เย สุณนฺตีติ เยปิ อสุกสฺมึ นาม วิหาเร ภิกฺขู เภทนสํวตฺตนิกํ อธิกรณํ สมาทาย ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺตีติ สุณนฺติ ฯ สเมตายสฺมา สงฺเฆนาติ อายสฺมา สงฺเฆน สทฺธึ สเมตุ สมาคจฺฉตุ เอกลทฺธิโก โหตูติ อตฺโถ ฯ กึการณา ฯ สมคฺโค หิ สงฺโฆ สมฺโมทมาโน อวิวทมาโน เอกุทฺเทโส ผาสุวิหรตีติ ฯ ตตฺถ สมฺโมทมาโนติ อญฺญมญฺญสมฺปตฺติยา สุฏฺฐุ โมทมาโน ฯ อวิวทมาโนติ อยํ ธมฺโม นายํ ธมฺโมติ เอวํ น วิวทมาโน ฯ เอโก อุทฺเทโส อสฺสาติ เอกุทฺเทโส ฯ เอกโต ปวตฺตปาฏิโมกฺขุทฺเทโส น วิสุนฺติ อตฺโถ ฯ ผาสุวิหรตีติ สุขํ วิหรติ ฯ อิจฺเจตํ กุสลนฺติ เอตํ ปฏินิสฺสชฺชนํ กุสลํ เขมํ โสตฺถิภาโว ตสฺส ภิกฺขุโน ฯ โน เจ ปฏินิสฺสชฺชติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺตสฺส อปฏินิสฺสชฺชโต ทุกฺกฏํ ฯ สุตฺวา น วทนฺติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เย สุตฺวา น วทนฺติ เตสมฺปิ ทุกฺกฏํ ฯ กึวทูเร สุตฺวา อวทนฺตานํ ทุกฺกฏํ ฯ เอกวิหาเร ตาว วตฺตพฺพํ นตฺถิ ฯ อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ สมนฺตา อฑฺฒโยชเน ภิกฺขูนํ ภาโร ฯ ทูตํ วา ปณฺณํ วา เปเสตฺวา วทโตปิ อาปตฺติโมกฺโข นตฺถิ ฯ สยเมว คนฺตฺวา ครุโก อาวุโส สงฺฆเภโท มา สงฺฆเภทาย ปรกฺกมีติ วาเรตพฺโพ ฯ ปโหนฺเตน ปน ทูรมฺปิ คนฺตพฺพํ ฯ อคิลานานํ หิ ทูเรปิ ภาโรเยว ฯ อิทานิ เอวญฺจ โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ วุจฺจมาโนติอาทีสุ อตฺถมตฺตเมว ทสฺเสตุํ โส ภิกฺขุ สงฺฆมชฺฌมฺปิ อากฑฺฒิตฺวา วตฺตพฺโพติ อาทิมาห ฯ ตตฺถ สงฺฆมชฺฌมฺปิ อากฑฺฒิตฺวาติ สเจ ปุริมนเยน วุจฺจมาโน น ปฏินิสฺสชฺชติ หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวาปิ สงฺฆมชฺฌํ อากฑฺฒิตฺวา ปุนปิ มา อายสฺมาติ อาทินา นเยน ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺโพ ฯ ยาวตติยํ สมนุภาสิตพฺโพติ ยาวตติยํ สมนุภาสนํ ตาว สมนุภาสิตพฺโพ ฯ ตีหิ สมนุภาสนกมฺมวาจาหิ กมฺมํ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ ปทภาชเน ปนสฺส อตฺถเมว คเหตฺวา สมนุภาสนวิธึ ทสฺเสตุํ โส ภิกฺขุ สมนุภาสิตพฺโพ เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว สมนุภาสิตพฺโพติ อาทิ วุตฺตํ ฯ {๔๑๔} ตตฺถ ญตฺติยา ทุกฺกฏํ ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ยํ ญตฺติปริโยสาเน ทุกฺกฏํ อาปนฺโน เย จ ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจเย ตา ติสฺโสปิ อาปตฺติโย ยสฺส นกฺขมติ โส ภาเสยฺยาติ เอวํ ยการปฺปตฺตมตฺตาย ตติยกมฺมวาจาย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ สงฺฆาทิเสเสเยว ติฏฺฐติ ฯ กึ อาปนฺนา อาปตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ อนาปนฺนาติ ฯ มหาสุมตฺเถโร ตาว วทติ โย อวสาเน นํ ปฏินิสฺสชฺชติ โส ตา อาปตฺติโย น อาปชฺชติ ตสฺมา อนาปนฺนา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ฯ มหาปทุมตฺเถโร ปน ลิงฺคปริวตฺเตน อสาธารณาปตฺติโย วิย อาปนฺนา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ อนาปนฺนานํ กึ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ อาห ฯ {๔๑๕} ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญีติ ตญฺเจ สมนุภาสนกมฺมํ ธมฺมกมฺมํ โหติ ตสฺมึ ธมฺมกมฺมสญฺญีติ อตฺโถ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ อิธ สญฺญา น รกฺขติ กมฺมสฺส ธมฺมิกตฺตา เอวํ อปฏินิสฺสชฺชนฺโต อาปชฺชติ ฯ {๔๑๖} อสมนุภาสนฺตสฺสาติ อสมนุภาสิยมานสฺส อปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺสาปิ สงฺฆาทิเสเสน อนาปตฺติ ฯ ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺสาติ ญตฺติโต ปุพฺเพ วา ญตฺติกฺขเณ วา ญตฺติปริโยสาเน วา ปฐมาย วา อนุสฺสาวนาย ทุติยาย วา ตติยาย วา ยาว ยการํ น สมฺปาปุณาติ ตาว ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺส สงฺฆาทิเสเสน อนาปตฺติ ฯ อาทิกมฺมิกสฺสาติ เอตฺถ ปน เทวทตฺโต สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส เภทาย ปรกฺกมิ ตสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ ๑- ปริวาเร อาคตตฺตา เทวทตฺโต อาทิกมฺมิโก ฯ โส จ โข สงฺฆเภทาย ปรกฺกมนสฺเสว น อปฏินิสฺสชฺชนสฺส ฯ น หิ ตสฺส ตํ กมฺมํ กตํ ฯ กถญฺจีทํ ชานิตพฺพนฺติ เจ ฯ สุตฺตโต ฯ ยถา หิ อริฏฺโฐ ภิกฺขุ คทฺธวาธิปุพฺโพ ยาวตติยํ [๒]- สมนุภาสนาย น ปฏินิสฺสชฺชิ ตสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ ๓- ปริวาเร อาคตตฺตา อริฏฺฐสฺส กมฺมํ กตนฺติ ปญฺญายติ น ตถา เทวทตฺตสฺส ฯ อถาปิสฺส กเตน ภวิตพฺพนฺติ โกจิ อตฺตโน รุจิมตฺเตเนว วเทยฺย ตถาปิ อปฏินิสฺสชฺชเน อาทิกมฺมิกสฺส อนาปตฺติ นาม นตฺถิ ฯ น หิ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ วีติกฺกมนฺตสฺส อญฺญตฺร อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตโต อนาปตฺติ นาม ทิสฺสติ ฯ ยมฺปิ อริฏฺฐสิกฺขาปทสฺส อนาปตฺติยํ อาทิกมฺมิกสฺสาติ โปตฺถเกสุ ลิขิตํ ตํ ปมาทลิขิตํ ฯ ปมาทลิขิตภาโว จสฺส ปฐมํ อริฏฺโฐ ภิกฺขุ ๔- โจเทตพฺโพ โจเทตฺวา สาเรตพฺโพ สาเรตฺวา อาปตฺติ อาโรเปตพฺพาติ ๕- เอวํ กมฺมกฺขนฺธเก อาปตฺติอาโรปนวจนโต เวทิตพฺโพ ฯ อิติ เภทาย ปรกฺกมเน อาทิกมฺมิกสฺส เทวทตฺตสฺส ยสฺมา ตํ กมฺมํ น กตํ ตสฺมา สา อาปตฺติเยว น ชาตา สิกฺขาปทํ ปน ตํ อารพฺภ ปญฺญตฺตนฺติ กตฺวา อาทิกมฺมิโกติ วุตฺโต ฯ อิติ อาปตฺติยา อภาวโตเยวสฺส อนาปตฺติ วุตฺตา ฯ สา ปเนสา กิญฺจาปิ