@๓ องฺ. จตุกฺก ๒๑/๗๐ อธมฺมิกสุตฺต ๔ ฉ.ม. ปริวตฺเตตฺวา อุทกํ คเหตฺวา อุทเกน หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ อถ ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรสิ. โส "อวิชฺชาปจฺจยา สํขารา"ติ อาทิโต ปฏฺฐาย อนฺตํ, อนฺตโต ปฏฺฐาย อาทึ, อุภยนฺตโต ปฏฺฐาย มชฺฌํ, มชฺฌโต ปฏฺฐาย อุโภ อนฺเต ปาเปนฺโต ติกฺขตฺตุํ ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาการํ สมฺมสิ. ตสฺเสวํ สมฺมสนฺตสฺส ปจฺจยากาโร อติวิภูโต หุตฺวา อุตฺตานกุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ.

ตโต จินฺเตสิ "อยํ ปจฺจยากาโร สพฺพพุทฺเธหิ `คมฺภีโร เจว คมฺภีราวภาโส จา'ติ กถิโต, มยฺหํ โข ปน ปเทสญาเณ ฐิตสฺส สาวกสฺส สโต อุตฺตาโน วิภูโต ปากโฏ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, มยฺหํเยว นุ โข เอส อุตฺตานโก หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, อุทาหุ อญฺเญสมฺปี"ติ. อถสฺส เอตทโหสิ "หนฺทาหํ อิมํ ปญฺหํ คเหตฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉามิ, อทฺธา เม ภควา อิมํ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา สาลินฺทํ สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย เอกํ สุตฺตนฺตกฺขนฺธํ ๑- กเถตฺวา ทสฺเสสฺสติ. พุทฺธานํ หิ วินยปญฺญตฺตึ, ภุมฺมนฺตรํ, ปจฺจยาการํ, สมยนฺตรนฺติ อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ ปตฺวา คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ, พุทฺธญาณสฺส มหนฺตภาโว ปญฺญายติ, เทสนา คมฺภีรา โหติ ติลกฺขณาหตา ๒- สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา"ติ.

โส กิญฺจาปิ ปกติยาว เอกทิวเส สตวารมฺปิ สหสฺสวารมฺปิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺโต น อเหตุอการเณน อุปสงฺกมติ, ตํทิวสํ ปน อิมํ ปญฺหํ คเหตฺวา "อิมํ พุทฺธคนฺธหตฺถึ อาสชฺช ญาณโกญฺจนาทํ โสสฺสามิ, พุทฺธสีหํ อาสชฺช ญาณสีหนาทํ โสสฺสามิ, พุทฺธสินฺธวํ อาสชฺช ญาณปทวิกฺกมํ ปสฺสิสฺสามี"ติ จินฺเตตฺวา ทิวาฏฺฐานา อุฏฺฐาย จมฺมกฺขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา อาทาย สายณฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิ. เตน วุตฺตํ "สายณฺหเวลาย ปจฺจยาการปญฺหา- ปุจฺฉนการเณน อุปสงฺกนฺโต"ติ ๓-

ยาว คมฺภีโรติ เอตฺถ ยาวสทฺโท ปมาณาติกฺกเม, อติกฺกมฺม ปมาณํ คมฺภีโร, อติคมฺภีโรติ อตฺโถ. คมฺภีราวภาโสติ คมฺภีโรว หุตฺวา อวภาสติ,

ภควา ตสฺส วจนํ สุตฺวา "อานนฺโท ภวคฺคคฺคหณาย หตฺถํ ปสาเรนฺโต วิย, สิเนรุํ ภินฺทิตฺวา ๓- มิญฺชํ นีหริตุํ วายมมาโน วิย, วินา นาวาย มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม วิย, ปฐวึ ปริวตฺเตตฺวา ปฐโวชํ คเหตุํ วายมมาโน วิย จ พุทฺธวิสยํ ปญฺหํ อตฺตโน อุตฺตานนฺติ วทติ, หนฺทสฺส คมฺภีรภาวํ อาจิกฺขามี"ติ ๔- จินฺเตตฺวา มา เหวนฺติ อาทิมาห.

ตตฺถ มา เหวนฺติ หกาโร นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. มา เหวนฺติ จ อิทํ วจนํ ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อุสฺสาเทนฺโตปิ ๕- ภณติ อปสาเทนฺโตปิ.

