อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ. อิทฺธิวิธนฺติ อิทฺธิโกฏฺฐาสํ.

ติวิธโอกาสาธิคมวณฺณนา

[๒๘๘] สุขสฺสาธิคมายาติ ฌานสุขสฺส มคฺคสุขสฺส พลสุขสฺส จ อธิคมาย. สํสฏฺโฐติ สมฺปยุตฺตจิตฺโต. อริยธมฺมนฺติ อริเยน ภควตา พุทฺเธน เทสิตํ ธมฺมํ. สุณาตีติ สตฺถุ สมฺมุขา ภิกฺขุภิกฺขุนีอาทีหิ วา เทสิยมานา สุณาติ. โยนิโส มนสิกโรตีติ อุปายโต ปถโต การณโต อนิจฺจนฺติ อาทิวเสน มนสิกโรติ. "โยนิโสมนสิกาโร นาม อุปายมนสิกาโร ปถมนสิกาโร, อนิจฺเจ อนิจฺจนฺติ อสุเภ อสุภนฺติ ทุกฺเข ทุกฺขนฺติ อนตฺตนิ อนตฺตาติ สจฺจานุโลมิเกน วา จิตฺตสฺส อาวชฺชนา อนฺวาวชฺชนา ๖- อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร, อยํ วุจฺจติ โยนิโส มนสิกาโร"ติ เอวํวุตฺตโยนิโสมนสิกาเรน ๗- กมฺมํ อารภตีติ อตฺโถ.

@๔ ฉ.ม.,อิ. ชาติสมฺปตฺติเมว ๕ ฉ.ม.,อิ. วีมํสธุเรน

@๖ ฉ.ม.,อิ. อาวฏฺฏนา อนฺวาวฏฺฏนา ๗ ฉ.ม.,อิ. เอวํ วุตฺเต โยนิโสมนสิกาเร อสํสฏฺโฐติ วตฺถุกาเมหิปิ กิเลสกาเมหิปิ อสํสฏฺโฐ วิหรติ. อุปฺปชฺชติ สุขนฺติ อุปฺปชฺชติ ปฐมชฺฌานสุขํ. สุขา ภิยฺโย โสมนสฺสนฺติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส ฌานสุขปจฺจยา อปราปรํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ปมุทาติ ตุฏฺฐาการโต ทุพฺพลปีติ. ปาโมชฺชนฺติ พลวปีติโสมนสฺสํ ๑- ปฐโม โอกาสาธิคโมติ ปฐมชฺฌานํ ปญฺจ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา "ปฐโม โอกาสาธิคโม"ติ วุตฺตํ.

โอฬาริกาติ เอตฺถ กายวจีสงฺขารา ตาว โอฬาริกา โหนฺตุ, จิตฺตสงฺขารา กถํ โอฬาริกาติ. อปฺปหีนตฺตา. กายสงฺขารา หิ จตุตฺถชฺฌาเนน ปหียนฺติ, วจีสงฺขารา ทุติยชฺฌาเนน, จิตฺตสงฺขารา นิโรธสมาปตฺติยา. อิติ กายวจีสงฺขาเรสุ ปหีเนสุปิ เต ติฏฺฐนฺติเยวาติ ปหีเน อุปาทาย อปฺปหีนตฺตา โอฬาริกา นาม ชาตา. สุขนฺติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติสุขํ. สุขา ภิยฺโย โสนมสฺสนฺติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อปราปรํ โสนมสฺสํ, ทุติโย โอกาสาธิคโมติ จตุตฺถชฺฌานํ สุขทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา "ทุติโย โอกาสาธิคโม"ติ วุตฺตํ. ทุติยตติยชฺฌานานิ ปเนตฺถ จตุตฺเถ คหิเต คหิตาเนว โหนฺตีติ วิสุํ น วุตฺตานีติ.

อิทํ กุสลนฺติ อาทีสุ. กุสลํ นาม ทส กุสลกมฺมปถา. อกุสลนฺติ ทสอกุสลกมฺมปถา. สาวชฺชทุกาทโยปิ เอเตสํเยว วเสน เวทิตพฺพา. สพฺพญฺเจว ปเนตํ กณฺหญฺจ สุกฺกญฺจ สปฺปฏิภาคํ จาติ กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคํ. นิพฺพานเมว เจกํ ๒- อปฺปฏิภาคํ. อวิชฺชา ปหียตีติ วฏฺฏปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา ปหียติ. วิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชติ. สุขนฺติ อรหตฺตมคฺคสุขญฺเจว ผลสุขญฺจ. สุขา ภิยฺโย โสมนสฺสนฺติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อปราปรํ โสมนสฺสํ. ตติโย โอกาสาธิคโมติ อรหตฺตมคฺโค สพฺพกิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา "ตติโย โอกาสาธิคโม"ติ วุตฺโต. เสสา มคฺคา ปน ตสฺมึ คหิเต อนฺโตคธาเอวาติ วิสุํ น วุตฺตา.

อิเม ปน ตโย โอกาสาธิคมา อฏฺฐตึสารมฺมณวเสน วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพา. กถํ? สพฺพานิ อารมฺมณานิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว อุปจารวเสน จ อปฺปนาวเสน จ ววตฺถเปตฺวา จตุวีสติยา ฐาเนสุ ปฐมชฺฌานํ "ปฐโม โอกาสาธิคโม"ติ กเถตพฺพํ. เตรสสุ ฐาเนสุ ทุติยตติยชฺฌานานิ, ปณฺณรสสุ ฐาเนสุ จตุตฺถชฺฌานญฺจ นิโรธสมาปตฺตึ ปาเปตฺวา "ทุติโย โอกาสาธิคโม"ติ กเถตพฺพํ. ทส อุปจารชฺฌานานิ ปน มคฺคสฺส ปทฏฺฐานภูตานิ ตติยํ โอกาสาธิคมํ ภชนฺติ. อปิจ ตีสุ สิกฺขาสุ อธิสีลสิกฺขา ปฐมํ โอกาสาธิคมํ ภชติ, อธิจิตฺตสิกฺขา ทุติยํ, อธิปญฺญาสิกฺขา ตติยนฺติ เอวํ สิกฺขาวเสนปิ กเถตพฺพํ. สามญฺญผเลปิ จูฬสีลโต ยาว ปฐมชฺฌานา ปฐโม โอกาสาธิคโม, ทุติยชฺฌานโต ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนา ทุติโย, วิปสฺสนาโต ๑- ยาว อรหตฺตา ตติโย โอกาสาธิคโมติ เอวํ สามญฺญผลสุตฺตนฺตวเสนปิ กเถตพฺโพ ๒- ตีสุ ปน ปิฏเกสุ วินยปิฏกํ ปฐมํ โอกาสาธิคมํ ภชติ, สุตฺตนฺตปิฏกํ ทุติยํ, อภิธมฺมปิฏกํ ตติยนฺติ เอวํ ปิฏกวเสนปิ กเถตพฺพํ.

ปุพฺเพ กิร มหาเถรา วสฺสูปนายิกาย อิมเมว สุตฺตํ ปฏฺฐเปนฺติ. กึการณา? ตีณิ ปิฏกานิ วิภชิตฺวา กเถตุํ ลภิสฺสามาติ. เตปิฏเกน หิ สโมธาเนตฺวา กเถนฺตสฺส ทุกฺกถิตนฺติ เกนจิ ๓- น สกฺกา วตฺตุํ. เตปิฏกํ วิภชิตฺวา ๔- กถิตเมว อิทํ สุตฺตํ สุกถิตํ โหตีติ.

จตุสติปฏฺฐานวณฺณนา

[๒๘๙] กุสลสฺสาธิคมายาติ มคฺคกุสลสฺส เจว ผลกุสลสฺส จ อธิคมตฺถาย. อุภยํปิ เหตํ อนวชฺชฏฺเฐน เขมฏฺเฐน วา กุสลเมว. ตตฺถ สมฺมา สมาธิยตีติ ตสฺมึ อชฺฌตฺตกาเย สมฺมา สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต โหติ. พหิทฺธา ปรกาเย ญาณทสฺสนํ อภินิพฺพตฺเตตีติ อตฺตโน กายโต ปรสฺส กายาภิมุขํ ญาณํ เปเสติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. สพฺพตฺเถว จ สติมาติ ปเทน กายาทิปริคฺคาหิกา