๗. มหาสมยสุตฺต

นิทานวณฺณนา

[๓๓๑] เอวมฺเม สุตนฺติ มหาสมยสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพปทวณฺณนา:- สกฺเกสูติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต วุตฺตอุปฺปตฺตินเยน "สกฺยา วต โภ กุมารา"ติ อุทานํ ปฏิจฺจ สกฺกาติ ลทฺธนามานํ ราชกุมารานํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหิสทฺเทน "สกฺกา"ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ สกฺเกสุ ชนปเท. มหาวเนติ สยํ ชาเต อโรปิเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺเธ มหติ วเน. สพฺเพเหว อรหนฺเตหีติ อิทํ สุตฺตํ กถิตทิวเสเยว ปตฺตอรหตฺเตหิ.

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา:- สากิยโกลิยา กิร กปิลวตฺถุนครสฺส จ โกลิยนครสฺส จ อนฺตเร โรหิณึ นาม นทึ เอเกเนว อาวรเณน พนฺธาเปตฺวา สสฺสานิ กาเรนฺติ, ๑- อถ เชฏฺฐมูลมาเส สสฺเสสุ มิลายนฺเตสุ อุภยนครวาสิกานํปิ กมฺมกรา สนฺนิปตึสุ. ตตฺถ โกลิยนครวาสิโน อาหํสุ "อิทํ อุทกํ อุภโต หริยมานํ น ตุมฺหากํ, น อมฺหากํ ปโหสฺสติ, อมฺหากํ ปน สสฺสํ เอกอุทเกเนว นิปฺปชฺชิสฺสติ, อิทํ อุทกํ อมฺหากํ เทถา"ติ. กปิลวตฺถุนครวาสิโน อาหํสุ "ตุเมฺหสุ โกฏฺเฐ ปูเรตวา ฐิเตสุ, มยํ รตฺตสุวณฺณนีลมณิกาฬกหาปเณ คเหตฺวา ปจฺฉิปสิพฺพกาทิหตฺถา น สกฺขิสฺสาม ตุมฺหากํ ฆรทฺวาเร วิจริตุํ, อมฺหากํปิ สสฺสํ เอเกเนว อุทเกน นิปฺปชฺชิสฺสติ, อิทํ อุทกํ อมฺหากํ เทถา"ติ. "น มยํ ทสฺสามา"ติ. "มยํปิ น ทสฺสามา"ติ. เอวํ กลหํ วฑฺเฒตฺวา เอโก อุฏฺฐาย เอกสฺส ปหารํ อทาสิ. โสปิ อญฺญสฺสาติ เอวํ อญฺญมญฺญํ ปหริตฺวา ปหริตฺวา ราชกุลานํ ชาตึ ฆฏฺเฏตฺวา ฆฏฺเฏตฺวา กลหํ วฑฺฒยึสุ.

โกลิยกมฺมกรา วทนฺติ "ตุเมฺห กปิลวตฺถุวาสิเก คเหตฺวา คจฺฉถ, เย โสณสิคาลาทโย วิย อตฺตโน ภคินีหิ สทฺธึ สํวสึสุ, เอเตสํ หตฺถิโน จ อสฺสา จ ผลกาวุธานิ จ อมฺหากํ กึ กริสฺสนฺตีติ. สากิยกมฺมกราปิ วทนฺติ "ตุเมฺหทานิ กุฏฺฐิโน ทารเก คเหตฺวา คจฺฉถ, เย อนาถา นิคฺคติกา ติรจฺฉานา

