Sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti sikkhañca apaṭikkhipitvā dubbalabhāvañca appakāsetvā. Yasmā dubbalye āvikatepi sikkhā apaccakkhātāva hoti sikkhāya pana paccakkhātāya dubbalyaṃ āvikatameva hoti tasmā dubbalyaṃ anāvikatvāti iminā padena na koci visesattho labbhati. Yathā ca pana dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyyāti vuttena dirattavacanena na koci visesattho labbhati kevalaṃ lokavohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya mukhāruḷhatāya etaṃ vuttaṃ evamidampi vohārasukhatāya byañjanasiliṭṭhatāya mukhāruḷhatāya vuttanti veditabbaṃ. Yasmā vā bhagavā sātthaṃ sabyañjanaṃ dhammaṃ deseti tasmā sikkhaṃ apaccakkhāyāti iminā atthaṃ sampādetvā dubbalyaṃ anāvikatvāti iminā byañjanaṃ sampādeti. Parivārikapadavirahitaṃ hi ekameva atthapadaṃ vuccamānaṃ parivāravirahito rājā viya vatthālaṅkāravirahito viya ca puriso na sobhati. Parivārakena pana atthānulomena sahāyapadena saddhiṃ taṃ sobhati. Yasmā vā sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hoti tasmā taṃ sandhāya sikkhaṃ apaccakkhāyāti padassa atthaṃ vivaranto Dubbalyaṃ anāvikatvāti āha. Tattha siyā yasmā na sabbaṃ dubbalyāvikammaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ tasmā dubbalyaṃ anāvikatvāti paṭhamaṃ vatvā tassa atthaniyamanatthaṃ sikkhaṃ apaccakkhāyāti vattabbanti. Tañca na. Kasmā. Atthānukkamābhāvato. Sikkhāsājīvasamāpannoti hi vuttattā yaṃ sikkhaṃ samāpanno taṃ apaccakkhāyāti vuccamāne anukkamena attho vutto hoti na aññathā. Tasmā idameva paṭhamaṃ vuttanti. Apica anupaṭipāṭiyāpi ettha attho veditabbo. Kathaṃ. Sikkhāsājīvasamāpannoti ettha yaṃ sikkhaṃ samāpanno taṃ apaccakkhāya yañca sājīvasamāpanno tattha dubbalyaṃ anāvikatvāti.

Idāni sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ visesāvisesaṃ sikkhāpaccakkhānalakkhaṇañca dassento atthi bhikkhavetiādimāha. Tattha atthi bhikkhavetiādīni dve mātikāpadāni. Tāni vibhajanto kathañca bhikkhavetiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Kathanti kenākārena. Dubbalyāvikammañcāti dubbalyassa āvikammañca. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ukkaṇṭhitoti anabhiratiyā imasmiṃ sāsane kicchajīvikappatto. Athavā ajja yāmi sve yāmi ito yāmi ettha yāmīti uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno vikkhitto anekaggoti vuttaṃ hoti. Anabhiratoti sāsane abhirativirahito. Sāmaññā cavitukāmoti samaṇabhāvato apagantukāmo. Bhikkhubhāvanti bhikkhubhāvena. Karaṇatthe Upayogavacanaṃ. Kaṇṭhe ālaggena aṭṭiyeyyātiādīsu pana yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vuttaṃ. Aṭṭiyamānoti aṭṭaṃ pīḷitaṃ dukkhitaṃ viya attānaṃ ācaramāno. Tena vā bhikkhubhāvena aṭṭiyamāno pīḷiyamānoti attho. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti asuciṃ viya taṃ jigucchanto. Gihibhāvaṃ paṭṭhayamānotiādīni uttānatthāniyeva. Yannūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyanti ettha yannūnāti parivitakkadassane nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti sacāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyaṃ sādhu vata me siyāti. Vadati viññāpetīti imamatthaṃ etehi vā aññehi vā byañjanehi vacībhedaṃ katvā vadaticeva yassa ca vadati taṃ viññāpeti