ตตฺถ กุโตมุขาติ ภควติ อภิมุเข ธมฺมํ เทเสนฺเต ตุเมฺห กุโตมุขา กึ อญฺญาวิหิตา อิโตจิโตจ โอโลกยมานา อุทาหุ นิทฺทายมานา. ทุทฺทิฏฺฐรูปนฺติ ทุทฺทิฏฺฐสภาวํ ทฏฺฐุํ อยุตฺตํ. สหธมฺมิเกติ เอกสฺส สตฺถุ สาสเน สมาจิณฺณธมฺเม กตปุญฺเญ. เตสํ ภนฺเตติ เตสํ โคปเกน เทวปุตฺเตน เอวํ วตฺวา ปุน "อโห ตุเมฺห นิลฺลชฺชา อหิริกา"ติ อาทีหิ วจเนหิ ปฏิโจทิตานํ เทฺว เทวา ทิฏฺเฐว ธมฺเม สตึ ปฏิลภึสุ.

กายํ พฺรหฺมปุโรหิตนฺติ เต กิร จินฺตยึสุ "นเฏหิ นาม นจฺจนฺเตหิ คายนฺเตหิ วาเทนฺเตหิ อาคนฺตฺวา ทาโย นาม ลภิตพฺโพ อสฺส, อยํ ปน อมฺหากํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปกฺขิตฺตโลณํ อุทฺธนํ วิย ตฏตฏายเตฺวว ๓- กินฺนุโข อิทนฺ"ติ อถ ๔- อาวชฺเชนฺตา อตฺตโน สมณภาวํ ปริสุทฺธสีลตํ ฌานลาภิตํ ตสฺเสว กุลูปกภาวญฺจ ทิสฺวา "ปริสุทฺธสีลา นาม ฉสุ เทวโลเกสุ ยถารุจิเต ฐาเน นิพฺพตฺตนฺติ, ฌานลาภิโน พฺรหฺมโลเก. มยํ อุปริเทวโลเกปิ พฺรหฺมโลเกปิ

@๓ ฉ.ม. ตฏตฏายเตว ๔ ฉ.ม., อิ. อถสทฺโท น ทิสฺสติ นิพฺพตฺติตุํ นาสกฺขิมฺหา. ๑- อมฺหากํ โอวาเท ฐตฺวา อยํ อิตฺถิกา อุปริ นิพฺพตฺตา, มยํ ภิกฺขู สมานา ภควติ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวา หีเน คนฺธพฺพกาเย นิพฺพตฺตา. เตน โน อยํ เอวํ นิคฺคณฺหาตี"ติ ญตฺวา ตสฺส กถํ สุณนฺตาเยว เตสุ เทฺว ชนา ปฐมชฺฌานสตึ ปฏิลภิตฺวา ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺตา อนาคามิผเลเยว ปติฏฺฐหึสุ. อถ เนสํ ปริตฺโต กามาวจรตฺตภาโว ธาเรตุํ นาสกฺขิ. ตสฺมา ตาวเทว จวิตฺวา พฺรหฺมปุโรหิเตสุ นิพฺพตฺตา. โส จ เนสํ กาโย ตตฺถ ฐิตานํเยว นิพฺพตฺโต. เตน วุตฺตํ "เตสํ ภนฺเต โคปเกน เทวปุตฺเตน ปฏิโจทิตานํ เทฺว เทวา ทิฏฺเฐเยว ธมฺเม สตึ ปฏิลภึสุ กายํ พฺรหฺมปุโรหิตนฺ"ติ.

ตตฺถ ทิฏฺฐเว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ฌานสตึ ปฏิลภึสุ. ตตฺเถว ฐตฺวา จุตา ปน กายํ พฺรหฺมปุโรหิตํ พฺรหฺมปุโรหิตสรีรํ ปฏิลภึสูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอโก ปน เทโวติ เอโก เทวปุตฺโต นิกฺกนฺตึ ภินฺทิตุํ อสกฺโกนฺโต กาเม อชฺฌาวสิ, ตตฺเถว อาวาสิโก นิวาสิโก อาโหสิ.