ภควาปิ รตฺติยา ปจฺจูสสมเยเยว มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อิเม เอวํ ยุทฺธสชฺเช นิกฺขมนฺเต อทฺทส. ทิสฺวา "มยิ คเต อยํ กลโห วูปสมิสฺสติ นุโข อุทาหุ โน"ติ อุปธารยนฺโต "อหเมตฺถ คนฺตฺวา กลหํ วูปสมนตฺถํ ตีณิ ชาตกานิ กเถสฺสามิ, ตโต กลโห วูปสมิสฺสติ. อถ สามคฺคีทีปนตฺถาย เทฺว ชาตกานิ กเถตฺวา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ เทสิสฺสามิ. ๒- เทสนํ สุตฺวา อุภยนครวาสิโนปิ อฑฺฒติยานิ อฑฺฒติยานิ กุมารสตานิ ทสฺสนฺติ, อหนฺเต ปพฺพาเชสฺสามิ, ตทา มหาสมาคโม ภวิสฺสตี"ติ สนฺนิฏฺฐานมกาสิ. ตสฺมา อิเมสุ ยุทฺธสชฺเชสุ นิกฺขมนฺเตสุ กสฺสจิ อนาโรเจตฺวา สยเมว ปตฺตจีวรมาทาย คนฺตฺวา ทฺวินฺนํ เสนานํ อนฺตเร อากาเส ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชตฺวา นิสีทิ.

กปิลวตฺถุวาสิโน ภควนฺตํ ทิสฺวาว "อมฺหากํ ญาติเสฏฺโฐ สตฺถา อาคโต, ทิฏฺโฐ นุ โข อเนน ๓- อมฺหากํ กลหกรณภาโว"ติ จินฺเตตฺวา "น โข ปน สกฺกา ภควติ อาคเต อเมฺหหิ ปรสฺส สรีเร สตฺถํ ปาเปตุํ, โกลิยนครวาสิโน อเมฺห หนนฺตุ วา ปจนฺตุ วา"ติ อาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. โกลิยนครวาสิโนปิ ตเถว จินฺเตตฺวา อาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ.

ภควา ชานนฺโตว "กสฺมา อาคตตฺถ มหาราชา"ติ ปุจฺฉิ. ภควา น ติตฺถกีฬาย น ปพฺพตกีฬาย น นทีกีฬาย น คิริทสฺสนตฺถํ, อิมสฺมึ จ ปน ฐาเน สงฺคามํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา อาคตมฺมาติ. กึ นิสฺสาย โว กลโห มหาราชาติ. อุทกํ ภนฺเตติ. อุทกํ กึ อคฺฆติ มหาราชาติ. อปฺปคฺฆํ ภนฺเตติ.

ราชาโน ปสนฺนา "สเจ สตฺถา นาคมิสฺส, มยํ สหตฺถา อญฺญมญฺญํเยว วธิตฺวา โลหิตนทึ ปวตฺตยิสฺสาม, อมฺหากํ ปุตฺตภาตโร เคหทฺวาเร น ปสฺเสยฺยาม, สาสนปฏิสาสนํปิ โน อาหรณโก นาภวิสฺสติ. สตฺถารํ นิสฺสาย โน ชีวิตํ ลทฺธํ. สเจ ปน สตฺถา อคารํ อชฺฌาวสิสฺสติ, ๗- ทีปสหสฺสทฺวยปริวารจตุมหาทีปรชฺชมสฺส หตฺถคตํ อภวิสฺส, อติเรกสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา อภวิสฺสํสุ, ตโต ขตฺติยปริวาโร จ อจริสฺส. ๘- ตํ โข ปเนส สมฺปตฺตึ ปหาย นิกฺขมิตฺวา สมฺโพธึ ปตฺโต, อิทานิปิ ขตฺติยปริวาโรเยว วิจรตู"ติ. อุภยนครวาสิโน อฑฺฒเตยฺยานิ

@๓ ฉ.ม.,อิ. สสกสฺส ๔ ขุ.ชา. ปญจก. ๒๗/๗๓๒/๒๓๐ ๕ ขุ ชา. เอก. ๒๗/๗๔/๒๓

@๖ ขุ.ชา. เอก. ๒๗/๓๕/๑๒,๒๗/๑๑๘/๓๘, ฉกฺก. ๒๗/๙๕๗/๒๐๘

@๗ ฉ.ม.,อิ. อชฺฌาวสิสฺส ๘ ฉ.ม.,อิ. อวิจริสฺส อฑฺฒเตยฺยานิ ๑- กุมารสตานิ อทํสุ. ภควา เต ปพฺพาเชตฺวา มหาวนํ อคมาสิ. เตสํ ครุคารเวน ๒- น อตฺตโน รุจิยา ปพฺพชิตานํ อนภิรติ อุปฺปชฺชิ. ปุราณทุติยิกาโยปิ เนสํ "อยฺยปุตฺตา อุกฺกณฺฐนฺตุ, ฆราวาโส น สณฺฐาตี"ติ อาทีนิ วตฺวา สาสนํ เปเสนฺติ. เต อติเรกตรํ อุกฺกณฺฐึสุ.

