สกฺโก ปน โสตาปนฺโนว ๒- หุตฺวา ภควโต ปุรโตเยว จวิตฺวา ตรุณสกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เทวตานํ หิ จวมานานํ อตฺตภาวสฺส คตาคตฏฺฐานํ นาม น ปญฺญายติ, ทีปสิขาปคมนํ วิย โหติ. ตสฺมา เสสเทวตา น ชานึสุ. สกฺโก ปน สยํ จุตตฺตา ภควา จ อปฏิหตญาณตฺตาติ ๓- เทฺวว ชนา ชานึสุ. อถ สกฺโก จินฺเตสิ "มยฺหํ หิ ภควตา ตีสุ ฐาเนสุ นิพฺพตฺตกผลเมว กถิตํ, อยญฺจ ปน มคฺโค วา ผลํ วา สกุณิกาย วิย อุปฺปติตฺวา คเหตุํ น สกฺกา, อาคมียปุพฺพภาคปฏิปทายสฺส ภวิตพฺพํ. หนฺทาหํ อุปริ ขีณาสวสฺเสว ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปุจฺฉิสฺสามี"ติ.

@อิ. โสตาปนฺโน ชาโต โสตาปนฺ โน ว. ๓ ฉ.ม., อิ. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ.

ปาติโมกฺขสํวรวณฺณนา

[๓๖๔] ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปฏิปนฺโน ปน มาริสาติ อาทิมาห. ตตฺถ ปาฏิโมกฺขสํวรายาติ อุตฺตมเชฏฺฐกสีลสํวราย. กายสมาจารมฺปีติ อาทิ เสวิตพฺพกายสมาจาราทิวเสน ปาติโมกฺขสํวรทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สีลกถา จ นาเมสา กมฺมปถวเสน วา ปณฺณตฺติวเสน วา กเถตพฺพา โหติ.

ตตฺถ กมฺมปถวเสน กเถนฺเตน อเสวิตพฺพกายสมาจาโร ตาว ปาณาติปาตอทินฺนาทานกาเมสุมิจฺฉาจาเรหิ กเถตพฺโพ. ปณฺณตฺติวเสน กเถนฺเตน กายทฺวาเร ปณฺณตฺติสิกฺขาปทวีติกฺกมนวเสน กเถตพฺโพ. เสวิตพฺพกายสมาจาโร ปาณาติปาตาทิเวรมณีหิ เจว กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกขาปทอวีติกฺกเมน จ กเถตพฺโพ. อเสวิตพฺพวจีสมาจาโร มุสาวาทาทิวจีทุจฺจริเตน เจว วจีทฺวาเร ปญฺญตฺต- สิกฺขาปทวีติกฺกเมน จ กเถตพฺโพ. เสวิตพฺพวจีสมาจาโร มุสาวาทาทิเวรมณีหิ เจว วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทอวีติกฺกเมน จ กเถตพฺโพ.

ปริเยสนา ปน กายวาจาหิ ปริเยสนาเยว. สา กายวจีสมาจารคฺคหเณน คหิตาปิ สมานา ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกสีลํ นาม เอตสฺมึเยว ทฺวารทฺวเย อุปฺปชฺชติ, น อากาเส. ตสฺมา อาชีวฏฺฐมกสีลทสฺสนตฺถํ วิสุํ วุตฺตา. ตตฺถ น เสวิตพฺพปริเยสนา อนริยปริเยสนาย กเถตพฺพา. เสวิตพฺพปริเยสนา อริยปริเยสนาย. วุตฺตํ เหตํ:- เทฺวมา ภิกฺขเว ปริเยสนา อนริยา จ ปริเยสนา, อริยา จ ปริเยสนา. กตมา จ ภิกฺขเว อนริยปริเยสนา? อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อตฺตนา ชาติธมฺโม สมาโน ชาติธมฺมํเยว ปริเยสติ, อตฺตนา ชราธมฺโม, พฺยาธิธมฺโม, มรณธมฺโม, โสกธมฺโม, สงฺกิเลสธมฺโม ๑- สมาโน สงฺกิเลสธมฺมํเยว ปริเยสติ.

กิญฺจ ภิกฺขเว ชาติธมฺมํ วเทถ. ปุตฺตภริยํ ภิกฺขเว ชาติธมฺมํ, ทาสีทาสํ ชาติธมฺมํ, อเชฬกํ ชาติธมฺมํ, กุกฺกุฏสูกรํ ชาติธมฺมํ, หตฺถิควาสฺสวฬวํ ชาติธมฺมํ, ชาตรูปรชตํ ชาติธมฺมํ, ชาติธมฺมา เหเต ภิกฺขเว อุปธโย, เอตฺถายํ คธิโต ๒- มุจฺฉิโต อชฺฌาปนฺโน อตฺตนา ชาติธมฺโม สมาโน ชาติธมฺมํเยว ปริเยสติ.