[๓๕๔] สํฆญฺจุปฏฺฐาสินฺติ สํฆญฺจ อุปฏฺฐาสึ. สุธมฺมตายาติ ธมฺมสฺส สุนฺทรภาเวน. ติทิวูปปนฺโนติ ติทิเว ติทสปุเร อุปฺปนฺโน. คนฺธพฺพกายูปคเต วสีเนติ คนฺธพฺพกายํ อาวาสิเก หุตฺวา อุปคเต. เย จ มยํ ปุพฺเพ มนุสฺสภุตาติ เย ปุพฺเพ มนุสฺสภูตา มยํ อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐหิมฺหาติ อิมินา สทฺธึ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ปาทูปสงฺคยฺหาติ ปาเท อุปสงฺคยฺห ปาทโธวนปาทมกฺขนานุปฺปทาเนน ปูเชตฺวา เจว วนฺทิตฺวา จ. สเก นิเวสเนติ อตฺตโน ฆเร. อิมสฺสาปิ ปทสฺส อุปฏฺฐหิมฺหาติ อิมินาว สมฺพนฺโธ.

ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพติ อตฺตนาว เวทิตพฺโพ. อริยานํ ๒- สุภาสิตานีติ ตุเมฺหหิ วุจฺมานานิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สุภาสิตานิ. ตุเมฺห ปน เสฏฺฐมุปาสมานาติ อุตฺตมํ พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปาสมานา อนุตฺตเรติ ๓- พุทฺธสาสเน วา. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ. ภวตูปปตฺตีติ ภวนฺตานํ อุปปตฺติ. อคาเร ๔- วสโต

สํเวคชาตสฺสาติ ชาตสํเวคสฺส สกฺกสฺส. กามาภิภูติ ทุวิธานํปิ กามานํ อภิภู. สติยา วิหีนาติ ฌานสติวิรหิตา. ติณฺณํ เตสนฺติ เตสุ ตีสุ ชเนสุ. อาวสิเนตฺถ ๗- เอโกติ ตตฺถ หีเน กาเย เอโกเยว อาวาสิโก ชาโต. สมฺโพธิปถานุสาริโนติ อนาคามิมคฺคานุสาริโน. เทเวปิ หีเฬนฺตีติ เทฺวปิ เทวโลเก หีเฬนฺตา อโธ กโรนฺตา อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สมาหิตตฺตา อตฺตโน ปาทปํสุํ เทวตานํ มตฺถเก โอกีรนฺตา อากาเส อุปฺปติตฺวา คตาติ. เอตาทิสี ธมฺมปกาสเนตฺถาติ เอตฺถ สาสเน เอวรูปา ธมฺมปฺปกาสนา, ยาย ๘- สาวกา เอเตหิ คุเณหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. น ตตฺถ กึ กงฺขติ โกจิ สาวโกติ กึ ตตฺถ เตสุ สาวเกสุ โกจิ เอกสาวโกปิ พุทฺธาทีสุ วา จาตุทฺทิสภาเว วา น กงฺขติ "สพฺพทิสาสุ

@๔ ฉ.ม., อิ. อยํปาโฐ น ทิสฺสติ ๕ ฉ.ม., อิ. ปาปิมโยคานีติ

@๖ ฉ.ม. สนฺนานิ, สี., อิ. สนฺทานคุณานิ ๗ อิ. อวสีเนตฺถ ๘ ม. ยสฺส อสชฺชมาโน อคยฺหมาโน วิหรตี"ติ. อิทานิ ภควโต วณฺณํ วณฺเณนฺโต "นิตฺติณฺณโอฆํ วิจิกิจฺฉฉินฺนํ, พุทฺธํ นมสฺสามิ ชินํ ชนินฺทนฺ"ติ อาห.

ตตฺถ วิจิกิจฺฉฉินฺนนฺติ ฉินฺนวิจิกิจฺฉํ. ชนินฺทนติ สพฺพโลกุตฺตมํ. ยํ เต ธมฺมนฺติ ยํ ตว ธมฺมํ. อชฺฌคมํสุ ๑- เตติ เต เทวปุตฺตา อธิคตา. กายํ พฺรหฺมปุโรหิตนฺติ อมฺหากํ ปสฺสนฺตานญฺเญว พฺรหฺมปุโรหิตสรีรํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- ยํ ตว ธมฺมํ ชานิตฺวา เตสํ ติณฺณํ ชนานํ เต เทฺว วิเสสคู อมฺหากํ ปสฺสนฺตานํเยว กายํ พฺรหฺมปุโรหิตํ อธิคนฺตฺวา มคฺคผลวิเสสํ อชฺฌคมํสุ, มยํปิ ตสฺส ธมฺมสฺส ปตฺติยา อาคตมฺหา ๒- มาริสาติ. อาคตมฺหาติ ๓- สมฺปตฺตมฺหา. กตาวกาสา ภควตา ปญฺหํ ปุจฺเฉมุ มาริสาติ สเจ โน ภควา โอกาสํ กโรติ, อถ ภควตา กตาวกาสา หุตฺวา ปญฺหํ มาริส ปุจฺเฉยฺยามาติ อตฺโถ.

