เอวํ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาโณ ภควา สพฺพาปิ ตา เทวตา ภพฺพาภพฺพวเสน เทฺว โกฏฺฐาเส อกาสิ. "เย ๒- กมฺมาวรเณน วา สมนฺนาคตา"ติ อาทินา นเยน วุตฺตา สตฺตา อภพฺพา นาม, เต เอกวิหาเร วสนฺเตปิ พุทฺธา น โอโลเกนฺติ. วิปริตา ปน ภพฺพา นาม, เต ทูเร วสนฺเตปิ คนฺตฺวา สงฺคณฺหนฺติ. ตสฺมา ตสฺมึปิ เทวตาสนฺนิปาเต เย อภพฺพา, เต ปหาย ภพฺเพ ปริคฺคเหสิ. ปริคฺคเหตฺวา "เอตฺตกา เอตฺถ ราคจริตา, เอตฺตกา โทสาทิจริตาติ ๓- จริตวเสนเอว ฉ โกฏฺฐาเส อกาสิ.

อถ เนสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ อุปธารยนฺโต "ราคจริตานํ เทวานํ สมฺมาปริพฺพาชนียสุตฺตํ, กเถสฺสามิ, โทสจริตานํ กลหวิวาทสุตฺตํ, โมหจริตานํ มหาพฺยูหสุตฺตํ, วิตกฺกจริตานํ จูฬพฺยูหสุตฺตํ, สทฺธาจริตานํ ตุวฏฺฏกปฏิปทํ, พุทฺธิจริตานํ ปุราเภทสุตฺตํ กเถสฺสามี"ติ เทสนํ ววตฺถเปตฺวา ปุน ตํ ปริสํ มนสากาสิ "อตฺตชฺฌาสเยน นุโข ชาเนยฺย, ปรชฺฌาสเยน อตฺถุปฺปตฺติเกน

@๓ ฉ.ม. เอตฺตกา โทสจริตา, เอตฺตกา โมหจริตา"ติ ปุจฺฉาวสิเกนา"ติ. ๑- ตโต "ปุจฺฉาวเสน ชาเนยฺยา"ติ ญตฺวา "อตฺถิ นุโข โกจิ เทวตานํ อชฺฌาสยํ คเหตฺวา จริตวเสน ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ สมตฺโถ"ติ "เตสุ ปญฺจสเตสุปิ ภิกฺขูสุ เอโกปิ น สกฺโกตี"ติ อทฺทส. ตโต อสีติ มหาสาวเก เทฺว อคฺคสาวเก จ สมนฺนาหริตฺวา "เตปิ น สกฺโกนฺตี"ติ ทิสฺวา จินฺเตสิ "สเจ ปจฺเจกพุทฺโธ ภเวยฺย, สกฺกุเณยฺย นุโข"ติ. "โสปิ น สกฺกุเณยฺยา"ติ ญตฺวา "สกฺกสุยามาทีสุ โกจิ สกฺกุเณยฺยา"ติ สมนฺนาหริ. สเจปิ หิ เตสุ โกจิ สกฺกุเณยฺย, ตํ ปุจฺฉาเปตฺวา อตฺตนา วิสชฺเชยฺย, น ปน เตสุปิ โกจิ สกฺโกติ.

