อารกฺขมฺหิ อสนฺตมฺหิ ลทฺธํ ลทฺธํ วินสฺสตีติ ฯ ตตฺรายํ รกฺขณุปาโย ฯ เตน ภิกฺขุนา อาวาโส โคจโร ภสฺสํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ อิริยาปโถติ อิมานิ สตฺต อสปฺปายานิ วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน ปุนปฺปุนํ ตํ นิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ ฯ เอวํ สปฺปายเสวเนน นิมิตฺตํ ถิรํ กตฺวา วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ คมยิตฺวา วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺต- ปฏิปาทนตา นิมิตฺตกุสลตา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหนา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตปฺปคฺคณฺหนา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสมฺปหํสนา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตอชฺฌุเปกฺขนา อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนา สมาหิตปุคฺคลเสวนา ตทธิมุตฺตตาติ อิมานิ ทส อปฺปนาโกสลฺลานิ อวิชหนฺเตน โยโค กรณีโย ฯ ตสฺเสวมนุยุญฺชนฺตสฺส วิหรโต อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ภวงฺคํ วิจฺฉินฺทิตฺวา นิมิตฺตารมฺมณํ มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ ฯ ตสฺมิญฺจ นิรุทฺเธ ตเทวารมฺมณํ คเหตฺวา จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ เยสํ ปฐมํ ปริกมฺมํ ทุติยํ อุปจารํ ตติยํ อนุโลมํ จตุตฺถํ โคตฺรภู ปญฺจมํ อปฺปนาจิตฺตํ ปฐมํ วา ปริกมฺมญฺเจว อุปจารญฺจ ทุติยํ อนุโลมํ ตติยํ โคตฺรภู จตุตฺถํ อปฺปนาจิตฺตนฺติ วุจฺจติ ฯ จตุตฺถเมว หิ ปญฺจมํ วา อปฺเปติ น ฉฏฺฐํ สตฺตมํ วา อาสนฺนภวงฺคปาตตฺตา ฯ อาภิธมฺมิกโคทตฺตตฺเถโร ปนาห อาเสวนปจฺจเยน กุสลา ธมฺมา พลวนฺโต โหนฺติ ตสฺมา ฉฏฺฐํ สตฺตมํ วา อปฺเปตีติ ฯ ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ ตตฺถ ปุพฺพภาคจิตฺตานิ กามาวจรานิ อปฺปนาจิตฺตํ ปน รูปาวจรํ ฯ เอวมเนน ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ติวิธกลฺยาณํ ปฐมชฺฌานมธิคตํ โหติ ฯ โส ตสฺมึเยว อารมฺมเณ วิตกฺกาทโย วูปสเมตฺวา ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ ปาปุณาติ ฯ เอตฺตาวตา จ ฐปนวเสน ภาวนาย ปริโยสานปฺปตฺโต โหติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขปกถา ฯ วิตฺถารํ ปน อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺพํ ฯ เอวํ ปตฺตจตุตฺถชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺลกฺขณาวิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธึ ปตฺตุกาโม ตเทว ฌานํ อาวชฺชนสมาปชฺชนาธิฏฺฐานวุฏฺฐานปจฺจเวกฺขณสงฺขาเตหิ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุณํ กตฺวา อรูปปุพฺพงฺคมํ วา รูปํ รูปปุพฺพงฺคมํ วา อรูปนฺติ รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติ ฯ กถํ ฯ โส หิ ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานงฺคานิ ปริคฺคเหตฺวา เตสํ นิสฺสยํ หทยวตฺถุํ ตนฺนิสฺสยานิ จ ภูตานิ เตสญฺจ นิสฺสยํ สกลมฺปิ กรชกายํ ปสฺสติ ฯ ตโต ฌานงฺคานิ อรูปํ วตฺถาทีนิ รูปนฺติ รูปารูปํ ววฏฺฐเปติ ฯ อถวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา เกสาทีสุ โกฏฺฐาเสสุ ปฐวีธาตุอาทิวเสน จตฺตาริ ภูตานิ ตนฺนิสฺสิตรูปานิ จ ปริคฺคเหตฺวา ยถาปริคฺคหิตรูปารมฺมณํ ยถาปริคฺคหิตรูปวตฺถุทฺวารารมฺมณํ วา สสมฺปยุตฺตธมฺมํ วิญฺญาณํ ปสฺสติ ฯ ตโต ภูตาทีนิ รูปํ สมฺปยุตฺตธมฺมํ วิญฺญาณมรูปนฺติ ววฏฺฐเปติ ฯ อถวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติ ฯ ยถา หิ กมฺมารคคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ เอวเมว กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ อสฺสาสปฺปสฺสาสาติ ฯ ตโต อสฺสาสปฺปสฺสาเส จ กายญฺจ รูปํ จิตฺตญฺจ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺเม จ อรูปนฺติ ววฏฺฐเปติ ฯ เอวํ นามรูปํ ววฏฺฐเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติ ฯ ปริเยสนฺโต จ ตํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส ปวตฺตึ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติ ฯ วิติณฺณกงฺโข กลาปสมฺมสนวเสน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทสวิปสฺสนูปกฺกิเลเส ปหาย อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ ปฏิปทาญาณํ มคฺโคติ ววฏฺฐเปตฺวา อุทยํ ปหาย ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน ภยโต อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต ยถากฺกมํ จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุณิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺขณญฺญาณสฺส ปริยนฺตปฺปตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ ฯ เอตฺตาวตา จสฺส คณนํ อาทึ กตฺวา ปฏิปสฺสนาปริโยสานา อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา สมตฺตา โหตีติ ฯ