Paṭhamacatukkakathā niṭṭhitā.

{59-60} Evaṃ paṭhamaṃ catukkaṃ dassetvā idāni yasmā bhikkhupaccatthikā itthiṃ ānetvā na kevalaṃ vaccamaggeneva abhinisīdenti athakho passāvamaggenapi mukhenapi. Itthiṃ ānentāpi ca keci jāgarantiṃ ānenti keci suttaṃ keci mattaṃ keci ummattaṃ keci pamattaṃ aññāvihitaṃ vikkhittanti attho. Keci mataṃ akkhayitaṃ soṇasigālādīhi akkhayitanimittanti attho. Keci mataṃ yebhuyyena akkhayitaṃ. Yebhuyyena akkhayitā nāma yassā nimitte vaccamagge vā passāvamagge vā mukhe vā bahutaro okāso akkhayito hoti. Keci mataṃ yebhuyyena khayitaṃ. Yebhuyyena khayitā nāma yassā vaccamaggādike nimitte bahuṃ khayitaṃ hoti appaṃ akkhayitaṃ. Na kevalañca manussitthimeva ānenti athakho amanussitthimpi tiracchānagatitthimpi. Na kevalañca vuttappakāraṃ itthimeva ubhatobyañjanakampi paṇḍakampi purisampi ānenti. Tasmā tesaṃ vasena aññānipi catukkāni dassento bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ jāgarantintiādimāha. Tattha pāliyā Asammohatthaṃ vuttacatukkāni evaṃ saṅkhyāto veditabbāni. Manussitthiyā tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena tīṇi suddhikacatukkāni tīṇi jāgarantīcatukkāni tīṇi suttacatukkāni tīṇi mattacatukkāni tīṇi ummattacatukkāni tīṇi pamattacatukkāni tīṇi mataakkhayitacatukkāni tīṇi yebhuyyena akkhayitacatukkāni tīṇi yebhuyyena khayitacatukkānīti sattavīsati catukkāni. Tathā amanussitthiyā tathā tiracchānagatitthiyāti itthīvāre ekāsīti catukkāni. Yathā ca itthīvāre evaṃ ubhatobyañjanakavāre. Paṇḍakapurisavāresu pana dvinnaṃ maggānaṃ vasena catuppaṇṇāsa catuppaṇṇāsa honti. Evaṃ sabbānipi dve satāni sattati ca catukkāni honti. Tāni uttānatthāniyeva. Sabbavāresu panettha mataṃ yebhuyyena akkhayitaṃ yebhuyyena khayitanti etasmiṃ ṭhāne ayaṃ vinicchayo. Tambapaṇṇidīpe kira dve vinayadharā samānācariyakattherā ahesuṃ upatissatthero ca pussadevatthero ca. Te mahābhaye vinayapiṭakaṃ pariharantā rakkhiṃsu. Tesu upatissatthero byattataro. Tassāpi dve antevāsikā ahesuṃ mahāpadumatthero ca mahāsumatthero ca. Tesu mahāsumatthero navakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ assosi. Mahāpadumatthero tena saddhiṃ navakkhattuṃ visuñca ekako navakkhattunti aṭṭhārasakkhattuṃ assosi. Ayameva tesu byattataro. Tesu mahāsumatthero navakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ sutvā ācariyaṃ muñcitvā aparagaṅgaṃ agamāsi. Tato mahāpadumatthero āha sūro vata re esa vinayadharo yo dharamānakaṃyeva ācariyaṃ muñcitvā aññattha Vasitabbaṃ maññati nanu ācariye dharamāne vinayapiṭakañca aṭṭhakathañca anekakkhattuṃ gahetvāpi na vissajjetabbaṃ niccakālaṃ sotabbaṃ anusaṃvaccharaṃ sajjhāyitabbanti. Evaṃ vinayagarukānaṃ bhikkhūnaṃ kāle ekadivasaṃ upatissatthero mahāpadumattherappamukhānaṃ pañcannaṃ antevāsikasatānaṃ paṭhamapārājikasikkhāpade imaṃ padesaṃ vaṇṇento nisinno hoti. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu bhante yebhuyyena akkhayite pārājikaṃ yebhuyyena khayite thullaccayaṃ upaḍḍhakkhayite kena bhavitabbanti. Thero āha āvuso buddhā nāma pārājikaṃ paññāpentā na sāvasesaṃ katvā paññāpenti anavasesaṃ katvā sabbaṃ pariyādiyitvā sotaṃ chinditvā pārājikavatthusmiṃ pārājikameva paññāpenti idaṃ hi sikkhāpadaṃ lokavajjaṃ na paṇṇattivajjaṃ tasmā yadi upaḍḍhakkhayite pārājikaṃ bhaveyya paññāpeyya sammāsambuddho pārājikacchāyā panettha na dissati thullacyameva dissatīti. Apica matasarīre pārājikaṃ paññāpento bhagavā yebhuyyena akkhayite ṭhapesi tato paraṃ pārājikaṃ natthīti dassetuṃ thullaccayaṃ paññāpento yebhuyyena khayite ṭhapesi tato paraṃ thullaccayaṃ natthīti dassetunti veditabbaṃ. Khayitākhayitañca nāmetaṃ matasarīrasmiṃyeva veditabbaṃ na jīvamāne. Jīvamāne hi nakhapiṭṭhippamāṇepi maṃse vā nahārumhi vā sati pārājikameva hoti. Yadipi nimittaṃ sabbaso khayitaṃ chavicammaṃ natthi nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati pavesanaṃ jāyati pārājikameva. Nimittasaṇṭhānaṃ pana anavasesetvā sabbasmiṃ nimitte chinditvā Samantato tacchetvā uppāṭite vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ. Nimittato patitāya maṃsapesiyā upakkamantassa dukkaṭaṃ. Matasarīre pana yadipi sabbaṃ sarīraṃ khayitaṃ hoti yadipi akkhayitaṃ tayo pana maggā akkhayitā tesu upakkamantassa pārājikaṃ. Yebhuyyena akkhayite pārājikameva upaḍḍhakkhayite ca yebhuyyena khayite ca thullaccayaṃ. Manussānaṃ jīvamānasarīre akkhināsakaṇṇacchiddavatthikosesu satthakādīhi katavaṇe vā methunarāgena tilaphalamattampi aṅgajātaṃ pavesentassa thullaccayameva. Avasesasarīre upakacchakādīsu dukkaṭaṃ. Mate allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ thullaccayakkhette thullaccayaṃ dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ. Yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikasamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi pagghalitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahati tādise sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭameva. Tiracchānagatānaṃ hatthiassagogadrabhaoṭṭhamahisādīnaṃ nāsāya thullaccayaṃ. Vatthikose thullaccayameva. Sabbesampi tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ avasesasarīrepi dukkaṭameva. Matānaṃ allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ thullaccayakkhette thullaccayaṃ dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ. Kuthitakuṇape pubbe vuttanayeneva sabbattha dukkaṭaṃ. Kāyasaṃsaggarāgena vā methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesento nimitte nimittaṃ chupati dukkaṭaṃ. Methunarāgena itthiyā appavesento nimittena nimittaṃ chupati Thullaccayaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana itthīnimittaṃ methunarāgena mukhena chupati thullaccayanti vuttaṃ. Cammakkhandhake chabbaggiyā bhikkhū aciravatiyā nadiyā gāvīnaṃ tarantīnaṃ visāṇesupi gaṇhanti kaṇṇesupi gaṇhanti gīvāyaṃpi gaṇhanti cheppāyaṃpi gaṇhanti piṭṭhimpi abhiruhanti rattacittāpi aṅgajātaṃ chupantīti imissā atthuppattiyā avisesena vuttaṃ na ca bhikkhave rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ yo chupeyya āpatti thullaccayassāti. Taṃ sabbampi saṃsandetvā yathā na virujjhati tathā gahetabbaṃ. Kathañca na virujjhati. Yaṃ tāva mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ methunarāgena mukhena chupatīti tatra kira nimittamukhaṃ mukhanti adhippetaṃ. Methunarāgenāti ca vuttattāpi ayameva tattha adhippāyo veditabbo. Na hi itthīnimitte pakatimukhena methunūpakkamo hoti. Khandhakepi ye piṭṭhiṃ abhiruhantā methunarāgena aṅgajātena aṅgajātaṃ chupiṃsu te sandhāya thullaccayaṃ vuttanti veditabbaṃ. Itarathā hi dukkaṭaṃ siyā. Keci panāhu khandhakepi mukheneva chupanaṃ sandhāya oḷārikattā kammassa thullaccayaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyampi taṃ sandhāya bhāsitaṃ gahetvāva methunarāgena mukhena chupati thullaccayanti vuttanti. Tasmā suṭṭhu sallakkhetvā ubhosu vinicchayesu yo yuttataro so gahetabbo. Vinayaññū pana purimaṃ pasaṃsanti. Kāyasaṃsaggarāgena pana pakatimukhena vā nimittamukhena vā itthīnimittaṃ chupantassa saṅghādiseso. Tiracchānagatitthiyā passāvamaggaṃ nimittamukhena chupantassa vuttanayeneva thullaccayaṃ kāyasaṃsaggarāgena Dukkaṭanti.

เล่มที่ ๑ มหาวิภังค์ ภาค ๑๒๑๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “๑. หมวดมนุสสิตถี ๒๗ จตุกกะ”