jānāpeti. Evampīti upari atthaṃ sampiṇḍanattho pikāro. Evampi dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca apaccakkhātā aññathāpi. Idāni taṃ aññathāpi dubbalyāvikammaṃ sikkhāya ca apaccakkhānaṃ dassento athavā panātiādimāha. Taṃ sabbaṃ atthato uttānameva. Padato panettha ādito paṭṭhāya buddhaṃ paccakkheyyaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ vinayaṃ pāṭimokkhaṃ uddesaṃ upajjhāyaṃ ācariyaṃ saddhivihārikaṃ antevāsikaṃ samānūpajjhāyakaṃ samānācariyakaṃ sabrahmacāriṃ paccakkheyyanti imāni cuddasa padāni paccakkhānākārena vuttāni. Gihī assantiādīnaṃ gihī upāsako ārāmiko sāmaṇero titthiyo titthiyasāvako assamaṇo asakyaputtiyo assanti imāni aṭṭha padāni assanti iminā bhāvavikappākārena vuttāni. Evaṃ yannanāhanti iminā paṭisaṃyuttāni Dvāvīsati padāni. {46} Yathā ca etāni evaṃ yadi panāhaṃ athāhaṃ handāhaṃ hoti meti imesu ekamekena paṭisaṃyuttāni dvāvīsatīti sabbāneva satañca dasa padāni honti. {47} Tato paraṃ saritabbavatthudassananayena pavattāni mātaraṃ sarāmītiādīni sattarasa padāni. Tattha khettanti sālikhettādi. Vatthunti tiṇapaṇṇasākaphalāphala- samuṭṭhānaṭṭhānaṃ. Sippanti kumbhakārapesakārasippādikaṃ. {48} Tato paraṃ sakiñcanasapalibodhabhāvadassanavasena pavattāni mātā me atthi sā mayā posetabbātiādīni nava padāni. {49} Tato paraṃ sanissayasappatiṭṭhabhāvadassanavasena pavattāni mātā me atthi sā maṃ posessatītiādīni soḷasa padāni. {50} Tato paraṃ ekabhattaekaseyya- brahmacariyānaṃ dukkarabhāvadassanena pavattāni dukkarantiādīni aṭṭha padāni. Tattha dukkaranti ekabhattādīnaṃ karaṇe dukkarataṃ dasseti. Na sukaranti sukarabhāvaṃ paṭikkhipati. Evaṃ duccaraṃ na sucaranti ettha. Na ussahāmīti tattha ussāhābhāvaṃ asakkuṇeyyataṃ dasseti. Na visahāmīti asayhataṃ dasseti. Na ramāmīti ratiyā abhāvaṃ dasseti. Nābhiramāmīti abhiratiyā abhāvaṃ dasseti. Evaṃ imāni ca paññāsa purimāni ca dasuttarasatanti saṭṭhisataṃ padāni dubbalyāvikammavāre vuttānīti veditabbāni. {51} Sikkhāpaccakkhānavārepi kathañca bhikkhavetiādi sabbaṃ atthato uttānameva. Padato panetthāpi buddhaṃ paccakkhāmi dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ vinayaṃ pāṭimokkhaṃ uddesaṃ upajjhāyaṃ ācariyaṃ saddhivihārikaṃ antevāsikaṃ samānūpajjhāyakaṃ Samānācariyakaṃ sabrahmacāriṃ paccakkhāmīti imāni cuddasa padāni sikkhāpaccakkhānavacanasambandhena pavattāni. Sabbapadesu ca vadati viññāpetīti vacanassa ayamattho. Vacībhedaṃ katvā vadati yassa ca vadati taṃ teneva vacībhedena ayaṃ sāsanaṃ jahitukāmo sāsanato muñcitukāmo bhikkhubhāvaṃ jahitukāmo imaṃ vākyabhedaṃ karotīti viññāpeti sāveti jānāpeti. Sace panāyaṃ buddhaṃ paccakkhāmīti vattukāmo padapaccābhaṭṭhaṃ katvā paccakkhāmi buddhanti vā vadeyya milakkhabhāsāsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyya buddhaṃ paccakkhāmīti vattukāmo uppaṭipāṭiyā dhammaṃ paccakkhāmīti vā sabrahmacāriṃ paccakkhāmīti vā vadeyya seyyathāpi uttarimanussadhammavibhaṅge paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmīti vattukāmo dutiyaṃ jhānanti vadati sace yassa vadati so ayaṃ bhikkhubhāvaṃ jahitukāmo etamatthaṃ vadatīti ettakamattampi jānāti viruddhannāma natthi khettameva otiṇṇaṃ paccakkhātā hoti sikkhā. Sakkattā vā brahmattā vā cutasatto viya