อถสฺส เอตทโหสิ "มาทิโส พุทฺโธเยว สกฺกุเณยฺย, อตฺถิ ปน กตฺถจิ อญฺโญ พุทฺโธ"ติ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตญาณํ ปตฺถริตฺวา โอโลเกนฺโต น อญฺญํ พุทฺธํ อทฺทส. อนจฺฉริยํ เจตํ, ยํ อิทานิ อตฺตนา สมํ น ปสฺเสยฺย, โส ชาตทิวเสปิ พฺรหฺมชาลวณฺณนายํ วุตฺตนเยน อตฺตนา สมํ อปสฺสนฺโต "อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา"ติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ อญฺญํ อตฺตนา สมํ อปสฺสิตฺวา จินฺเตสิ "สเจ อหํ ปุจฺฉิตฺวา สยเมว ๒- วิสชฺเชยฺยํ, เอวํเปตา เทวตา น สกฺขิสฺสนฺติ ปฏิวิชฺฌิตุํ. อญฺญสฺมึ ปน พุทฺเธเยว ปุจฺฉนฺเต มยิ จ. วิสชฺเชนฺเต อจฺเฉรกํ ภวิสฺสติ, สกฺขิสฺสนฺติ จ เทวตา ปฏิวิชฺฌิตุํ, ตสฺมา นิมฺมิตพุทฺธํ มาเปสฺสามี"ติ อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย "ปตฺตจีวรคฺคหณํ อาโลกิตวิโลกิตํ สมฺมิญฺชิตปสาริตํ จ มม สทิสํเยว โหตู"ติ กามาวจรจิตฺเตหิ ปริกมฺมํ กตฺวา ปาจีนยุคนฺธรปริกฺเขปโต อุลฺลงฺฆมานํ จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา นิกฺขมนฺตํ วิย รูปาวจรจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ.

เทวสงฺโฆ ตํ ทิสฺวา "อญฺโญปิ นุโข โภ จนฺโท อุคฺคโต"ติ อาห. อถ จนฺทมณฺฑลํ โอหาย อาสนฺนตเร ชาเต "น จนฺโท, สุริโย อุคฺคโต"ติ ปุน อาสนฺนตเร ชาเต "น สุริโย, เทววิมานํ เอตนฺ"ติ ปุน อาสนฺนตเร ชาเต "น เทววิมานํ, เทวปุตฺโต เอโส"ติ ๓- ปุน อาสนฺนตเร ชาเต "น เทวปุตฺโต, มหาพฺรหฺมา เอโส"ติ ปุน อาสนฺนตเร ชาเต "น มหาพฺรหฺมา, อปโรปิ โภ พุทฺโธ อาคโต"ติ อาห. ตตฺถ ปุถุชฺชนเทวตา จินฺตยึสุ "เอกพุทฺธสฺส

อถ ตสฺส เทวสงฺฆสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว นิมฺมิตพุทฺโธ อาคนฺตฺวา ทสพลํ อวนฺทิตฺวาว สมฺมุขฏฺฐาเน สมสมํ กตฺวา มาปิเต อาสเน นิสีทิ. ภควโตปิ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณานิ, นิมฺมิตสฺสาปิ ทฺวตฺตึสาว, ภควโตปิ สรีรา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, นิมฺมิตสฺสาปิ, ภควโต สรีรา รสฺมิโย นิมฺมิตสฺส สรีเร ปฏิหญฺญนฺติ, นิมฺมิตสฺส สรีรา รสฺมิโย ภควโต สรีเร ๑- ปฏิหญฺญนฺติ. ตา ทฺวินฺนํปิ พุทฺธานํ สรีรโต อุคฺคมฺม อกนิฏฺฐภวนํ อาหจฺจ ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา เทวตานํ มตฺถกมตฺถก- ปริยนฺเตน ๒- โอตริตฺวา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ปติฏฺฐหึสุ. สกลจกฺกวาฬคพฺภํ สุวณฺณมยวงฺกโคปานสิวินทฺธมิว เจติยฆรํ วิโรจิตฺถ. ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา เอกจกฺกวาเฬ ราสีภูตา ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ รสฺมิคพฺภนฺตรํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐํสุ. นิมฺมิตพุทฺโธ นิสีทนฺโตเยว ทสพลสฺส โพธิปลฺลงฺเก กิเลสปฺปหานํ อภิตฺถวนฺโต

"ปุจฺฉามิ ตํ ๓- มุนึ ปหูตปญฺญํ

ติณฺณํ ปารคตํ ปรินิพฺพุตํ ฐิตตฺตํ

นิกฺขมฺม ฆรา ปนุชฺช กาเม

กถํ ภิกฺขุ สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา"ติ ๔- คาถํ อภาสิ.

สตฺถา เทวตานํ ตาว จิตฺตกลฺลตาชนนตฺถํ อาคตาคตานํ นามโคตฺตานิ กเถสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อาจิกฺขิสฺสามิ ภิกฺขเวติ อาทิมาห.