ภควา อาวชฺเชนฺโต เตสํ อนภิรติภาวํ ๓- ญตฺวา "อิเม ภิกฺขู มาทิเสน พุทฺเธน สทฺธึ เอกโต วสนฺตา อุกฺกณฺฐนฺติ, หนฺท เนสํ กุณาลทหสฺส วณฺณํ กเถตฺวา ตตฺถ เนตฺวา อนภิรตึ วิโนเทมี"ติ ๔- กุณาลทหสฺส วณฺณํ กเถสิ. เต ตํ ทฏฺฐุกามา อเหสุํ. ทฏฺฐุกามตฺถ ภิกฺขเว กุณาลทหนฺติ. อาม ภควาติ. ยทิ เอวํ เอถ คจฺฉามาติ. อิทฺธิมนฺตานํ ภควา คมนฏฺฐานํ มยํ กถํ คมิสฺสามาติ. ตุเมฺห ตํ ๕- คนฺตุกามา โหถ, อหํ มมานุภาเวน คเหตฺวา คมิสฺสามีติ. สาธุ ภนฺเตติ.

อถ ภควา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ คเหตฺวา อากาเส อุปฺปติตฺวา กุณาลทเห ปติฏฺฐาย เต ภิกฺขู อาห "ภิกฺขเว อิมสฺมึ กุณาลทเห เยสํ มจฺฉานํ นามํ น ชานาถ, มํ ๖- ปุจฺฉถา"ติ. เต ปุจฺฉึสุ, ภควา ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ กเถสิ. น เกวลํ จ มจฺฉานํเยว, ตสฺมึ วนสณฺเฑ รุกฺขานํปิ ปพฺพตปาเท ทฺวิปทจตุปฺปทสกุณานํปิ นามานิ ปุจฺฉาเปตฺวา กเถสิ.

อถ ทฺวีหิ สกุเณหิ มุขตุณฺฑเกน ฑํสิตฺวา คหิตทณฺฑเก นิสินฺโน กุณาโล สกุณราชา ปุรโต ปจฺฉโต อุโภสุ ปสฺเสสุ สกุณสงฺฆปริวุโต อาคจฺฉติ. ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา "เอส ภนฺเต อิเมสํ สกุณานํ ราชา ภวิสฺสติ, ปริวารา เอเต เอตสฺสาติ มญฺญามา"ติ. เอวเมตํ ๗- ภิกฺขเว อยํปิ มม วํโส มม ปเวณีติ. อิทานิ ตาว มยํ ภนฺเต เอเต สกุเณ ปสฺสาม. ยํ ปน ภควา "อยํปิ มม วํโส มม ปเวณี"ติ อาห, ตํ โสตุกามมฺหาติ. โสตุกามตฺถ ภิกฺขเวติ. อาม ภควาติ. เตนหิ สุณาถาติ ตีหิ คาถาสเตหิ มณฺเฑตฺวา กุณาลชาตกํ ๘- กเถนฺโต อนภิรตึ วิโนเทสิ. เทสนาปริโยสาเน สพฺเพปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ,

@๔ ฉ.ม. วิโนเทสฺสามีติ ๕ ฉ.ม., อิ. ตํ น ทิสฺสติ ๖ ฉ.ม. เตสํ นามํ

@๗ ฉ.ม. เอวเมว ๘ ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๒๙๖/๑๐๖ มคฺเคเนว จ เนสํ อิทฺธิปิ อาคตา. ภควา "โหตุ ตาว เอตฺตกํ เอเตสํ ภิกฺขูนนฺ"ติ อากาเส อุปฺปติตฺวา มหาวนเมว อคมาสิ. เตปิ ภิกฺขู คมนกาเล ทสพลสฺส อานุภาเวน คนฺตฺวา อาคมนกาเล อตฺตโน อานุภาเวน ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา มหาวเน โอตรึสุ.