กิญฺจ ภิกฺขเว ชราธมฺมํ วเทถ. ปุตฺตภริยํ ภิกฺขเว ชราธมฺมํ ฯเปฯ ชราธมฺมํเยว ปริเยสติ.

กิญฺจ ภิกฺขเว พฺยาธิธมฺมํ วเทถ. ปุตฺตภริยํ ภิกฺขเว พฺยาธิธมฺมํ ฯเปฯ พฺยาธิธมฺมํเยว ปริเยสติ.

กิญฺจ ภิกฺขเว มรณธมฺมํ วเทถ. ปุตฺตภริยํ ภิกฺขเว มรณธมฺมํ ฯเปฯ มรณธมฺมํเยว ปริเยสติ.

กิญฺจ ภิกฺขเว โสกธมฺมํ วเทถ. ปุตฺตภริยํ ภิกฺขเว โสกธมฺมํ ฯเปฯ โสกธมฺมํเยว ปริเยสติ.

กิญฺจ ภิกฺขเว สงฺกิเลสธมฺมํ วเทถ. ปุตฺตภริยํ ภิกฺขเว สงฺกิเลสธมฺมํ ฯเปฯ สงฺกิเลสธมฺมํเยว ปริเยสติ. อยํ ภิกฺขเว อนริยปริเยสนาติ ๑-

อปิจ กุหนาทิวเสน ปญฺจวิธา อโคจรวเสน ฉพฺพิธา เวชฺชกมฺมาทิวเสน เอกวีสติวิธา, เอวํ ปวตฺตา สพฺพาปิ อเนสนา อนริยา ปริเยสนาเยวาติ เวทิตพฺพา.

กตมา จ ภิกฺขเว อริยปริเยสนา? อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อตฺตนา ชาติธมฺโม สมาโน ชาติธมฺเม อาทีนวํ วิทิตฺวา อชาตํ อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ นิพฺพานํ ปริเยสติ, อตฺตนา ชราธมฺโม, พฺยาธิมรณโสกสงฺกิเลสธมฺโม สมาโน สงฺกิเลสธมฺเม อาทีนวํ วิทิตฺวา อสงฺกิลิฏฺฐํ อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ นิพฺพานํ ปริเยสติ, อยํ ภิกฺขเว อริยาปริเยสนา. ๒-

อปิจ ปญฺจ กุหนาทีนิ ฉ อโคจเร เอกวีสติวิธญฺจ อเนสนํ วชฺเชตฺวา ภิกฺขาจริยาย ธมฺเมน สเมน ปริเยสนาปิ อริยปริเยสนาเยวาติ เวทิตพฺพา.

เอตฺถ จ โย โย "น เสวิตพฺโพ"ติ วุตฺโต, โส โส ปุพฺพภาเค ปาณาติปาตาทีนํ สมฺภารปริเยสนปโยคกรณคมนกาลโต ปฏฺฐาย น เสวิตพฺโพว. อิตโร อาทิโต ปฏฺฐาย เสวิตพฺโพ, อสกฺโกนฺเตน จิตฺตํปิ อุปฺปาเทตพฺพํ. อปิจ สํฆเภทาทีนํ อตฺถาย ปรกฺกมนฺตานํ เทวทตฺตาทีนํ วิย กายสมาจาโร น

เอวํ ปฏิปนฺโน โขติ เอวํ อเสวิตพฺพํ กายวจีสมาจารปริเยสนญฺจ ปหาย เสวิตพฺพานํ ปาริปูริยา ปฏิปนฺโน เทวานมินฺท ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวราย อุตฺตมเชฏฺฐกสีลสํวรตฺถาย ปฏิปนฺโน นาม โหตีติ ภควา ขีณาสวสฺส อาคมนียปุพฺพภาคปฏิปทํ กเถสิ.

