cittārammaṇakkhandhasaṅgahaekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasena ca papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāya bhayabheravasuttavaṇṇanāya atthasāliniyā vā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya vuttanayena veditabbā. Idha pana vuccamānā vinayanidānaṃ atibhāriyaṃ karotīti na vuttā. Lakkhaṇādito pana idha adhippetūpekkhā majjhattalakkhaṇā anābhogarasā abyāpārapaccupaṭṭhānā pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattūpekkhāva hoti sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi tasmā tatrāpi upekkhako ca vihāsinti evamayaṃ vattabbā siyā sā kasmā na vuttāti. Aparibyattakiccato. Aparibyattaṃ hi tassā tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā tasmā vuttāti. Niṭṭhitā upekkhako ca vihāsinti etassa sabbaso attavaṇṇanā. Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti Sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati appamusanarasā ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ tīraṇarasaṃ pavicayapaccupaṭṭhānaṃ. Vitthārato panetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi. Muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattaṃpi na sampajjati pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitāyeva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñci bhiyyo yathāpi dhenupako vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punareva dhenuṃ upagacchati evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītaṃ satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punareva pītiṃ upagaccheyya pītisampayuttameva siyā. Sukhe cāpi sattā sārajjanti idañca atimadhuraṃ sukhaṃ tato paraṃ sukhābhāvā satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ. Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedesinti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭṭho Yassa phuṭṭhattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya tasmā etamatthaṃ dassento sukhañca kāyena paṭisaṃvedesinti āha. Idāni yantaṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃtatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññāpenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti. Upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja vihāsinti evamettha yojanā veditabbā. Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti. Pasaṃsārahato. Ayaṃ hi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhiyati yathā ca pīti na uppajjati evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṅkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti tasmā pasaṃsāraho. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsārahahetubhūte guṇe pakāsentā upekkhako satimā sukhavihārīti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbato tatiyaṃ. Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Jhānanti ettha yathā dutiyaṃ sampasādādīhi caturaṅgikaṃ evamidaṃ upekkhādīhi pañcaṅgikaṃ. Yathāha. Jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassa ekaggatāti. Pariyāyoyeva ceso. Upekkhāsatisampajaññāni pana ṭhapetvā nippariyāyena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha. Katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti sukhaṃ cittassekaggatāti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

เล่มที่ ๑ มหาวิภังค์ ภาค ๑๑๔๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “เรื่องเวรัญชพราหมณ์”