cutova hoti sāsanā. Sace pana buddhaṃ paccakkhinti vā buddhaṃ paccakkhissāmīti vā buddhaṃ paccakkheyyanti vā atītānāgataparikappavacanehi vadati dūtaṃ vā pahiṇati sāsanaṃ peseti akkharaṃ vā chindati hatthamuddhāya vā tamatthaṃ āroceti apaccakkhātā hoti sikkhā. Uttarimanussadhammārocanaṃ pana hatthamuddhāyapi sīsaṃ eti. Sikkhāpaccakkhānaṃ manussajātiyasattassa santike cittasampayuttaṃ vacībhedaṃ karontasseva sīsaṃ eti. Vacībhedaṃ Katvā viññāpentopica yadi ayameva jānātūti ekaṃ niyametvā āroceti tañca soyeva jānāti paccakkhātā hoti sikkhā. Atha so na jānāti añño samīpe ṭhito jānāti apaccakkhātā hoti sikkhā. Atha dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne dvinnampi niyametvā etesaṃ ārocemīti vadati tesu ekasmiṃ jānantepi dvīsu jānantesupi paccakkhātā hoti sikkhā. Evaṃ sambahulesupi veditabbaṃ. Sace pana anabhiratiyā pīḷito sabhāge bhikkhū parisaṅkamāno yokoci jānātūti uccāsaddaṃ karonto buddhaṃ paccakkhāmīti vadati tañce avidūre ṭhito vanakammiko vā añño vā samayaññū puriso sutvā ukkaṇṭhito ayaṃ samaṇo gihibhāvaṃ paṭṭheti sāsanato cutoti jānāti paccakkhātāva hoti sikkhā. Taṃkhaṇaññeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjānaṃ. Sace āvajjanasamayena jānāti yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā jānanti paccakkhātā hoti sikkhā. Atha aparabhāge kiṃ iminā vuttanti kaṅkhanto cirena jānāti apaccakkhātā hoti sikkhā. Idaṃ hi sikkhāpaccakkhānañca upari abhūtārocanaduṭṭhullavācaattakāmaduṭṭhadosabhūtārocanasikkhāpadāni ca ekaparicchedāni āvajjanasamayena ñāteeva sīsaṃ enti. Kiṃ ayaṃ bhaṇatīti kaṅkhatā cirena ñāte sīsaṃ na enti. Yathā cāyaṃ buddhaṃ paccakkhāmīti pade vinicchayo vutto evaṃ sabbapadesu veditabbo. Yasmā ca yadā sikkhā paccakkhātā hoti tadā yannūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyantiādīni avadatāpi dubbalyaṃ āvikataṃ hoti tasmā Sabbesampi padānaṃ avasāne vuttaṃ evampi bhikkhave dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca paccakkhātāti. Tato paraṃ gihīti maṃ dhārehīti ettha sace gihī bhavissāmīti vā gihī homīti vā gihī jātomhīti vā gihimhīti vā vadati apaccakkhātā hoti sikkhā. Sace pana ajja paṭṭhāya gihīti maṃ dhārehīti vā jānāhīti vā sañjānāhīti vā manasikarohīti vā vadati ariyakena vā vadati milakkhakena vā evametasmiṃ atthe vutte yassa vadati sace so jānāti paccakkhātā hoti sikkhā. Esa nayo sesesupi upāsakotiādīsu sattasu padesu. Evaṃ imāni ca aṭṭha purimāni ca cuddasāti dvāvīsati padāni honti. {52} Ito paraṃ purimāneva cuddasa padāni alamme kinnume na mamattho sumuttāhanti imehi catūhi yojetvā vuttāni chappaññāsa honti. Tattha alanti hotu pariyattanti attho. Kinnumeti kiṃ mayhaṃ kiccaṃ kiṃ karaṇīyaṃ kiṃ sādhetabbanti attho. Na mamatthoti natthi mama attho. Sumuttāhanti sumutto ahaṃ. Sesamettha vuttanayameva. Evaṃ imāni ca chappaññāsa purimāni ca dvāvīsatīti aṭṭhasattati padāni sarūpeneva vuttāni. {53} Yasmā pana tesaṃ vevacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti tasmā yāni vāpanaññānipītiādimāha. Tattha yāni vāpanaññānipīti pāliyaṃ buddhantiādīni āgatapadāni ṭhapetvā yāni aññāni atthi. Buddhavevacanāni vāti buddhassa vā pariyāyanāmāni .pe. Asakkhaputtiyassa vā. Tattha vaṇṇapaṭṭhāne āgataṃ