อุสฺสาทนาวณฺณนา

ตตฺถ อุสฺสาเทนฺโตปิ:- อานนฺท ตฺวํ มหาปญฺโญ วิสทญาโณ, เตน เต คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย ขายติ. อญฺเญสํ ปเนส อุตฺตานโกติ น สลฺลกฺเขตพฺโพ, คมฺภีโรเยว จ คมฺภีราวภาโส จ. ตตฺถ จตสฺโส อุปมา วทนฺติ. ฉ มาเส สุโภชนรสผุฏฺฐสฺส กิร กตโยคสฺส มหามลฺลสฺส สมชฺชสมเย กตมลฺลปาสาณปริจยสฺส ๖- ยุทฺธภูมึ คจฺฉนฺตสฺส อนฺตรา มลฺลปาสาณํ

@๔ ฉ.ม.,อิ. อาจิกฺขิสฺสามิ ๕ ม. อุสฺสาเรนฺโตปิ ๖ อิ. กตมลฺลเนปุญฺญสฺส ทสฺเสสุํ, โส กึ เอตนฺติ อาห. มลฺลปาสาโณติ. อาหรถ นนฺติ. อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกมาติ วุตฺเต สยํ คนฺตฺวา กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐานนฺติ วตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ เทฺว ปาสาเณ อุกฺขิปิตฺวา กีฬาคุเล วิย ขิปิตฺวาว อคมาสิ. ตตฺถ มลฺลสฺส มลฺลปาสาโณ ลหุโกติ น อญฺเญสํ ลหุโกติ วตฺตพฺโพ. ฉ มาเส สุโภชนรสผุฏฺโฐ มลฺโล วิย หิ กปฺปสตสหสฺสํ อภินีหารสมฺปนฺโน อายสฺมา อานนฺโท, ยถา มลฺลสฺส มหาพลตาย มลฺลปาสาโณ ลหุโก, เอวํ เถรสฺส มหาปญฺญตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโน, โส อญฺเญสํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

มหาสมุทฺเท จ ติมิ นาม มจฺโฉ ทฺวิโยชนสติโก, ติมิงฺคโล ติโยชนสติโก, ติมิติมิงฺคโล ๑- จตุโยชนสติโก, ติมิรมิงฺคโล ๒- ปญฺจโยชนสติโก, อานนฺโท ติมินฺโท ๓- อชฺฌาโรโห มหาติมีติ อิเม จตฺตาโร โยชนสหสฺสิกา. ตตฺถ ติมิรมิงฺคเลเนว ทีเปนฺติ. ตสฺส กิร ทกฺขิณกณฺณํ จาเลนฺตสฺส ปญฺจ โยชนสเต ปเทเส อุทกํ จลติ. ตถา วามกณฺณํ. ตถา นงฺคุฏฺฐํ. ตถา สีสํ. เทฺว ปน กณฺเณ จาเลตฺวา นงฺคุฏฺเฐน อุทกํ ปหริตฺวา สีสํ อปราปรํ กตฺวา ๔- กีฬิตุํ อารทฺธสฺส สตฺตฏฺฐโยชนสเต ปเทเส ภาชเน ปกฺขิปิตฺวาปิ อุทฺธเน อาโรปิตํ วิย อุทกํ ปกฺกุฏฺฐติ, ๕- ติโยชนสตมตฺเต ปเทเส อุทกํ ปิฏฺฐึ ฉาเทตุํ น สกฺโกติ. โส เอวํ วเทยฺย "อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโร คมฺภีโรติ วทนฺติ, กุตสฺส คมฺภีรตา, มยํ ๖- ปิฏฺฐิปฏิจฺฉาทนมตฺตํปิ อุทกํ น ลภามา"ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส ติมิรมิงฺคลสฺส มหาสมุทฺโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสํ ขุทฺทกมจฺฉานํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสํปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

สุปณฺณราชา จ ทิยฑฺฒโยชนสติโก, ตสฺส ทกฺขิณปกฺโข ปญฺญาสโยชนิโก โหติ, ตถา วามปกฺโข, ปิญฺชวฏฺฏิ ๗- สฏฺฐิโยชนิกา, คีวา ตึสโยชนิกา, มุขํ นวโยชนํ, ปาทา ทฺวาทสโยชนิกา. ตสฺมึ สุปณฺณวาตํ ทสฺเสตุํ อารทฺเธ สตฺตฏฺฐโยชนสตํ ฐานํ นปฺปโหติ. โส เอวํ วเทยฺย "อยํ อากาโส อนนฺโต

@๔ อิ. กมฺเปตฺวา. ๕ ฉ.ม. ปกฺกุฐติ. อิ. ปกฺกฏฺฐํ ๖ ม. มยฺหํ. ๗ ฉ.ม. ปิญฺฉวฏฺฏิ อนนฺโตติ วทนฺติ, กุตสฺส อนนฺตตา, มยํ ปกฺขวาตปฺปสารโณกาสํปิ น ลภามา"ติ. ตตฺถ กายูปนนฺนสฺส สุปณฺณรญฺโญ อากาโส ปริตฺโตติ อญฺเญสํ ขุทฺทกปกฺขีนํ ปริตฺโตติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺเสว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสํปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