[๓๓๔] ตตฺถ สิโลกมนุกสฺสามีติ อกฺขรปทนิยมิตํ วจนสงฺฆาฏํ ปวตฺตยิสฺสามิ. ยตฺถ ภุมฺมา ตทสฺสิตาติ เยสุ เยสุ ฐาเนสุ ภุมฺมา เทวตา ตํ ตํ นิสฺสิตา. เย สิตา คิริคพฺภรนฺติ อาทีหิ เตสํ ภิกฺขูนํ วณฺณํ กเถสิ, เย ภิกฺขู คิริกุจฺฉึ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. ปหิตตฺตาติ เปสิตจิตฺตา. สมาหิตาติ อวิกฺขิตฺตา. ปุถูติ พหุชนา. สีหาว สลฺลีนาติ สีหา วิย นิลีนา เอกตฺตํ อุปคตา.

@๔ ขุ. ๑/๓๓๒ สุตฺตนิปาต โลมหํสาภิสมฺภุโนติ โลมหํสํ อภิภวิตฺวา ฐิตา, นิพฺภยาติ วุตฺตํ โหติ. โอทาตมนสา สุทฺธาติ โอทาตจิตฺตา หุตฺวา สุทฺธา. วิปฺปสนฺนมนาวิลาติ วิปฺปสนฺนา อนาวิลา.

ภิยฺโย ปญฺจสเต ญตฺวาติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สทฺธึ อติเรกปญฺจสเต ภิกฺขู ชานิตฺวา. วเน กาปิลวตฺถเวติ กปิลวตฺถุสมีปมฺหิ ชาเต วนสณฺเฑ. ตโต อามนฺตยิ สตฺถาติ ตทา อามนฺตยิ. สาวเก สาสเน รเตติ อตฺตโน ธมฺมเทสนาย สวนนฺเต ชาตตฺตา สาวเก สิกฺขตฺตยสาสเน รตตฺตา สาสเน รเต. อิทํ สพฺพํ "สิโลกมนุกสฺสามี"ติ วจนโต อญฺเญน วุตฺตํ วิย กตฺวา วทติ.

เทวกายา อภิกฺกนฺตา, เต วิชานาถ ภิกฺขโวติ เต ทิพฺพจกฺขุนา วิชานาถาติ เนสํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุญาณาภินีหารตฺถาย กเถสิ. เต จ อาตปฺปมกรุํ, สุตฺวา พุทฺธสฺส สาสนนฺติ เต จ ภิกฺขู ตํ พุทฺธสฺส สาสนํ สุตฺวา ตาวเทว ตทตฺถาย วิริยํ อกรึสุ. ๑-

เอวํ กตมตฺตาตปฺปานํเยว เตสมฺปาตุรหุ ญาณํ. กีทิสํ? อมนุสฺสานํ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อุปฺปชฺชิ. น ตํ เตหิ ตสฺมึ ขเณ ปริกมฺมํ กตฺวา อุปฺปาทิตํ. อริยมคฺเคเนว หิ ตํ นิปฺผนฺนํ. อมนุสฺสทสฺสนตฺถํ ปนสฺส อภินีหารมตฺตเมว กตํ. สตฺถาปิ "อตฺถิ ตุมฺหากํ ญาณํ, ตํ นีหริตฺวา เตน หิ เต วิชานาถา"ติ อิทเมว สนฺธาย "เต วิชานาถ ภิกฺขโว"ติ อาห.

อปฺเปเก สตมทฺทกฺขุนฺติ เตสุ ภิกฺขูสุ เอกจฺเจ ภิกฺขู อมนุสฺสานํ สตํ อทฺทสํสุ. สหสฺสํ อถ สตฺตรินฺติ เอเก สหสฺสํ. เอเก สตฺตติ สหสฺสานิ. สตํ เอเก สหสฺสานนฺติ เอเก สตสหสฺสํ อทฺทสํสุ. อปฺเปเกนนฺตมทฺทกฺขุนฺติ วิปุลํ อทฺทสํสุ, สตวเสน สหสฺสวเสน จ อปริจฺฉินฺเนปิ อทฺทสํสูติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา ทิสา สพฺพา ผุฏา อหุํ, ภริตา สมฺปุณฺณาว อเหสุํ.

ตญฺจ สพฺพํ อภิญฺญายาติ ยนฺเตสุ เอเกเนเกน ทิฏฺฐํ, ตญฺจ สพฺพํ ชานิตฺวา. ววตฺถิตฺวาน ๒- จกฺขุมาติ หตฺถตเล เลขํ วิย ปจฺจกฺขโต ววตฺถเปตฺวา ปญฺจหิ

[๓๓๕] สตฺตสหสฺสาว ๑- ยกฺขา, ภุมฺมา กาปิลวตฺถวาติ สตฺตสหสฺสา ตาเวตฺถ กปิลวตฺถุํ นิสฺสาย นิพฺพตฺตา ยกฺขา ภุมฺมาเยวาติ วทติ. อิทฺธิมนฺโตติ ทิพฺพอิทฺธิยุตฺตา. ชุติมนฺโตติ อานุภาวสมฺปนฺนา. วณฺณวณฺโตติ สรีรวณฺณสมฺปนฺนา. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. โมทมานา อภิกฺกามุนฺติ ตุฏฺฐจิตฺตา อาคตา. ภิกฺขูนํ สมิตึ วนนฺติ อิมํ มหาวนํ ภิกฺขูนํ สนฺติกํ ภิกฺขูนํ ทสฺสนตฺถาย อาคตา. อถวา สมิตินฺติ สมูหํ, ภิกฺขุสมูหทสฺสนาย อาคตาติปิ อตฺโถ.

ฉสหสฺสา เหมวตา, ยกฺขา นานตฺตวณฺณิโนติ ฉสหสฺสา เหมวตปพฺพเต นิพฺพตฺตยกฺขา, เต จ สพฺเพปิ นีลาทิวเสน ๒- นานตฺตวณฺณา. สาตาคิรา ติสหสฺสาติ สาตาคิริปพฺพเต นิพฺพตฺตยกฺขา ติสหสฺสา. อิจฺเจเต โสฬสสหสฺสาติ เอเต สพฺเพปิ โสฬสสหสฺสา โหนฺติ. เวสฺสามิตฺตา ปญฺจสตาติ เวสฺสามิตฺตปพฺพเต นิพฺพตฺตา ปญฺจสตา. กุมฺภีโร ราชคหิโกติ ราชคหนคเร นิพฺพตฺโต กุมฺภีโร นาม ยกฺโข. เวปุลฺลสฺส นิเวสนนฺติ ตสฺส เวปุลฺลปพฺพโต นิเวสนํ, นิวาสนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ภิยฺโย นํ สตสหสฺสํ, ยกฺขานํ ปยิรุปาสตีติ ตํ อติเรกยกฺขสตสหสฺสํ ปยิรุปาสติ. กุมฺภีโร ราชคหิโก, โสปาค สมิตึ วนนฺติ โสปิ กุมฺภีโร สปริวาโร อิมํ วนํ ภิกฺขูนํ สมิตึ ทสฺสนตฺถาย อาคโต.

[๓๓๖] ปุริมญฺจ ทิสํ ราชา, ธตรฏฺโฐ ปสาสตีติ ปาจีนทิสํ อนุสาสติ. คนฺธพฺพานํ อาธิปตีติ ๓- จตูสุปิ ทิสาสุ คนฺธพฺพานํ เชฏฺฐโก, สพฺเพ เต ตสฺส วเส วตฺตนฺติ. มหาราชา ยสสฺสิโสติ มหาปริวาโร เอโส มหาราชา.

ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, อินฺทนามา มหพฺพลาติ ตสฺส ธตรฏฺฐสฺส พหโว มหพฺพลา ปุตฺตา, เต สพฺเพ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ นามธารกา.

วิรุโฬฺห ตปฺปสาสตีติ ๑- ตํ ทิสํ วิรุฬฺหโก ๒- อนุสาสติ.