มฆมาณววตฺถุวณฺณนา

[๓๕๕] ทีฆรตฺตํ วิสุทฺโธ โข อยํ ยกฺโขติ จิรกาลโต ปภูติ วิสุทฺโธ สุวิสุทฺโธ. ๔- กีวจิรกาลโต? อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ มคธรฏฺเฐ มจลคามเก มฆมาณวกาลโต ๕- ปฏฺฐาย. ตทา กิเรส เอกทิวเส ๖- กาลสฺเสวุฏฺฐาย คามมชฺเฌ มนุสฺสานํ คามกมฺมกรณฏฺฐานํ คนฺตฺวา อตฺตโน ฐิตฏฺฐานํ ปาทนฺเตเนว ปํสุกจวรํ อปเนตฺวา รมณียํ อกาสิ, อญฺโญ อาคนฺตฺวา ตตฺถ อฏฺฐาสิ. โส ตาวตเกเนว สตึ ปฏิลภิตฺวา มชฺเฌ คามสฺส ขลมณฺฑลมตฺตํ ฐานํ โสเธตฺวา วาลุกํ โอกีริตฺวา ทารูนิ อาหริตฺวา สีตกาเล อคฺคึ กโรติ, ทหรา จ มหลฺลกา จ อาคนฺตฺวา ตตฺถ นิสีทนฺติ.

อถสฺส เอกทิวสํ เอตทโหสิ "มยํ นครํ คนฺตฺวา ราชราชมหามตฺตาทโย ปสฺสาม, อิเมสุปิ จนฺทิมสุริเยสุ `จนฺโท นาม เทวปุตฺโต สุริโย นาม เทวปุตฺโต'ติ วทนฺติ, กึ นุ โข กตฺวา เอเต เอตา สมฺปตฺติโย อธิคตา"ติ. ตโต "น อญฺญํ กิญฺจิ, ปุญฺญกมฺมเมว กตฺวา"ติ จินฺเตตฺวา "มยาปิ เอวํวิธสมฺปตฺติทายกํ ปุญฺญกมฺมเมว กตฺตพฺพนฺ"ติ จินฺเตสิ. โส กาลสฺเสวุฏฺฐาย ยาคุํ

@๔ ฉ.ม.,อิ. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๕ ก. มาฆมาณวกาลโต ๖ ฉ.ม.,อิ. เอกทิวสํ ปิวิตฺวา วาสีผรสุกุทฺทาลมุสลหตฺโถ จตุมหาปถํ คนฺตฺวา มุสเลน ปาสาเณ อุจฺจาเลตฺวา ปวตฺเตติ, ยานานํ อกฺขปฏิฆาตรุกฺเข หรติ, วิสมํ สมํ กโรติ, จตุมหาปเถ สาลํ กโรติ, โปกฺขรณึ ขณติ, เสตุํ พนฺธติ, เอวํ ทิวสํ กมฺมํ กตฺวา อตฺถงฺคเต สุริเย ฆรํ เอติ.

ตํ อญฺโญ ปุจฺฉิ "โภ มฆ ๑- ตฺวํ ปาโตว นิกฺขมิตฺวา สายํ อรญฺญโต เอสิ, กึ กมฺมํ กโรสี"ติ. ปุญฺญกมฺมํ กโรมิ, สคฺคคามิมคฺคํ โสเธมีติ. กิมิทํ โภ ปุญฺญํ นามาติ. กึ ๒- ตฺวํ น ชานาสีติ. อาม น ชานามีติ. นครํ คตกาเล ทิฏฺฐปุพฺพา เต ราชราชมหามตฺตาทโยติ. อาม ทิฏฺฐปุพฺพาติ. ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา เตหิ ตํ ฐานํ ลทฺธํ, อหํปิ เอวํวิธสมฺปตฺติทายกํ กมฺมํ กโรมิ. "จนฺโท นาม เทวปุตฺโต สุริโย นาม เทวปุตฺโต"ติ สุตปุพฺพํ ตยาติ. อาม สุตปุพฺพนฺติ. เอตสฺส สคฺคสฺส คมนมคฺคํ อหํ โสเธมีติ, อิทํ ปน ปุญฺญกมฺมํ กึ ตเวว วฏฺฏติ, ๓- อญฺญสฺสาปิ วฏฺฏตีติ. น กสฺส เจตํ วาริตนฺติ. ยทิ เอวํ เสฺว อรญฺญํ คมนกาเล มยฺหํปิ สทฺทํ เทหีติ. ปุนทิวเส ตํ คเหตฺวา คโต, เอวํ ตสฺมึ คาเม เตตฺตึส มนุสฺสา ตรุณวยา สพฺเพ ตสฺเสว อนุวตฺตกา อเหสุํ. เต เอกจฺฉนฺทา หุตฺวา ปุญฺญกมฺมานิ กโรนฺตา วิจรนฺติ. ยํ ทิสํ คจฺฉนฺติ มคฺคํ สมํ กโรนฺตา เอกทิวเสเยว ๔- กโรนฺติ, โปกฺขรณึ ขณนฺตา สาลํ กโรนฺตา เสตุํ พนฺธนฺตา เอกทิวเสเยว นิฏฺฐาเปนฺติ.