ภควา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา เต ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา "เอถ ภิกฺขเว นิสีทถ, อุปริมคฺคตฺตยวชฺฌานํ โว กิเลสานํ ปหานาย กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสามี"ติ กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. ภิกฺขู จินฺตยึสุ "ภควา อมฺหากํ อนภิรติภาวํ ญตฺวา กุณาลทหํ เนตฺวา อนภิรตึ วิโนเทสิ, ตตฺถ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตานํ โน อิทานิ อิธ ติณฺณํ มคฺคานํ กมฺฏฺมฏฺฐานํ อทาสิ, น โข ปนเมฺหหิ `โสตาปนฺนา มยนฺ'ติ วีตินาเมตุํ วฏฺฏติ, อุตฺตมปุริสสทิเสหิ โน ภวิตุํ วฏฺฏตี"ติ. เต ทสพลสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย นิสีทนํ ปปฺโผเฏตฺวา วิสุํ วิสุํ ปพฺภารรุกฺขมูเลสุ นิสีทึสุ.

ภควา จินฺเตสิ "อิเม ภิกฺขู ปกติยาปิ อวิสฏฺฐกมฺมนฺตา ๑- ลทฺธูปายสฺส ปน ภิกฺขุโน กิลมนการณํ นาม นตฺถิ. คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตา จ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ๒- อรหตฺตํ ปตฺวา `อตฺตนา อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสฺสามา"ติ มม สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ. เอเตสุ อาคเตสุ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติสฺสนฺติ, มหาสมโย ภวิสฺสติ, วิวิตฺเต โอกาเส มยา นิสีทิตุํ วฏฺฏตี"ติ. ตโต วิวิตฺเต โอกาเส พุทฺธาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทิ.

สพฺพปฐมํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คตตฺเถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตโต อปโร ตโต อปโรติ ปญฺจสตาปิ ปทุมินิยํ ปทุมานิ วิย วิกสึสุ. สพฺพปฐมํ อรหตฺตปฺปตฺตภิกฺขุ "ภควโต อาโรเจสฺสามี"ติ ปลฺลงฺกํ วินิพฺภุชิตฺวา นิสีทนํ ปปฺโผเฏตฺวา อุฏฺฐาย ทสพลาภิมุโข อโหสิ. เอวํ อปโรปิ เอวํ อปโรปิติ ปญฺจสตาปิ ภตฺตสาลํ ปวิสนฺตา วิย ปฏิปาฏิยาว อาคมึสุ. ๓- สพฺพปฐมํ อาคโต วนฺทิตฺวา นิสีทนํ ปญฺญเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจตุกาโม "อตฺถิ นุโข โกจิ อญฺโญ, นตฺถี"ติ นิวตฺติตฺวา อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต

เอวํ โอสฏฺมตฺเต ๑- ปน ตสฺมึ อริยมณฺฑเล ปาจีนยุคนฺธรปริกฺเขปโต อพฺภา มหิยา ๒- ธุโม รโช ราหูติ อิเมหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตํ พุทฺธุปฺปาท- ปฏิมณฺฑิตสฺส โลกสฺส รามเณยฺยกํ ทสฺสนตฺถํ ปาจีนทิสาย อุกฺขิตฺตํ รชตมยํ มหาอาทาสมณฺฑลํ วิย, เนมิวฏฺฏิยํ คเหตฺวา ปริวตฺติยมานรชตจกฺกสสฺสิริกํ ปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ อุลฺลงฺฆิตฺวา อนีลปถํ ปฏิปชฺชิตฺถ. อิติ เอวรูเป ขเณ ลเย มุหุตฺเต ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ มหาวเน มหตา ภิกฺขุสํเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สพฺเพเหว อรหนฺเตหิ.

