อิทานิ มนุสฺสวิคฺคหํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ เอตฺถ วุตฺตํ มนุสฺสตฺตภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ มนุสฺสวิคฺคโห นามาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ วเสน สพฺพสุขุมอตฺตภาวทสฺสนตฺถํ ยํ มาตุ กุจฺฉิสฺมินฺติ วุตฺตํ ฯ ปฐมํ จิตฺตนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ฯ อุปฺปนฺนนฺติ ชาตํ ฯ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตนฺติ อิทนฺตสฺเสว เววจนํ ฯ มาตุ กุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตนฺติ วจเนเนเวตฺถ สกลาปิ ปญฺจโวการปฏิสนฺธิ ทสฺสิตา โหติ ฯ ตสฺมา ตญฺจ ปฐมํ จิตฺตํ ตํสมฺปยุตฺตา จ ตโย อรูปกฺขนฺธา เตน สหนิพฺพตฺตญฺจ กลลรูปนฺติ อยํ สพฺพปฐโม มนุสฺสวิคฺคโห ฯ ตตฺถ กลลรูปนฺติ อิตฺถีปุริสานํ กายวตฺถุภาวทสกวเสน สมตฺตึสรูปานิ นปุํสกานํ กายวตฺถุทสกวเสน วีสติ ฯ ตตฺถ อิตฺถีปุริสานํ กลลรูปํ ชาติอุณฺณาย เอเกน อํสุนา อุทฺธฏเตลพินฺทุมตฺตํ โหติ อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ ฯ วุตฺตญฺเจตํ อฏฺฐกถายํ

ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ สปฺปิมณฺโฑ อนาวิโล

เอวํ วณฺณปฏิภาคํ กลลรูปนฺติ ปวุจฺจตีติ ฯ เอวํ ปริตฺตกํ วตฺถุํ อาทึ กตฺวา ปกติยา วีสวสฺสสตายุกสฺส สตฺตสฺส ยาว มรณกาลา เอตฺถนฺตเร อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิปฺปตฺโต อตฺตภาโว เอโส มนุสฺสวิคฺคโห นาม ฯ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ กลลกาเลปิ ตาปนมทฺทเนหิ วา เภสชฺชสมฺปาทเนน วา ตโต วา อุทฺธมฺปิ ตทนุรูเปน อุปกฺกเมน ชีวิตา วิโยเชยฺยาติ อตฺโถ ฯ ยสฺมา ปน ชีวิตา โวโรปนํ นาม อตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยปจฺเฉทนเมว โหติ ตสฺมา เอตสฺส ปทภาชเน ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทติ อุปโรเธติ สนฺตตึ วิโกเปตีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปเวณิฆฏนํ อุปจฺฉินฺทนฺโต อุปโรเธนฺโต จ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทติ อุปโรเธตีติ วุจฺจติ ฯ สฺวายมตฺโถ สนฺตตึ วิโกเปตีติ ปเทน ทสฺสิโต ฯ วิโกเปตีติ วิโยเชติ ฯ ตตฺถ ทุวิธํ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ อรูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ ฯ เตสุ อรูปชีวิตินฺทฺริเย อุปกฺกโม นตฺถิ ตํ โวโรเปตุํ น สกฺกา ฯ รูปชีวิตินฺทฺริเย ปน อตฺถิ ตํ โวโรเปตุํ สกฺกา ฯ ตํ ปน โวโรเปนฺโต อรูปชีวิตินฺทฺริยมฺปิ โวโรเปติ ฯ เตเนว หิ สทฺธึ ตํ นิรุชฺฌติ ตทายตฺตวุตฺติโต ฯ ตํ ปน โวโรเปนฺโต กึ อตีตํ โวโรเปติ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ฯ เนว อตีตํ น อนาคตํ ฯ เตสุ หิ เอกํ นิรุทฺธเมกมนุปฺปนฺนนฺติ อุภยมฺปิ อสนฺตํ อสนฺตตฺตา อุปกฺกโม นตฺถิ อุปกฺกมสฺส นตฺถิตาย เอกมฺปิ โวโรเปตุํ น สกกา ฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ น ชีวติ น ชีวิสฺสติ อนาคเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิสฺสติ น ชีวิตฺถ น ชีวติ ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ ชีวติ น ชีวิตฺถ น ชีวิสฺสตีติ ๑- ฯ ตสฺมา ยตฺถ ชีวติ ตตฺถ อุปกฺกโม ยุตฺโตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ โวโรเปติ ฯ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ นาเมตํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ติวิธํ ฯ ตตฺถ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ นาม อุปฺปาทชราภงฺคสมงฺคิ ตํ โวโรเปตุํ น สกฺกา ฯ กสฺมา ฯ สยเมว นิรุชฺฌนโต ฯ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนนฺนาม