ในอิทธิบาททั้ง ๔ นั้น ฉันทิทธิบาทเป็นไฉน

ภิกษุในศาสนานี้ ในสมัยใด เจริญโลกุตรฌานอันเป็นเครื่องออกจากทุกข์ อันเป็นอปจยคามี เพื่อละทิฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกามทั้งหลาย ฯลฯ เข้าถึงปฐมฌาน อันเป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญาอยู่

ในสมัยนั้น ธัมมฉันทะใด ชื่อว่า ฉันทะ เพราะได้กระทำฉันทะแล้ว ชื่อว่ากุศลเพราะใคร่ที่จะกระทำ นี้เรียกว่า ฉันทิทธิบาท ธรรมที่เหลือสัมประยุตด้วยฉันทิทธิบาท.

ก็ธรรมเหล่านี้ มาแล้วด้วยอำนาจแห่งโลกุตตระ. ____________________________ ๑- อภิ. วิ. เล่ม ๓๕/ข้อ ๕๓๒

ในที่นี้ รัฐบาลเถระทำฉันทะเป็นธุระ ยังโลกุตตรธรรมให้เกิดแล้ว โสณเถระกระทำวิริยเป็นธุระ สัมภูตเถระกระทำจิตเป็นธุระ ท่านโมฆราชผู้มีอายุทำวิมังสาเป็นธุระ ยังโลกุตตรธรรมให้เกิดขึ้น.

ในข้อนี้ ครั้นบุตรอำมาตย์ทั้ง ๔ คนปรารถนาฐานันดร เข้าไปอาศัยพระราชาอยู่ คนหนึ่งเกิดความพอใจในการบำรุงรู้อัธยาศัย และความชอบพระทัยของพระราชา คอยบำรุงทั้งกลางวันและกลางคืน ยังพระราชาให้พอพระราชหฤทัย แล้วได้ฐานันดรฉันใด พึงทราบพระภิกษุผู้ยังโลกุตตรธรรมให้เกิดขึ้นด้วยฉันทธุระฉันนั้น.

ส่วนคนหนึ่งคิดว่า ใครจะสามารถเพื่อบำรุงทุกวันๆ ได้เมื่อกิจเกิดขึ้น เราจะยังพระราชาให้พอพระทัยด้วยความพยายาม ครั้นปัจจันตชนบทเกิดจลาจลถูกพระราชาส่งไปปราบศัตรูด้วยความพยายาม ถึงแล้วซึ่งฐานันดรฉันใด ภิกษุนั้นให้โลกุตตรธรรมเกิดขึ้นด้วยวิริยธุระ พึงทราบฉันนั้น.

คนหนึ่งคิดว่า แม้การบำรุงทุกวันๆ เป็นภาระหนัก เหมือนลูกศรเฉียบอกทีเดียว เราจะยังพระราชาให้พอพระทัยด้วยอำนาจมนต์ จึงยังพระราชาให้พอพระหฤทัยด้วยการร่ายมนต์ เพราะวิชาภูมิศาสตร์ได้อบรมไว้แล้ว ถึงฐานันดรฉันใด ภิกษุนั้นผู้ยังโลกุตตรธรรมให้เกิดขึ้นด้วยจิตธุระ พึงทราบฉันนั้น.

บุตรอมาตย์คนอื่นคิดว่า ชื่อว่าพระราชาย่อมพระราชทานฐานันดรแก่ผู้ถึงพร้อมด้วยชาติ ด้วยการบำรุงเป็นต้นเหล่านี้ เมื่อทรงพระราชทานแก่บุคคลเช่นนั้น. ก็จะทรงพระราชทานแก่เรา อาศัยชาติสัมปทาอย่างเดียว ก็ถึงซึ่งฐานันดรฉันใด ภิกษุนั้นอาศัยวิมังสาอันบริสุทธิ์ดี ยังโลกุตตรธรรมเกิดขึ้นด้วยวิมังสาธุระ พึงทราบฉันนั้น.

บทว่า อเนกวิหิตํ ความว่า วิธีไม่ใช่หนึ่ง.

บทว่า อิทฺธิวิธํ ความว่า ส่วนของอิทธิ. โอกาสาธิคมวณฺณนา

บทว่า สุขสฺสาธิคมาย ความว่า เพื่อบรรลุถึงฌานสุข มรรคสุขและผลสุข.

บทว่า สํสฎฺโฐ ความว่า จิตตสัมปยุต.

บทว่า อริยธมฺมํ ความว่า ธรรมอันพระอริยะ พระผู้มีพระภาคคือพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว.

บทว่า สุณาติ ความว่า ธรรมที่ภิกษุและภิกษุณีเป็นต้น แสดงต่อพระพักตร์พระศาสดา ชื่อว่าฟังอยู่.

บทว่า โยนิโสมนสิกโรติ ความว่า กระทำในใจโดยอุบาย โดยคัลลอง โดยเหตุการณ์ ด้วยอำนาจเป็นต้นว่า ไม่เที่ยง.