ตตฺถ ภควาปิ มหาสมฺมตสฺส วํเส อุปฺปนฺโน, เตปิ ปญฺจสตา ภิกฺขู มหาสมฺมตสฺส กุเล อุปฺปนฺนา. ภควาปิ ขตฺติยคพฺเภ ชาโต, เตปิ ขตฺติยคพฺเภ ชาตา. ภควาปิ ราชปพฺพชิโต, เตปิ ราชปพฺพชิตา. ภควาปิ เสตจฺฉตฺตํ ปหาย หตฺถคตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ นิสฺสชฺชิตฺวา ๓- ปพฺพชิโต, เตปิ เสตจฺฉตฺตํ ปหาย หตฺถคตานิ รชฺชานิ นิสฺสชฺชิตฺวา ปพฺพชิตา. อิติ ภควา ปริสุทฺเธ โอกาเส ปริสุทฺเธ รตฺติภาเค สยํ ปริสุทฺโธ ปริสุทฺธปริวาโร วีตราโค วีตราคปริวาโร วีตโทโส วีตโทสปริวาโร วีตโมโห วีตโมหปริวาโร นิตฺตโณฺห นิตฺตณฺหปริวาโร นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลสปริวาโร สนฺโต สนฺตปริวาโร ทนฺโต ทนฺตปริวาโร มุตฺโต มุตฺตปริวาโร อติวิย วิโรจตีติ. วณฺณภูมิ นาเมสา, ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. อิติ อิเม ภิกฺขู สนฺธาย วุตฺตํ "ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สพฺพเหว อรหนฺเตหี"ติ.

เยภุยฺเยนาติ พหุตรา สนฺนิปติตา, มนฺทา น สนฺนิปติตา อสญฺญา จ อรูปาวจรเทวตา จ สมาปนฺนเทวตา จ ฐเปตฺวา. ๑- ตตฺรายํ สนฺนิปาตกฺกโม:-

มหาวนสฺส กิร สมนฺตา ๒- เทวตา จลึสุ, "อายาม โภ พุทฺธทสฺสนํ นาม พหูปการํ, ธมฺมสฺสวนํ พหูปการํ, ภิกฺขุสํฆทสฺสนํ พหูปการํ, อายาม อายามา"ติ มหาสทฺทํ กุรุมานา อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ จ ตํ มุหุตฺตํ อรหตฺตปฺปตฺตขีณาสเว จ วนฺทิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอเตเนว อุปาเยน ตาสํ ตาสํ สทฺทํ สุตฺวา สทฺทนฺตรํ อฑฺฒคาวุตคาวุตอฑฺฒโยชนโยชนาทิวเสน ติโยชนสหสฺสวิตฺถเฏ หิมวนฺเต, ติกฺขตฺตุํ เตสฏฺฐิยา นครสหสฺเสสุ, นวนวุติยา โทณมุขสตสหสฺเสสุ, ฉนฺนวุติยา ปฏนโกฏิสตสหสฺเสสุ, ฉปฺปณฺณาสรตนากเรสูติ สกลชมฺพูทีเป, ปุพฺพวิเทเห, อมรโคยาเน, อุตฺตรกุรุมฺหิ ทฺวีสุ ปริตฺตทีปสหสฺเสสูติ สกลจกฺกวาเฬ, ตโต ทุติยตติยจกฺกวาเฬติ เอวํ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สนฺนิปติตาติ เวทิตพฺพา. ทสสหสฺสจกฺกวาฬา หิ อิธ ทส โลกธาตุโยติ อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ "ทสหิ จ โลกธาตูหิ เทวตา เยภุยฺเยน สนฺนิปติตา โหนฺตี"ติ.

เอวํ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ยาว พรฺหฺมโลกา สูจิฆรํ ๓- นิรนฺตรปกฺขิตฺตาหิ สูจีหิ วิย ปริปุณฺณํ โหติ. ตตฺถ ๔- พฺรหฺมโลกสฺส เอวํ อุจฺจตรํ ๕- เวทิตพฺพํ:- โลหปาสาเท กิร สตฺตกูฏาคารสโม ปาสาโณ พฺรหฺมโลเก ฐตฺวา อโธ ขิตฺโต จตูหิ มาเสหิ ปฐวึ ปาปุณาติ เอวํ มหนฺเต โอกาเส ยถา เหฏฺฐา ฐตฺวา ขิตฺตปุปฺผานิ วา ธูโม วา อุปริ คนฺตุํ, อุปริ วา ฐตฺวา ขิตฺตสาสปา เหฏฺฐา โอตริตุํ อนฺตรํ น ลภนฺติ, เอวํ นิรนฺตรํ เทวตา อเหสุํ. ยถา โข ปน จกฺกวตฺติรญฺโญ นิสินฺนฏฺฐานํ อสมฺพาธํ โหติ, อาคตาคตา มเหสกฺขา ขตฺติยา โอกาสํ ลภนฺติเยว, ปุรโต ปุรโต ๖- ปน อสมฺพาธํ ๗- โหติ, เอวเมว ภควโต นิสินฺนฏฺฐานํ อสมฺพาธํ, อาคตาคตา มเหสกฺขา เทวตา จ พฺรหฺมาโน ๘- จ โอกาสํ ลภนฺติเยว. อปิ สุทํ ภควโต อาสนฺนฏฺฐาเน มหาปรินิพฺพาเน วุตฺตนเยเนว วา วาลคฺคโกฏินิตุทนมตฺเต

@๔ ฉ.ม. ตตฺร ๕ ฉ.ม. อุจฺจตฺตนํ ๖ ฉ.ม. ปรโต ปรโต

@๗ ฉ.ม., อิ. อติสมฺพาธํ ๘ ฉ.ม. มหาพฺรหฺมาโน ปเทเส ทสปิ วีสํปิ ตึสมฺปิ เทวตา สุขุเม สุขุเม อตฺตภาเว มาเปตฺวา อฏฺฐํสุ. สพฺพปุรโต สฏฺฐี สฏฺฐี เทวตา อฏฺฐํสุ.

สุทฺธาวาสกายิกานนฺติ สุทฺธาวาสวาสีนํ. สุทฺธาวาสา นาม สุทฺธานํ อนาคามิขีณาสวานํ อาวาสา ปญฺจ พฺรหฺมโลกา. เอตทโหสีติ กสฺมา อโหสิ? อถ ๑- เต กิร พฺรหฺมาโน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐิตา พฺรหฺมภวนํ โอโลเกนฺตา ๒- ปจฺฉาภตฺเต ภตฺตเคหํ วิย สุญฺญตํ อทฺทสํสุ. ตโต "กุหึ พฺรหฺมาโน คตา"ติ อาวชฺเชนฺตา ๓- มหาสมาคมํ ญตฺวา "อยํ สมาคโม มหา, มยํปิ โอหีนา, โอหีนกานํ ปน โอกาโส ทุลฺลโภ โหติ, ตสฺมา คจฺฉนฺตา อตุจฺฉหตฺถา หุตฺวา เอเกกํ คาถํ อภิสงฺขริตฺวา คจฺฉาม. ตาย มหาสมาคเมว อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปสฺสาม, ทสพลสฺส จ วณฺณํ ภาสิสฺสามา"ติ. อิติ เตสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อาวชฺชิตตฺตา เอตทโหสิ.

[๓๓๒] ภควโต ปุรโต ปาตุรหํสูติ ปาลิยํ ภควโต สนฺติเก อภิมุขฏฺฐาเนเยว โอติณฺณา วิย กตฺวา วุตฺตา, น โข ปเนตฺถ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

เต ปน พฺรหฺมโลเก ฐิตาเยว คาถาโย อภิสงฺขริตฺวา เอโก ปุรตฺถิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ โอตริ, เอโก ทกฺขิณจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ เอโก ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฉิยํ, เอโก อุตฺตรจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ โอตริ. ตโต ปุรตฺถิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ โอติณฺณพฺรหฺมา นีลกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา นีลรสฺมิโย วิสฺสชฺเชตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานํ มณิจมฺมํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา พุทฺธวีถิ นาม เกนจิ โอตริตุํ ๔- น สกฺกา, ตสฺมา ปหฏพุทฺธวีถิยาว อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข อตฺตนา อภิสงฺขตํ คาถํ อภาสิ.

ทกฺขิณจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ โอติณฺณพฺรหฺมา ปีตกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา สุวณฺณปฺปภารสฺมิโย ๕- มุญฺจิตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานํ สุวณฺณปฏํ ปารุเปนฺโต วิย อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา ตเถว อฏฺฐาสิ. ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ

@๔ ฉ.ม. โอตฺถริตุํ ๕ ฉ.ม. ปีตรสฺมิโย สุวณฺณปภํ โอติณฺณพฺรหฺมาปิ โลหิตกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา โลหิตรสฺมิโย มุญฺจิตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานํ รตฺตวรกมฺพเลน ปริกฺขิปนฺโต วิย อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา ตเถว อฏฺฐาสิ. ๑- อุตฺตรจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ โอติณฺณพฺรหฺมาปิ โอทาตกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา โอทาตรสฺมิโย มุญฺจิตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานํ สุมนปุปฺผปฏํ ๒- ปารุเปนฺโต ๓- วิย อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา ตเถว อฏฺฐาสิ.

ปาลิยํ ปน "ภควโต ปุรโต ปาตุรหํสุ. อถโข ตา เทวตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสู"ติ เอวํ เอกกฺขเณ ๔- วิย ปุรโต ปาตุภาโว จ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตภาโว จ วุตฺโต, โส อิมินา อนุกฺกเมน อโหสิ, เอกโต กตฺวา ปน ทสฺสิโต. คาถาภาสนํ ปน ปาลิยํ วิสุํ วิสุํเยว วุตฺตํ.

ตตฺถ มหาสมโยติ มหาสมูโห. ปวนํ วุจฺจติ วนสณฺโฑ. อุภเยนาปิ ภควา อิมสฺมึ วนสณฺเฑ อชฺช มหาสมูโห มหาสนฺนิปาโตติ อาห. ตโต เยสํ โส สนฺนิปาโต, เต ทสฺเสตุํ เทวกายา สมาคตาติ อาห. ตตฺถ เทวกายาติ เทวฆฏา. อาคตมฺห อิมํ ธมฺมสมยนฺติ เอวํ สมาคเต เทวกาเย ทิสฺวา มยํปิ อิมํ ธมฺมสมูหํ อาคตา. กึการณา? ทกฺขิตาเยว อปราชิตสํฆนฺติ เกนจิ อปราชิตํ อชฺเชว ตโย มาเร มทฺทิตฺวา วิชิตสงฺคามํ อิมํ อปราชิตสํฆํ ทสฺสนตฺถาย อาคตมฺหาติ อตฺโถ. โส ปน พฺรหฺมา อิมํ คาถํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปุรตฺถิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํเยว อฏฺฐาสิ.

อถ ทุติโย วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา อภาสิ. ตตฺถ ตตฺร ภิกฺขโวติ ตสฺมึ สนฺนิปาตฏฺฐาเน ภิกฺขู. สมาทหํสูติ สมาธินา โยเชสุํ. จิตฺตมตฺตโน อุชุกมกํสูติ อตฺตโน จิตฺตํ สพฺเพ วงฺกกุฏิลชิมฺหภาเว หริตฺวา อุชุกมกรึสุ. สารถีว เนตฺตานิ คเหตฺวาติ ยถา สมปฺปวตฺเตสุ สินฺธเวสุ โอสชฺชิตปโฏโท ๕- สารถิ สพฺพโยตฺตานิ คเหตฺวา อโจเทนฺโต อวาเรนฺโต ติฏฺฐติ, เอวํ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคตา คุตฺตทฺวารา สพฺเพเปเต ปญฺจสตา ภิกฺขู อินฺทฺริยานิ รกฺขนฺติ ปณฺฑิตา, เอเต ทฏฺฐุํ อิธาคตมฺห ภควาติ. โสปิ คนฺตฺวา ยถาฐาเนเยว อฏฺฐาสิ.

