รูปารูปภวสมงฺคีนํ นิโรธสมาปนฺนานนฺติ ญตฺวา เอวํ อตฺตนาว อตฺตา ปฏิโจเทตพฺโพ นนุ ตฺวํ ปณฺฑิต เนว มาตุกุจฺฉิคโต น อุทเก นิมุคฺโค น อสญฺญิภูโต น มโต น จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺโน น รูปารูปภวสมงฺคี น นิโรธสมาปนฺโน อตฺถิเยว เต อสฺสาสปฺปสฺสาสา มนฺทปญฺญตาย ปน ปริคฺคเหตุํ น สกฺโกสีติ ฯ อถาเนน ปกติผุฏฺฐวเสเนว จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ ฯ อิเม หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ ฯ ตสฺมาเนน อิมํ นาม ฐานํ ฆฏฺเฏนฺตีติ นิมิตฺตํ ฐเปตพฺพํ ฯ อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ภควตา นาหํ ภิกฺขเว มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนํ วทามีติ ฯ กิญฺจาปิ หิ ยงฺกิญฺจิ กมฺมฏฺฐานํ สตสฺส สมฺปชานสฺเสว สมฺปชฺชติ อิโต อญฺญํ ปน มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ ฯ อิทํ ปน อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ครุกํ ครุกภาวนํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ มหาปุริสานํเยว มนสิการภูมิภูตํ น เจว อิตฺตรํ น อิตฺตรสตฺตสมาเสวิตํ ยถา ยถา มนสิกริยติ ตถา ตถา สนฺตญฺเจว โหติ สุขุมญฺจ ตสฺมา เอตฺถ พลวตี สติ จ ปญฺญา จ อิจฺฉิตพฺพา ฯ ยถา หิ มฏฺฐสาฏกสฺส ตุนฺนกรณกาเล สูจิปิ สุขุมา อิจฺฉิตพฺพา สูจิปาสเวธนมฺปิ ตโต สุขุมตรํ เอวเมว มฏฺฐสาฏกสทิสสฺส อิมสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส ภาวนากาเล สูจิปฏิภาคา สติปิ สูจิปาสเวธนปฏิภาคา ตํ สมฺปยุตฺตา ปญฺญาปิ พลวตี อิจฺฉิตพฺพา ฯ ตาหิ จปน สติปญฺญาหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปฺปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา ฯ ยถา ปน กสโก กสิตฺวา พลิวทฺเท มุญฺจิตฺวา โคจราภิมุเข กตฺวา ฉายาย นิสินฺโน วิสเมยฺย อถสฺส เต พลิวทฺทา เวเคน อฏวึ ปวิเสยฺยุํ ฯ โย โหติ เฉโก กสโก โส ปุน เต คเหตฺวา โยเชตุกาโม น เตสํ อนุปทํ คนฺตฺวา อฏวึ อาหิณฺฑติ อถโข รสฺมิญฺจ ปโฏทญฺจ คเหตฺวา อุชุกเมว เตสํ นิปาตติฏฺฐํ คนฺตฺวา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา ฯ อถ เต โคเณ ทิวสภาคํ จริตฺวา อุทปานติฏฺฐํ โอตริตฺวา นหาตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิเต ทิสฺวา รสฺมิยา พนฺธิตฺวา ปโฏเทน วิชฺฌนฺโต อาเนตฺวา โยเชตฺวา ปุน กมฺมํ กโรติ ฯ เอวเมว เตน ภิกฺขุนา น เต อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา ฯ สติรสฺมึ ปน ปญฺญาปโฏทญฺจ คเหตฺวา ปกติผุฏฺโฐกาเส จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ ฯ เอวํ หิสฺส มนสิกโรโต น จิรสฺเสว เต อุปฏฺฐหนฺติ นิปาตติฏฺเฐ วิย โคณา ฯ ตโต เตน สติรสฺมิยา พนฺธิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน โยเชตฺวา ปญฺญาปโฏเทน วิชฺฌนฺเตน ปุน กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพํ ฯ ตสฺเสวมนุยุญฺชโต น จิรสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ ฯ ตํ ปเนตํ น สพฺเพสํ เอกสทิสํ โหติ ฯ อปิจ โข กสฺสจิ สุขสมฺผสฺสํ อุปฺปาทยมาโน ตูลปิจุ วิย กปฺปาตปิจุ วิย วาตธารา วิย จ อุปฏฺฐาตีติ เอกจฺเจ อาหุ ฯ อยํ ปน อฏฺฐกถาวินิจฺฉโย ฯ อิทํ หิ กสฺสจิ ตารกรูปํ วิย มณิคุฬิกา วิย มุตฺตาคุฬิกา วิย จ กสฺสจิ ขรสมฺผสฺสํ หุตฺวา กปฺปาสฏฺฐิ วิย สารทารุสูจิ วิย จ กสฺสจิ ทีฆปามงฺคสุตฺตํ วิย กุสุมทามํ วิย ธูมสิขา วิย จ กสฺสจิ วิตฺถตมกฺกฏกสุตฺตํ วิย พลาหกปฏลํ วิย ปทุมปุปฺผํ วิย รถจกฺกํ วิย จนฺทมณฺฑลํ วิย สุริยมณฺฑลํ วิย จ อุปฏฺฐาติ ฯ ตญฺจ ปเนตํ ยถา สมฺพหุเลสุ ภิกฺขูสุ สุตฺตนฺตํ สชฺฌายิตฺวา นิสินฺเนสุ เอเกน ภิกฺขุนา ตุมฺหากํ กีทิสํ หุตฺวา อิทํ สุตฺตํ อุปฏฺฐาตีติ วุตฺเต เอโก มยฺหํ มหตี ปพฺพเตยฺยา นที วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ อาห ฯ อปโร มยฺหํ เอกวนราชิ วิย อญฺโญ มยฺหํ สีตจฺฉาโย สาขาสมฺปนฺโน ผลภารภริตรุกฺโข วิยาติ ฯ เตสํ หิ เอกเมว สุตฺตํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาสิ ฯ เอวํ เอกเมว กมฺมฏฺฐานํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาสิ ฯ สญฺญาชํ หิ เอตํ สญฺญานิทานํ สญฺญาปภวํ ตสฺมา สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ ฯ เอตฺถ จ อญฺญเมว อสฺสาสารมฺมณํ จิตฺตํ อญฺญํ ปสฺสาสารมฺมณํ อญฺญํ นิมิตฺตารมฺมณํ ฯ ยสฺส หิ อิเม ตโย ธมฺมา นตฺถิ ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ เนว อปฺปนํ น อุปจารํ ปาปุณาติ ฯ ยสฺส ปนีเม ตโย ธมฺมา อตฺถิ ตสฺเสว กมฺมฏฺฐานํ อปฺปนญฺจ อุปจารญฺจ ปาปุณาติ ฯ วุตฺตํ เหตํ