อถ เนสํ คามโภชโก จินฺเตสิ "อหํ ปุพฺเพ เอเตสุ สุรํ ปิวนฺเตสุ ปาณฆาตาทีนิ กโรนฺเตสุ จ กติกหาปนาทิวเสน ๕- เจว ทณฺฑพลิวเสน จ ธนํ ลภามิ, อิทานิ เอเตสํ ปุญฺญกรณโต ปฏฺฐาย เอตฺตโก อาโย นตฺถิ, หนฺท เน ราชกุเล ปริภินฺทามี"ติ ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา โจเร มหาราช ปสฺสามีติ. กุหึ ตาตาติ. มยฺหํ คาเมติ. กึ โจรา นาม ตาตาติ. ราชาปราชิกา เทวาติ. กึชาติกาติ. คหปติชาติกา เทวาติ. คหปติกา กึ กริสฺสนฺตีติ, ๖- ตยา ชานมาเนน กสฺมา มยฺหํ น กถิตนฺติ. ภเยน มหาราช น กเถมิ, อิทานิ มา มยฺหํ โทสํ

@ วฏฺฏตีติ ๔ ฉ.ม.,อิ. เอกทิวเสเนว ๕ ฉ.ม.,อิ. กหาปนาทิวเสน

@๖ ฉ.ม., อิ. กริสฺสนฺติ. กเรยฺยาถาติ. อถ ราชา "อยํ มยฺหํ มหารวํ รวตี"ติ สทฺทหิตฺวา "เตนหิ คจฺฉ ตฺวเมว เน อาเนหี"ติ พลํ ทตฺวา เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ทิวสํ อรญฺเญ กมฺมํ กตฺวา สายมาสํ ภุญฺชิตฺวา คามมชฺเฌ นิสีทิตฺวา "เสฺว กึ กมฺมํ กริสฺสาม, กึ มคฺคํ สมํ กโรม, โปกฺขรณึ ขณาม, เสตุํ พนฺธามา"ติ มนฺตยมาเนเยว เต ปริวาเรตฺวา "มา ผนฺทิตฺถ, รญฺโญ อาณา"ติ พนฺธิตฺวา ปายาสิ.

อถ โข เนสํ อิตฺถิโย "สามิกา กิร โว `ราชาปราชิกา โจรา'ติ พนฺธิตฺวา นียนฺตี"ติ สุตฺวา "อติจิเรน กูฏา เอเต `ปุญฺญกมฺมํ กโรมา'ติ ทิวเส ทิวเส อรญฺญเมว ๑- คจฺฉนฺติ, สพฺพกมฺมนฺตา ปริหีนา, เคเห น กิญฺจิ วฑฺฒติ, สุฏฺฐุ พนฺธา สุฏฺฐุ คหิตา"ติ วทึสุ. คามโภชโกปิ เต เนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสิ. ราชา อนุปปริกฺขิตฺวาเยว "หตฺถินา มทฺทาเปถา"ติ อาห. เตสุ นียมาเนสุ มโฆ อิตเร อาห "โภ สกฺขิสฺสถ มม วจนํ กาตุนฺ"ติ. ตว วจนํ กโรนฺตาเยวมฺหา อิมํ ภยํ ปตฺตา เอวํ สนฺเตปิ ตว วจนํ กโรม, ภณ โภ กึ กโรมาติ. เอถ ๒- โภ วฏฺเฏ จรนฺตานํ นาม นิพนฺธํ เอตํ, กึ ปน ตุเมฺห โจราติ. น โจรมฺหาติ. อิมสฺส โลกสฺส สจฺจกิริยา นาม อวสฺสโย, ตสฺมา สพฺเพปิ "ยทิ อเมฺห โจรา หตฺถี มทฺทตุ, อถ น โจรา มา มทฺทตู"ติ สจฺจกิริยํ กโรถาติ. เต ตถา อกํสุ. หตฺถี อุปคนฺตุํปิ น สกฺโกติ, วิรวนฺโต ปลายติ, หตฺถึ ตุตฺตโตมรงฺกุเสหิ โกฏฺเฏนฺตาปิ อุปเนตุํ น สกฺโกนฺติ. "หตฺถึ อุปเนตุํ น สกฺโกมา"ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. เตนหิ เตสํ อุปริ กเฏน ปฏิจฺฉาเทตฺวา มทฺทาเปถาติ. อุปริ กเฏ ทินฺเน ทฺวิคุณรวํ ๓- วิรวนฺโต ปลายติ.

ราชา สุตฺวา เปสุญฺญการกํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห "ตาต หตฺถี มทฺทิตุํ น อิจฺฉตี"ติ. อาม เทว เชฏฺฐกมาณโว มนฺตํ ชานาติ, มนฺตสฺเสเวส อานุภาโวติ. ราชา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา "มนฺโต กิร เต อตฺถี"ติ ปุจฺฉิ. นตฺถิ เทว มยฺหํ มนฺโต, สจฺจกิริยํ ปน มยํ กริมฺหา "ยทิ อเมฺห รญฺโญ โจรา มทฺทตุ, อถ น โจรา มา มทฺทตู"ติ. สจฺจกิริยาย โน เอส อานุภาโวติ. กึ ปน ตาต

อยํ ตุเมฺห กิมตฺถํ ปิสุเณสีติ. อมฺหากํ ปมตฺตกาเล อิทญฺจิทญฺจ ลภติ อปฺปมตฺตกาเล ตํ นตฺถิ, เอเตน การเณนาติ. ตาต อยํ หตฺถี นาม ติรจฺฉาโน, โสปิ ตุมฺหากํ คุณํ ชานาติ. อหํ มนุสฺโส หุตฺวาปิ น ชานามิ, ตุมฺหากํ วสนคามํ ตุมฺหากํเยว ปุน อหรณียํ พฺรหฺมเทยฺยํ กตฺวา เทมิ, อยํปิ หตฺถี ตุมฺหากํเยว โหติ, เปสุญฺญการโกปิ ตุมฺหากํเยว ทาโส โหตุ, อิโต ปฏฺฐาย มยฺหํปิ ปุญฺญํ ๒- กโรถาติ ธนํ ทตฺวา วิสชฺเชสิ. เต ธนํ คเหตฺวา วาเรน วาเรน หตฺถึ อารุยฺห คจฺฉนฺตา มนฺตยนฺติ "โภ ปุญฺญกมฺมํ นาม อนาคตภวตฺถาย กรณียํ, ๓- ตํ อมฺหากํ ปน อนฺโตอุทเก ปุปฺผิตํ นีลุปฺปลํ วิย อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. อิทานิ อติเรกํ ปุญฺญํ กริสฺสามา"ติ. กึ กโรมาติ. จตุมหาปเถ ถาวรํ กตฺวา มหาชนสฺส วิสฺสมนสาลํ กโรมาติ. ๔- อิตฺถีหิ ปน สทฺธึ อปตฺติกํ กตฺวา กริสฺสาม, อเมฺหสุ หิ "โจรา"ติ คเหตฺวา นียมาเนสุ อิตฺถีสุ ๕- เอกาปิ จินฺตามตฺตกํปิ อกตฺวา "สุพนฺธา ๖- สุคหิตา"ติ อุฏฺฐหิ, ๗- ตสฺมา ตาสํ ปตฺตึ น ทสฺสามาติ. เต อตฺตโน เคหานิ คนฺตฺวา หตฺถิโน เตตฺตึสปิณฺฑภตฺตํ ๘- เทนฺติ, เตตฺตึสติณมุฏฺฐิโย อารหนฺติ, ตํ สพฺพํ หตฺถิสฺส กุจฺฉิปูรํ ชาตํ. เต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา รุกฺเข ฉินฺทนฺติ, ฉินฺนํ ฉินฺนํ หตฺถี อากฑฺฒิตฺวา สกฏปเถ ฐเปสิ, ๙- เต รุกฺเข ตจฺเฉตฺวา สาลาย กมฺมํ อารภึสุ.