@๔ ฉ.ม. เอกกฺขณํ ๕ ฉ.ม. โอธสฺตปโตโท, อิ. โอภตปโฏโท

อถ ตติโย วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา อภาสิ.

ตตฺถ เฉตฺวา ขีลนฺติ ราคโทสโมหขีลํ ฉินฺทิตฺวา. ปลีฆนฺติ ราคโทสโมหปลีฆเมว. อินฺทขีลนฺติ ราคโทสโมหินฺทขีลเมว. อูหจฺจมเนชาติ เอเต ตณฺหาเอชาย อภาเวน อเนชา ภิกฺขู อินฺทขีลํ อูหจฺจ สมูหนิตฺวา. เต จรนฺตีติ จตูสุ ทิสาสุ อปฏิหตจาริกํ จรนฺติ. สุทฺธาติ นิรุปกฺกิเลสา. วิมลาติ นิมฺมลา. อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. จกฺขุมตาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมนฺเตน. สุทนฺตาติ จกฺขุโตปิ ทนฺตา, โสตโตปิ ฆานโตปิ ชิวฺหาโตปิ กายโตปิ มนโตปิ ทนฺตา. สุสุนาคาติ ตรุณนาคา. เอเต ๑- เอวรูเปน อนุตฺตเร โยควิริเยน ๒- ทมิเต ตรุณนาเค ทสฺสนาย อาคตมฺห ภควาติ. โสปิ คนฺตฺวา ยถาฐาเนเยว อฏฺฐาสิ.

อถ จตุตฺโถ วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา อภาสิ. ตตฺถ คตาเสติ นิพฺเพมติกสรณคมเนน คตา. โสปิ คนฺตฺวา ยถาฐาเนเยว อฏฺฐาสิ.

เทวตาสนฺนิปาตวณฺณนา

[๓๓๓] อถ ภควา โอโลเกนฺโต ปฐวีตลโต ยาว จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิปริจฺเฉทา ตโต ๓- ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา เทวตาสนฺนิปาตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ "มหา อยํ เทวตาสมาคโม, ภิกฺขู ปน เอวํ มหาเทวตาสมาคโม"ติ น ชานนฺติ, หนฺท เนสํ อาจิกฺขิสฺสามี"ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา "อถโข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสี"ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

ตตฺถ เอตปรมาติ เอตํ ปรมํ ปมาณํ เอเตสนฺติ เอตปรมา. อิทานิ พุทฺธานํ ปน อภาวา "เยปิ เต ภิกฺขเว เอตรหี"ติ ตติโย วาโร น วุตฺโต. อาจิกฺขิสฺสามิ ภิกฺขเวติ กสฺมา อาห? เทวตานํ จิตฺตกลฺลตาชนนตฺถํ. เทวตา กิร จินฺเตสุํ "ภควา เอวํ มหนฺเต สมาคเม มเหสกฺขานํเยว เทวตานํ นามโคตฺตานิ กเถสฺสติ, อปฺเปสกฺขานํ กึ กเถสฺสตี"ติ. อถ ภควา "อิมา เทวตา กึ จินฺเตนฺตี"ติ อาวชฺเชนฺโต มุเขน หตฺถํ ปเวเสตฺวา หทยมํสํ มทฺทนฺโต

พุทฺธา นาม มหนฺตา เอเต สตฺตวิเสสา, ยํ สเทวกสฺส โลกสฺส ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํปิ มนสา, น กิญฺจิ กตฺถจิ นีลาทิวเสน วิภตฺตรูปารมฺมเณสุ รูปารมฺมณํ วา เภรีสทฺทาทิวเสน วิภตฺตสทฺทารมฺมณาทีสุ วิสุํ วิสุํ สทฺทาทิอารมฺมณํ วา อตฺถิ, ยํ เอเตสํ ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉติ. ยถาห:-

"ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส ฯเปฯ สเทวมนุสฺสาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํ มนสา, ตมหํ ชานามิ, ตมหํ ปสฺสามิ, ตมหํ อพฺภญฺญาสินฺ"ติ. ๑-