ราหุ อสุรินฺโท ปน ปาทนฺตโต ยาว เกสนฺตา โยชนานํ จตฺตาริ สหสฺสานิ อฏฺฐ จ สตานิ โหนฺติ. ตสฺส ทฺวินฺนํ พาหานํ อนฺตรํ ทฺวาทสโยชนสติกํ. พหลนฺเตน ๑- ฉโยชนสติกํ. หตฺถปาทตลานิ ปุถุลโต ทฺวิโยชนสตานิ, ติโยชนสติก นาสิกา, ตถา มุขํ. เอเกกํ องฺคุลิปพฺพํ ปญฺญาสโยชนํ, ตถา ภมุกนฺตรํ. นลาฏํ ติโยชนสติกํ. สีสํ นวโยชนสติกํ. ตสฺส มหาสมุทฺทํ โอติณฺณสฺส คมฺภีรํ อุทกํ ชานุปฺปมาณํ โหติ. โส เอวํ วเทยฺย "อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโร คมฺภีโรติ วทนฺติ, กุตสฺส คมฺภีรตา, มยํ ชานุปฏิจฺฉาทนมตฺตํปิ อุทกํ น ลภามา"ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส ราหุโน มหาสมุทฺโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสํปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. เอตมตฺถํ สนฺธาย ภควา "มา เหวํ อานนฺท อวจ, มา เหวํ อานนฺท อวจา"ติ อาห.

เถรสฺส หิ จตูหิ การเณหิ คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อุปฏฺฐาสิ, ๒- กตเมหิ จตูหิ, ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา, ติตฺถวาเสน, โสตาปนฺนตาย, พหุสฺสุตภาเวนาติ.

ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติกถา

อิโต กิร สตสหสฺสิเม กปฺเป ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิ. ตสฺส หํสวติ นาม อโหสิ, อานนฺโท นาม ราชา ปิตา, สุเมธา นาม เทวี มาตา, โพธิสตฺโต อุตฺตรกุมาโร นาม อโหสิ. โส ปุตฺตสฺส ชาตทิวเส มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา ปธานมนุยุญฺชนฺโต ๓- อนุกฺกเมน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา "อเนกชาติสํสารนฺ"ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตาหํ โพธิปลฺลงฺเก

สตฺถา ปน อุพฺเพธโต อฏฺฐปณฺณาสหตฺโถ ๒- อโหสิ ตสฺส อุภินฺนํ พาหานมนฺตรํ อฏฺฐารสหตฺถํ, นลาฏํ ปญฺจหตฺถํ, หตฺถปาทา เอกาทสหตฺถา. ตสฺส เอกาทสหตฺเถน ปาเทน ทฺวาทสหตฺถาย กณฺณิกาย อกฺกนฺตมตฺตสฺส นวฆฏปฺปมาณา เรณุ อุฏฺฐาย อฏฺฐปญฺญาสหตฺถํ ปเทสํ อุคฺคนฺตฺวา โอกิณฺณมโนสิลาย จุณฺณํ วิย ปจฺโจกิณฺณา. ๓- ตทุปาทาย ภควา ปทุมุตฺตโรเตฺวว ปญฺญายิตฺถ.

ตสฺส เทวิโล จ สุชาโต จ เทฺว อคฺคสาวกา อเหสุํ. อมิตา จ อสมา จ เทฺว อคฺคสาวิกา. สุมโน นาม อุปฏฺฐาโก. ปทุมุตฺตโร นาม ภควา ปิตุ สงฺคหํ กุรุมาโน ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร หํสวติยา ราชธานิยา วสติ.

กนิฏฺฐภาตา ปนสฺส สุมนกุมาโร นาม. ตสฺส ราชา หํสวติโต วีสติโยชนสเต ปเทเส ๔- โภคคามํ อทาสิ. โส กทาจิ กรหจิ ๕- อาคนฺตฺวา ปิตรญฺจ สตฺถารญฺจ ปสฺสติ. อเถกทิวสํ ปจฺจนฺโต กุปิโต. สุมโน รญฺโญ เปเสสิ "ปจฺจนฺโต กุปิโต"ติ. ราชา "ตฺวํ มยา ตตฺถ กสฺมา ฐปิโต"ติ ปฏิเปเสสิ. โส นิกฺขมฺม โจเร วูปสเมตฺวา "อุปสนฺโต เทว ชนปโท"ติ รญฺโญ เปเสสิ. ราชา ตุฏฺโฐ "สีฆํ มม ปุตฺโต อาคจฺฉตู"ติ อาห. ตสฺส สหสฺสมตฺตา อมจฺจา โหนฺติ. โส เตหิ สทฺธึ อนฺตรามคฺเค มนฺเตสิ "มยฺหํ ปิตา ตุฏฺโฐ สเจ เม วรํ เทติ, กึ คณฺหามิ"ติ. อถ นํ เอกจฺเจ "หตฺถึ คณฺหถ, อสฺสํ คณฺหถ, รถํ คณฺหถ, ชนปทํ คณฺหถ, สตฺต รตนานิ คณฺหถา"ติ อาหํสุ. อปเร "ตุเมฺห ปฐวิสฺสรสฺส ปุตฺตา, ตุมฺหากํ ธนํ น ทุลฺลภํ, ลทฺธํปิ เจตํ สพฺพํ ปหาย คมนียํ, ปุญฺญเมว เอกํ อาทาย คมนียํ,