ปุตฺตาปิ ตสฺสาติ ตสฺสาปิ ตาทิสาเยว ปุตฺตา. ปาลิยํ ปน "มหพฺพลา"ติ ลิขิตนฺติ. ๓- อฏฺฐกถายํ สพฺพวาเรสุ ๔- "มหาพลา"ติ ปาโฐ.

"ปุริมทิสํ ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรุฬฺหโก.

ปจฺฉิเมน วิรูปกฺโข, กุเวโร อุตฺตรํ ทิสํ.

จตฺตาโร เต มหาราชา, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

ททฺทลฺลมานา ๕- อฏฺฐํสุ, วเน กาปิลวตฺถเว"ติ. อิมา ปน คาถา สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตา.

อยํ เหตฺถ อตฺโถ:- ทสหสสฺสจกฺกวาเฬ ธตรฏฺฐา นาม มหาราชาโน อตฺถิ, เต สพฺเพปิ โกฏิสตสหสฺสโกฏิสตสหสฺสคนฺธพฺพปริวารา อาคนฺตฺวา ปุรตฺถิมาย ทิสาย กปิลวตฺถุมหาวนโต ปฏฺฐาย จกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิตา. เอวํ ทกฺขิณทิสาทีสุ วิรุฬฺหกาทโย. เตเนวาห "สมนฺตา จตุโร ทิสา, ททฺทลฺลมานา อฏฺฐํสู"ติ. อิทํ หิ วุตฺตํ โหติ "สมนฺตา จกฺกวาเฬหิ อาคนฺตฺวา จตุโร ทิสา ปพฺพตมตฺถเกสุ อคฺคิกฺขนฺธา วิย สุฏฺฐุ ชลมานา ฐิตา"ติ. เต ปน ยสฺมา กปิลวตฺถุวนเมว สนฺธาย อาคตา, ตสฺมา จกฺกวาฬํ ปูเรตฺวา จกฺกวาเฬน สมสมา ฐิตาปิ "วเน กาปิลวตฺถเว"ติ วุตฺตา.

[๓๓๗] เตสํ มายาวิโน ทาสา, อาคู ๖- วญฺจนิกา สฐาติ เตสํ มหาราชานํ กตปาปปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย ยุตฺตา กุฏิลาจารา ทาสา อตฺถิ, เย สมฺมุขปรมฺมุขวญฺจนาหิ โลกวญฺจนโต "วญฺจนิกา"ติ จ, เกราฏิยสาเถยฺเยน สมนฺนาคตตฺตา "สฐา"ติ จ วุจฺจนฺติ, เตปิ อาคตาติ อตฺโถ. มายา กุเฏณฺฑุ เวเฏณฺฑุ ๗- วิฏู จ ๘- วิฏุโฏ ๙- สหาติ เต ทาสา สพฺเพปิ มายาการกาว. นาเมน ปเนตฺถ เอโก กุเฏณฺฑุ นาม, เอโก วิเฏณฺฑุ นาม, ปาลิยํ ปน "เวเฏณฺฑู"ติ ลิขนฺติ. เอโก วิฏุ นาม, เอโก วิฏุโฏ นาม. สหาติ โสปิ วิฏุโฏ เตหิ สเหว อาคโต.

@๔ ม. สพฺพฏฺฐาเนสุ ๕ ม. ททฺทฬฺหมานา ๖ ฉ.ม. อาคุํ, สี., อิ. อาคุ

@๗ ฉ.ม. วิเฏณฺฑุ ๘ ฉ.ม., สี., อิ. วิฏุจฺจ ๙ อิ. วิฏุจฺโจ

จนฺทโน กามเสฏฺโฐ จ, กินฺนุฆณฺฑุ ๑- นิฆณฺฑุ จาติ อปโร กินฺนุฆณฺโฑ ๒- นาม. ปาลิยํ ปน "กินฺนุฆณฺฑู"ติ ลิขนฺติ. นิฆณฺฑุ จาติ อญฺโญ นิฆณฺฑุ นาม, เอตฺตกา ทาสา. อิโต ปเร ปน

"ปนาโท โอปมญฺโญ จ, เทวสูโต จ มาตลิ.