วิวิเธหิ วา กิเลเสหิ มุตฺโตติ วิโมกฺโข ฯ โส ปนายํ ราคโทสโมเหหิ สุญฺญตตฺตา สุญฺญโต ราคโทสโมหนิมิตฺเตหิ อนิมิตฺตตฺตา อนิมิตฺโต ราคโทสโมหปณิธีนํ อภาวโต อปฺปณิหิโตติ วุจฺจติ ฯ จิตฺตํ สมํ อาทหติ อารมฺมเณ ฐเปตีติ สมาธิ ฯ อริเยหิ สมาปชฺชิตพฺพโต สมาปตฺติ ฯ เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว ฯ เอตฺถ จ วิโมกฺขตฺติเกน สมาธิตฺติเกน จ อริยมคฺโคว วุตฺโต ฯ สมาปตฺติตฺติเกน ผลสมาปตฺติ ฯ เตสุ ยงฺกิญฺจิ เอกํปิ ปทํ คเหตฺวา อหํ อิมสฺส ลาภีติ ภณนฺโต ปาราชิโกว โหติ ฯ ติสฺโส วิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ทิพฺพจกฺขุ อาสวานํ ขยญฺญาณนฺติ ฯ ตตฺถ เอกิสฺสาปิ นามํ คเหตฺวา อหํ อิมิสฺสา วิชฺชาย ลาภีติ ภณนฺโต ปาราชิโกว โหติ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน วิชฺชานํ ลาภีติ ภณนฺโตปิ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ ลาภีติ ภณนฺโตปิ ปาราชิโกติ วุตฺตํ ฯ มคฺคภาวนา ปทภาชเน วุตฺตา ฯ สตฺตตฺตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา มคฺคสมฺปยุตฺตา โลกุตฺตราว อิธ อธิปฺเปตา ฯ ตสฺมา โลกุตฺตรานํ สติปฏฺฐานานํ สมฺมปฺปธานานํ อิทฺธิปาทานํ อินฺทฺริยานํ พลานํ โพชฺฌงฺคานํ อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส ลาภิมฺหีติ วทโต ปาราชิกนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ มหาปจฺจริยาทีสุ ปน สติปฏฺฐานํ ลาภิมฺหีติ เอวํ เอเกกโกฏฺฐาสวเสนาปิ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานสฺส ลาภิมฺหีติ เอวํ ตตฺถ เอเกกธมฺมวเสนาปิ วทโต ปาราชิกเมวาติ วุตฺตํ ฯ ตํปิ สเมติ ฯ กสฺมา ฯ มคฺคขณุปฺปนฺเนเยว สนฺธาย วุตฺตตฺตา ฯ ผลสจฺฉิกิริยายปิ เอเกกผลวเสน ปาราชิกํ เวทิตพฺพํ ฯ ราคสฺส ปหานนฺติอาทิตฺติเก กิเลสปฺปหานเมว วุตฺตํ ฯ ตํ ปน ยสฺมา มคฺเคน วินา นตฺถิ ตติยมคฺเคน หิ ราคโทสานํ ปหานํ จตุตฺเถน โมหสฺส ตสฺมา ราโค เม ปหีโนติอาทีนิ วทโตปิ ปาราชิกํ ฯ ราคา จิตฺตํ วินีวรณตาติอาทิตฺติเก สห สมาปตฺติยา โลกุตฺตรจิตฺตเมว วุตฺตํ ฯ ตสฺมา ราคา เม จิตฺตํ วินีวรณนฺติอาทีนิ วทโตปิ ปาราชิกเมว ฯ สุญฺญาคารปทภาชเน ปน ยสฺมา ฌาเนน อฆเฏตฺวา สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วจนมตฺเตน ปาราชิกํ นาธิปฺเปตํ ตสฺมา ปฐเมน ฌาเนน สุญฺญาคาเร อภิรมามีติอาทิ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา โย ฌาเนน ฆเฏตฺวา อิมินา นาม ฌาเนน สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วทติ อยเมว ปาราชิโก โหตีติ เวทิตพฺโพ ฯ ยา จ ญาณนฺติ อิมสฺส ปทภาชเน อมฺพฏฺฐสุตฺตาทีสุ วุตฺตาสุ อฏฺฐสุ วิชฺชาสุ วิปสฺสนาญาณ มโนมยิทฺธิอิทฺธวิธิทิพฺพโสต เจโตปริญฺญาณเภทา ปญฺจ วิชฺชา น อาคตา ตาสุ เอกา วิปสฺสนาว ปาราชิกวตฺถุ น โหติ เสสา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา ฯ ตสฺมา วิปสฺสนาย ลาภิมฺหีติปิ วิปสฺสนาญาณสฺส ลาภิมฺหีติปิ วทโต ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ ปุสฺสเทวตฺเถโร ปน ภณติ อิตราปิ จตสฺโส วิชฺชา ญาเณน อฆฏิตา ปาราชิกวตฺถู น โหนฺติ ตสฺมา มโนมยสฺส ลาภิมฺหิ อิทฺธิวิธิสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เจโตปริยสฺส ลาภิมฺหีติ วทโตปิ ปาราชิกํ นตฺถีติ ฯ ตนฺตสฺส อนฺเตวาสิเกเหว ปฏิกฺขิตฺตํ อาจริโย น อาภิธมฺมิโก ภุมฺมนฺตรํ น ชานาติ อภิญฺญา นาม จตุตฺถชฺฌานปาทโกว มหคฺคตธมฺโม ฌาเนเนว อิชฺฌติ ตสฺมา มโนมยสฺส ลาภิมฺหีติ วา มโนมยญาณสฺส ลาภิมฺหีติ วา ยถา ตถา วา วทตุ ปาราชิกเมวาติ ฯ เอตฺถ จ กิญฺจาปิ นิพฺพานํ ปาลิยา นาคตํ อถโข นิพฺพานํ เม ปตฺตนฺติ วา สจฺฉิกตนฺติ วา วทโต ปาราชิกเมว ฯ กสฺมา ฯ นิพฺพานสฺส นิพฺพฏฺฏิตโลกุตฺตรตฺตา ฯ ตถา จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ ปฏิวิทฺธานิ มยาติ วทโตปิ ปาราชิกเมว ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา สจฺจปฏิเวโธติ มคฺคสฺส ปริยายวจนํ ฯ ยสฺมา ปน ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา กามาวจรกุสลโต จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ กิริยโต จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ อตฺถปฏิสมฺภิทา เอเตสุ เจว อุปฺปชฺชติ จตูสุ มคฺเคสุ จตูสุ ผเลสุ จ อุปฺปชฺชตีติ วิภงฺเค วุตฺตํ ตสฺมา ธมฺมปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วา ปฏิภาณปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วา โลกิยอตฺถปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วา วุตฺเต ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ ปฏิสมฺภิทานํ ลาภิมฺหีติ วุตฺเตปิ น ตาว สีสํ โอตรติ ฯ โลกุตฺตรอตฺถปฏิสมฺภิทาย ลาภิมฺหีติ วุตฺเต ปน ปาราชิกํ โหติ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน อตฺถปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตมฺหีติ อวิเสเสนาปิ วทโต ปาราชิกนฺติ วุตฺตํ ฯ กุรุนฺทิยมฺปิ น มุจฺจตีติ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน เอตฺตาวตา ปาราชิกํ นตฺถิ เอตฺตาวตา สีสํ น โอตรติ เอตฺตาวตา น ปาราชิกนฺติ วิจาริตตฺตา น สกฺกา อญฺญํ ปมาณํ กาตุนฺติ ฯ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชามีติ วา ลาภี วาหนฺตสฺสาติ วทโตปิ ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ กสฺมา ฯ นิโรธสมาปตฺติยา เนว โลกิยตฺตา น โลกุตฺตรตฺตาติ ฯ สเจ ปนสฺส เอวํ โหติ นิโรธํ นาม อนาคามี วา ขีณาสโว วา สมาปชฺชติ เตสํ มํ อญฺญตโรติ ชานิสฺสนฺตีติ พฺยากโรติ โส จ นํ ตถา ชานาติ ปาราชิกนฺติ มหาปจฺจรีสงฺเขปฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ฯ ตํ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ ฯ อตีเต ภเว กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล โสตาปนฺโนมฺหีติ วทโตปิ ปาราชิกํ นตฺถิ อตีตกฺขนฺธานํ หิ ปรามฏฺฐตฺตา สีสํ น โอตรตีติ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน อตีเต อฏฺฐสมาปตฺติลาภิมฺหีติ วทโต ปาราชิกํ นตฺถิ กุปฺปธมฺมตฺตา อิธ ปน อตฺถิ อกุปฺปธมฺมตฺตาติ เกจิ วทนฺตีติ วุตฺตํ ฯ ตมฺปิ ตตฺเถว อตีตตฺตภาวํ สนฺธาย กเถนฺตสฺส ปาราชิกํ น โหติ ปจฺจุปฺปนฺนตฺตภาวํ สนฺธาย กเถนฺตสฺเสว โหตีติ ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