{๓๔๕} สกุณสงฺฆสฺส สทฺเทน อุพฺพาฬฺโหติ โส กิร สกุณสงฺโฆ ปฐมยามญฺจ ปจฺฉิมยามญฺจ นิรนฺตรํ สทฺทเมว กโรติ โส ภิกฺขุ เตน สทฺเทน ปีฬิโต หุตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ ฯ เตนาห เยนาหํ เตนูปสงฺกมีติ ฯ กุโต จ ตฺวํ ภิกฺขุ อาคจฺฉสีติ เอตฺถ นิสินฺโน โส ภิกฺขุ น อาคจฺฉติ วตฺตมานสมีเป ปน เอวํ วตฺตุํ ลพฺภติ ฯ เตนาห กุโต จ ตฺวํ ภิกฺขุ อาคจฺฉสีติ ฯ กุโต อาคโตสีติ อตฺโถ ฯ ตโต อหํ ภควา อาคจฺฉามีติ เอตฺถาปิ โสเอว นโย ฯ อุพฺพาฬฺโหติ ปีฬิโต อุกฺกณฺฐาปิโต หุตฺวาติ อตฺโถ ฯ โส สกุณสงฺโฆ ภิกฺขุ ปตฺตํ ยาจตีติ เอตฺถ เต สกุณา ภิกฺขุโน วจนํ น ชานนฺติ ภควา ปน อตฺตโน อานุภาเวน ยถา ชานนฺติ ตถา อกาสิ ฯ

{๓๔๖} อปาหํ เต น ชานามีติ อปิ อหํ เต ชเน เก วา อิเม กสฺส วา อิเมติ น ชานามิ ฯ สงฺคมฺม ยาจนฺตีติ สมาคนฺตฺวา วคฺควคฺคา หุตฺวา ยาจนฺติ ฯ ยาจโก อปฺปิโย โหตีติ โย ยาจติ โส อปฺปิโย โหติ ฯ ยาจํ อททมปฺปิโยติ ยาจนฺติ ยาจิตํ วุจฺจติ ฯ ยาจิตมตฺถํ อททนฺโตปิ อปฺปิโย โหติ ฯ อถวา ยาจนฺติ ยาจนฺตสฺส ฯ อททมปฺปิโยติ อเทนฺโต อปฺปิโย โหติ ฯ มา เม วิทฺเทสนา อหูติ มา เม อปฺปิยภาโว อหุ ฯ อหํ วา ตว ตฺวํ วา มม เทสฺโส อปฺปิโย มา อโหสีติ อตฺโถ ฯ

{๓๔๗} ทุสฺสํหรานีติ กสิโครกฺขาทีหิ อุปาเยหิ ทุกฺเขน สํหรณียานิ ฯ

{๓๔๘-๓๔๙} สํยาจิกาย ปน ภิกฺขุนาติ เอตฺถ สํยาจิกา นาม สยํ ปวตฺติตา ยาจนา วุจฺจติ ฯ ตสฺมา สํยาจิกายาติ อตฺตโน ยาจนายาติ วุตฺตํ โหติ ฯ สยํ ยาจิตเกหิ อุปกรเณหีติ อตฺโถ ฯ ยสฺมา ปน สา สยํ ยาจิตเกหิ กยิรมานา สยํ ยาจิตฺวา กยิรมานา โหติ ตสฺมา ตํ อตฺถปริยายํ ทสฺเสตุํ สยํ ยาจิตฺวา ปุริสมฺปีติ เอวมสฺส ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ อุลฺลิตฺตาติ อนฺโตลิตฺตา ฯ อวลิตฺตาติ พหิลิตฺตา ฯ อุลฺลิตฺตาวลิตฺตาติ สนฺตรพาหิรลิตฺตาติ วุตฺตํ โหติ ฯ การยมาเนนาติ อิมสฺส ปทภาชเน การาเปนฺเตนาติ เอตฺตกเมว วตฺตพฺพํ สิยา เอวํ หิ พฺยญฺชนํ สเมติ ยสฺมา ปน สํยาจิกาย กุฏึ การาเปนฺเตนาปิ อิธ วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพํ ตสฺมา กโรนฺโต วา โหตุ การาเปนฺโต วา อุโภเปเต การยมาเนนาติ อิมินาว ปเทน สงฺคหิตาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ กโรนฺโต วา การาเปนฺโต วาติ วุตฺตํ ฯ ยทิ ปน กโรนฺเตน วา การาเปนฺเตน วาติ วเทยฺย พฺยญฺชนํ วิโลมิตํ ภเวยฺย ฯ น หิ การาเปนฺโต กโรนฺโต นาม โหติ ฯ ตสฺมา อตฺถมตฺตเมเวตฺถ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อตฺตุทฺเทสนฺติ มยฺหํ เอสาติ เอวํ อตฺตา อุทฺเทโส อสฺสาติ อตฺตุทฺเทสา ฯ ตํ อตฺตุทฺเทสํ ฯ ยสฺมา ปน ยสฺสา อตฺตา อุทฺเทโส สา อตฺตโน อตฺถาย โหติ ตสฺมา ตํ อตฺถปริยายํ ทสฺเสนฺโต อตฺตุทฺเทสนฺติ อตฺตโน อตฺถายาติ อาห ฯ ปมาณิกา กาเรตพฺพาติ ปมาณยุตฺตา กาเรตพฺพา ฯ ตตฺรีทํ ปมาณนฺติ ตสฺสา กุฏิยา อิทํ ปมาณํ ฯ สุคตวิทตฺถิยาติ สุคตวิทตฺถิ นาม อิทานิ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส ติสฺโส วิทตฺถิโย วฑฺฒกิหตฺเถน ทิยฑฺโฒ หตฺโถ โหติ ฯ พาหิริเมน มาเนนาติ กุฏิยา พหิกฺฑฺฑมาเนน ทฺวาทส วิทตฺถิโย ฯ นิมนฺเตน ปน สพฺพปฐมํ ทินฺโน มหามตฺติกาปริยนฺโต น คเหตพฺโพ ฯ ถุสปิณฺฑปริยนเตน มินิตพพํ ฯ ถุสปิณฺฑสฺสูปริ เสตกมฺมํ อพฺโพหาริกํ ฯ สเจ ถุสปิณเฑน อนตฺถิโก มหามตฺติกายเอว นิฏฐเปติ มหามตฺติกาว ปริจฺเฉโท ฯ ติริยนฺติ วิตฺถารโต ฯ สตฺตาติ สตฺต สุคตวิทตฺถิโย ฯ อนฺตราติ อิมสฺส ปน อยํ นิทฺเทโส อพฺภนฺตริเมน มาเนน ฯ กุฑฺฑสฺส พหิอนฺตํ อคฺคเหตฺวา อพฺภนฺตริเมน อนฺเต มิยมาเน ติริยํ สตฺต สุคตวิทตฺถิโย ปมาณนฺติ วุตตํ โหติ ฯ โย ปน เลสํ โอเฑนฺโต ยถาวุตฺตปฺปมาณเมว กริสฺสามีติ ทีฆโต เอกาทส วิทตฺถิโย ติริยํ อฏฺฐ วิทตฺถิโย ทีฆโต วา เตรส วิทตฺถิโย ติริยํ ฉ วิทตฺถิโย กเรยฺย น วฏฺฏติ ฯ เอกโตภาเคน อติกฺกนฺตมฺปิ หิ ปมาณํ อติกฺกนฺตเมว โหติ ฯ ติฏฺฐตุ วิทตฺถิ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ทีฆโต หาเปตฺวา ติริยํ ติริยโต วา หาเปตฺวา ทีฆํ วฑฺเฒตุํ น วฏฺฏติ ฯ โก ปน วาโท อุภโต วฑฺฒเน ฯ วุตฺตํ เหตํ อายามโต วา วิตฺถารโต วา อนฺตมโส เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกมิตฺวา กโรติ วา การาเปติ วา ปโยเค ทุกฺกฏนฺติ อาทิ ฯ ยถาวุตฺตปฺปมาณาเอว ปน วฏฺฏติ ฯ ยา ปน ทีฆโต สฏฺฐิหตฺถาปิ โหติ ติริยํ ติหตฺถา วา อูนกตฺติหตฺถา วา ยตฺถ ปมาณยุตฺโต มญฺโจ อิโตจีโตจ น ปริวตฺตติ อยํ กุฏีติ สงฺขํ น คจฺฉติ ตสฺมา อยมฺปิ วฏฺฏติ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน ปจฺฉิมโกฏิยา จตูหตฺถวิตฺถารา วุตฺตา ฯ ตโต เหฏฺฐา อกุฏี ฯ ปมาณิกาปิ ปน อเทสิตวตฺถุกา วา สารมฺภา วา อปริกฺกมนา วา น วฏฺฏติ ฯ ปมาณิกา เทสิตวตฺถุกา อนารมฺภา สปริกฺกมนา วฏฺฏติ ฯ ปมาณโต อูนตรมฺปิ จตูหตฺถปญฺจหตฺถมฺปิ กโรนฺเตน เทสิตวตฺถุกาว กาเรตพฺพา ฯ ปมาณาติกฺกนฺตญฺจ ปน กโรนฺโต เลปปริโยสาเน ครุกํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ ตตฺถ เลโป จ อเลโป จ เลโปกาโส จ อเลโปกาโส จ เวทิตพฺโพ ฯ เสยฺยถีทํ ฯ เลโปติ เทฺว เลปา มตฺติกาเลโป จ สุธาเลโป จ ฯ ฐเปตฺวา ปน อิเม เทฺว เลเป อวเสโส ภสฺมโคมยาทิเภโท อเลโป ฯ สเจปิ กลลเลโป โหติ อเลโป เอว ฯ เลโปกาโสติ ภิตฺติโย เจว ฉทนญฺจ ฯ ฐเปตฺวา ปน ภิตฺติจฺฉทเน อวเสโส ถมฺภตุลาปิฏฺฐิสงฺฆาฏวาตปานธูมจฺฉิทฺทาทิ อเลปารโห โอกาโส สพฺโพปิ อเลโปกาโสติ เวทิตพฺโพ ฯ ภิกฺขู อภิเนตพฺพา วตฺถุเทสนายาติ ยสฺมึ ฐาเน กุฏึ กาเรตุกาโม โหติ ตตฺถ วตฺถุเทสนตฺถาย ภิกฺขู อภิเนตพฺพา ฯ เตน กุฏีการเกนาติ อาทิ ปน เยน วิธินา เต ภิกฺขู อภิเนตพฺพา ตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ กุฏีวตฺถุํ โสเธตฺวาติ น วิสมํ อรญฺญํ ภิกฺขู คเหตฺวา คนฺตพฺพํ กุฏีวตฺถุํ ปฐมเมว โสเธตฺวา สมตลํ สีมามณฺฑลสทิสํ กตฺวา ปจฺฉา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิตฺวา เนตพฺพาติ ทสฺเสติ ฯ เอวมสฺส วจนีโยติ สงฺโฆ เอวํ วตฺตพฺโพ อสฺส ฯ ปรโต ปน ทุติยมฺปิ ยาจิตพฺพาติ ภิกฺขู สนฺธาย พหุวจนํ วุตฺตํ ฯ สเจ สพฺโพ สงฺโฆ น อุสฺสหตีติ สเจ สพฺโพ สงฺโฆ น อิจฺฉติ สชฺฌายมนสิการาทีสุ อุยฺยุตฺตา เต ภิกฺขู โหนฺติ ฯ สารมฺภํ อนารมฺภนฺติ สอุปทฺทวํ อนุปทฺทวํ ฯ สปริกฺกมนํ อปริกฺกมนนฺติ สอุปจารํ อนุปจารํ ฯ ปตฺตกลฺลนฺติ ปตฺโต กาโล อิมสฺส โอโลกนสฺสาติ ปตฺตกาลํ ฯ ปตฺตกาลเมว ปตฺตกลฺลํ ฯ อิทญฺจ วตฺถุํ โอโลกนตฺถาย สมฺมติกมฺมสฺสาวนนเยน อปโลเกตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ ปรโต ปน วตฺถุเทสนากมฺมํ ยถาวุตฺตายเอว ญตฺติยา จ อนุสฺสาวนาย จ กาตพฺพํ ฯ อปโลเกตฺวา กาตุํ น วฏฺฏติ ฯ {๓๕๓} กิปีลิกานนฺติ รตฺตกาฬปิงฺคลาทิเภทานํ ยาสํ กาสญฺจิ กิปีลิกานํ ฯ กปีลกานนฺติปิ ปาโฐ ฯ อาสโยติ นิพทฺธวสนฏฺฐานํ ฯ ยถา จ กิปีลิกานํ เอวํ อุปจิกาทีนมฺปิ นิพทฺธวสนฏฺฐานํเยว อาสโย เวทิตพฺโพ ฯ ยตฺถ ปน เต โคจรตฺถาย อาคนฺตฺวา คจฺฉนฺติ สพฺเพสมฺปิ ตาทิโส สญฺจรณปฺปเทโส อวาริโต ฯ ตสฺมา ตตฺถ อปเนตฺวา โสเธตฺวา กาตุํ วฏฺฏติ ฯ อิมานิ ตาว ฉฏฺฐานานิ สตฺตานุทยาย ปฏิกฺขิตฺตานิ ฯ หตฺถีนํ วาติ หตฺถีนํ ปน นิพทฺธวสนฏฺฐานํปิ นิพทฺธโคจรฏฺฐานํปิ น วฏฺฏติ ฯ สีหาทีนํ อาสโย จ โคจราย ปกฺกมนฺตานํ นิพทฺธคมนมคฺโค จ น วฏฺฏติ ฯ เอเตสํ ปน จารภูมิ น คหิตา ฯ เยสํ เกสญฺจีติ อญฺเญสมฺปิ วาฬานํ ติรจฺฉานคตานํ ฯ อิมานิ สตฺตฏฺฐานานิ สปฏิภยานิ ภิกฺขูนํ อาโรคฺยตฺถาย ปฏิกฺขิตฺตานิ ฯ เสสานิ นานาอุปทฺทเวหิ สอุปทฺทวานิ ฯ ตตฺถ ปุพฺพนฺนนิสฺสิตนฺติ ปุพฺพนฺนนิสฺสิตํ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ วิรุหณกฺเขตฺตสฺส สมนฺตา ฐิตํ ฯ เอเสว นโย อปรนฺนนิสฺสิตาทีสุปิ ฯ เอตฺถ ปน อพฺภาฆาตนฺติ การณฆรํ เวริฆรํ โจรานํ มารณตฺถาย กตนฺติ กุรุนฺทิยาทีสุ วุตฺตํ ฯ อาฆาตนฺติ ธมฺมคณฺฑิกา วุจฺจติ ฯ สุสานนฺติ มหาสุสานํ ฯ สํสรณนฺติ อภินิพฺพิชฺฌคมนีโย คตปจฺจาคตมคฺโค วุจฺจติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ น สกฺกา โหติ ยถายุตฺเตน สกเฏนาติ ทฺวีหิ พลิวทฺเทหิ ยุตฺเตน สกเฏน เอกํ จกฺกํ นิมฺโพทกปตนฏฺฐาเน เอกํ พหิ กตฺวา อาวิชฺฌิตุํ น สกฺกา โหติ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน จตูหิ ยุตฺเตน วาติ วุตฺตํ ฯ สมนฺตา นิสฺเสณิยา อนุปริคนฺตุนฺติ นิสฺเสณิยํ ฐตฺวา เคหํ ฉาเทนฺเตหิ น สกฺกา โหติ สมนฺตา นิสฺเสณิยา อาวิชฺฌิตุํ ฯ อิติ เอวรูเป สารมฺเภ จ อปริกฺกมเน จ ฐาเน น กาเรตพฺพา ฯ อนารมฺเภ ปน สปริกฺกมเน กาเรตพฺพา ฯ ตํ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน ปาลิยํ อาคตเมว ฯ ปุน สํยาจิกา นามาติ เอวมาทิ สารมฺเภ เจ ภิกฺขุ วตฺถุสฺมึ อปริกฺกมเน สํยาจิกาย กุฏึ กเรยฺยาติ เอวํ วุตฺตสํยาจิกาทีนํ อตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ปโยเค ทุกฺกฏนฺติ เอวํ อเทสิตวตฺถุกํ วา ปมาณาติกฺกนฺตํ วา กุฏึ กาเรสฺสามีติ อรญฺญโต รุกฺขาหรณตฺถาย วาสึ วา ผรสุํ วา นิเสติ ทุกฺกฏํ ฯ อรญฺญํ ปวิสติ ทุกฺกฏํ ฯ ตตฺถ อลฺลติณานิ ฉินฺทติ ทุกฺกเฏน สทฺธึ ปาจิตฺติยํ ฯ สุกฺขานิ ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ รุกฺเขสุปิ เอเสว นโย ฯ ภูมึ โสเธติ ขนติ ปํสุํ อุทฺธรติ มินาตีติ เอวํ ยาว ปาจีรํ พนฺธติ ตาว ปุพฺพปฺปโยโค นาม โหติ ฯ เอตสฺมึ ปุพฺพปฺปโยเค สพฺพตฺถ ปาจิตฺติยฏฐาเน ทุกฺกเฏน สทฺธึ ปาจิตฺติยํ ทุกฺกฏฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ ฯ ตโต ปฏฺฐาย สหปฺปโยโค นาม ฯ ตตฺถ ฯ ถมฺเภหิ กาตพฺพาย ตตฺถ ถมฺภํ อุสฺสาเปติ ทุกฺกฏํ ฯ อิฏฺฐกาหิ จินิตพฺพาย อิฏฺฐกํ อาจินาติ ทุกฺกฏํ ฯ เอวํ ยํ ยํ อุปกรณํ โยเชติ สพฺพปฺปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ ตจฺเฉนฺตสฺส หตฺถวาเร หตฺถวาเร ตทตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปเท ปเท ทุกฺกฏํ ฯ เอวํ กตํ ปน ทารุกุฑฺฑิกํ วา สิลากุฑฺฑิกํ วา อิฏฺฐกกุฑฺฑิกํ วา อนฺตมโส ปณฺณสาลํปิ สภิตฺติจฺฉทนํ ลิมฺปิสฺสามีติ สุธาย วา มตฺติกาย วา ลิมฺปนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ยาว ถุลฺลจฺจยํ น โหติ ตาว ทุกฺกฏํ ฯ เอตํ ปน ทุกฺกฏํ มหาเลเปเนว วฑฺฒติ ฯ เสตรตฺตวณฺณกรเณ วา จิตฺตกมฺเม วา อนาปตฺติ ฯ เอกํ ปิณฺฑํ อนาคเตติ โย สพฺพปจฺฉิโม เอโก เลปปิณฺโฑ ตํ เอกํ ปิณฺฑํ อสมฺปตฺเต กุฏีกมฺเม ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ อิทานิ ทฺวีหิ ปิณฺเฑหิ นิฏฺฐานํ คมิสฺสตีติ เตสุ ปฐมปิณฺฑทาเน ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตสฺมึ ปิณฺเฑ อาคเตติ ยํ เอกํ ปิณฺฑํ อนาคเต กุฏีกมฺเม ถุลฺลจฺจยํ โหติ ตสฺมึ อวสาเน ปิณฺเฑ อาคเต ทินฺเน ฐปิเต เลปสฺส ฆฏิตตฺตา อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส ฯ เอวํ ลิมฺปนฺตสฺส จ อนฺโตเลเป วา อนฺโตเลเปน สทฺธึ ภิตฺติญฺจ ฉทนญฺจ เอกาพทฺธึ กตฺวา ฆฏิเต พหิเลเป วา พหิเลเปน สทฺธึ ฆฏิเต สงฺฆาทิเสโส ฯ สเจ ปน ทฺวารพนฺธํ วา วาตปานํ วา อฏฐเปตฺวาว มตฺติกาย ลิมฺปติ ตสฺมึ จ ตสฺโสกาสํ ปุน วฑฺเฒตฺวา วา อวฑฺเฒตฺวา วา ฐปิเต เลโป น ฆฏียติ รกฺขติ ตาว ฯ ปุน เลปนฺตสฺส ๑- ปน ฆฏิตมตฺเต สงฺฆาทิเสโส ฯ สเจ ตํ ฐปิยมานํ ปฐมทินฺนเลเปน สทฺธึ นิรนฺตรเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ ปฐมเมว สงฺฆาทิเสโส ฯ อุปจิกาโมจนตฺถํ อฏฺฐงฺคุลมตฺเตน อปฺปตฺตจฺฉทนํ กตฺวา ภิตฺตึ ลิมฺปติ อนาปตฺติ ฯ อุปจิกาโมจนตฺถเมว เหฏฺฐา ปาสาณกุฑฺฑํ กตฺวา ตํ อลิมฺปิตฺวา อุปริ ลิมฺปติ เลโป น ฆฏียติ นาม อนาปตฺติเยว ฯ อิฏฺฐกกุฑฺฑิกาย อิฏฺฐกาหิเยว วาตปาเน จ ธูมเนตฺตานิ จ กโรติ เลปฆฏเนเนว อาปตฺติ ฯ ปณฺณสาลํ ลิมฺปติ เลปฆฏิเตเนว อาปตฺติ ฯ ตตฺถ อาโลกตฺถาย อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ ฐเปตฺวา ลิมฺปติ เลโป น ฆฏียติ นาม อนาปตฺติเยว ฯ สเจ วาตปานํ ลทฺธา เอตฺถ ฐเปสฺสามีติ กโรติ วาตปาเน ฐปิเต เลปฆฏเนน อาปตฺติ ฯ สเจ มตฺติกาย กุฑฺฑํ กโรติ ฉทนเลเปน สทฺธึ ฆฏเน อาปตฺติ ฯ เอโก เอกปิณฺฑาวเสสํ กตฺวา ฐเปติ อญฺโญ ตํ ทิสฺวา ทุกฺกฏํ อิทนฺติ วตฺตสีเสน ลิมฺปติ อุภินฺนํ อนาปตฺติ ฯ