อินฺทฺริยสํวรวณฺณนา

[๓๖๕] ทุติยปุจฺฉาย ๑- อินฺทฺริยสํวรายาติ อินฺทฺริยานํ ปิธานาย, คุตฺตทฺวารตาย สํวุตทฺวารตายาติ อตฺโถ. วิสชฺชเน ปนสฺส จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปนฺติ อาทิ เสวิตพฺพรูปาทิวเสน อินฺทฺริยสํวรทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํ วุตฺเตติ เหฏฺฐา โสมนสฺสาทิปญฺหวิสชฺชนานํ สุตตฺตา อิมินาปิ เอวรูเปเนว ภวิตพฺพนฺติ สญฺชาตปฏิภาโณ ภควตา เอวํ วุตฺเต สกฺโก เทวานมินฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ, เอตํ อิมสฺส โข อหํ ภนฺเตติ อาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควาปิสฺส โอกาสํ ทตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. กเถตุกาโมปิ หิ โย อตฺถํ สมฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, อตฺถํ สมฺปาเทตุํ สกฺโกนฺโต วา น กเถตุกาโม โหติ, น ตสฺส ภควา โอกาสํ กโรติ. อยํ ปน ยสฺมา กเถตุกาโม เจว, สกฺโกติ จ อตฺถํ สมฺปาเทตุํ, ตสฺมา ตสฺส ภควา โอกาสมกาสิ.

ตตฺถ เอวรูปํ น เสวิตพฺพนฺติ อาทีสุ อยํ สงฺเขโป:- ยํ รูปํ ปสฺสโต ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ น เสวิตพฺพํ น ทฏฺฐพฺพํ น โอโลเกตพฺพนฺติ อตฺโถ. ยํ ปน ปสฺสโต อสุภสญฺญา วา สณฺฐาติ, ปสาโท วา อุปฺปชฺชติ, อนิจฺจสญฺญาปฏิลาโภ วา โหติ, ตํ เสวิตพฺพํ.

ยํ จิตฺตกฺขรํปิ จิตฺตพฺยญฺชนํปิ สทฺทํ สุณโต ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เอวรูโป สทฺโท น เสวิตพฺโพ. ยํ ปน อตฺถนิสฺสิตํ ธมฺมนิสฺสิตํ กุมฺภทาสีคีตกํปิ สุณนฺตสฺส ปสาโท วา อุปฺปชฺชติ, นิพฺพิทา วา สณฺฐาติ, เอวรูโป สทฺโท เสวิตพฺโพ.

ยํ คนฺธํ ฆายโต ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เอวรูโป คนฺโธ น เสวิตพฺโพ. ยํ ปน คนฺธํ ฆายโต อสุภสญฺญาทิปฏิลาโภ โหติ, เอวรูโป คนฺโธ เสวิตพฺโพ.

ยํ รสํ สายโต ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เอวรูโป รโส น เสวิตพฺโพ. ยํ ปน รสํ สายโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา เจว อุปฺปชฺชติ, สายิตปจฺจยา จ กายพลํ นิสฺสาย อริยภูมึ โอกฺกมิตุํ สกฺโกติ, มหาสีวตฺเถรภาคิเนยฺยสีวสามเณรสฺส วิย ภุญฺชนฺตสฺเสว วา กิเลสกฺขโย โหติ, เอวรูโป รโส เสวิตพฺโพ.

ยํ โผฏฺฐพฺพํ ผุสโต ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เอวรูปํ โผฏฺฐพฺพํ น เสวิตพฺพํ. ยํ ปน ผุสโต สาริปุตฺตตฺเถราทีนํ วิย อาสวกฺขโย เจว, วิริยํ จ สุปคฺคหิตํ, ปจฺฉิมา จ ชนตา ทิฏฺฐานุคตึ อาปาทเนน อนุคฺคหิตา โหติ, เอวรูปํ โผฏฺฐพฺพํ เสวิตพฺพํ.

สาริปุตฺตตฺเถโร กิร ตึสวสฺสานิ มญฺเจ ปิฏฺฐึ น ปสาเรสิ. ตถา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร. มหากสฺสปตฺเถโร วีสวสฺสสตํ มญฺเจ ปิฏฺฐึ น ปสาเรสิ. อนุรุทฺธตฺเถโร ปญฺจปญฺญาสวสฺสานิ. ๑- ภทฺทิยตฺเถโร ตึสวสฺสานิ. โสณตฺเถโร อฏฺฐารสวสฺสานิ. รฏฺฐปาลตฺเถโร ทฺวาทส. อานนฺทตฺเถโร ปณฺณรส. ราหุลตฺเถโร ทฺวาทส. พากุลตฺเถโร อสีติวสฺสานิ. นาฬกตฺเถโร ยาว ปรินิพฺพานํ มญฺเจ ปิฏฺฐึ น ปสาเรสีติ.

เย มโนวิญฺเญยฺเย ธมฺเม สมนฺนาหรนฺตสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, "อโห วต ยํ ปเรสํ ปรวิตฺตูปกรณํ ตํ มม อสฺสา"ติ อาทินา นเยน วา อภิชฺฌาทีนิ อาปาถมาคจฺฉนฺติ, เอวรูปา ธมฺมา น เสวิตพฺพา. "สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตู"ติ เอวํ เมตฺตาทิวเสน, เย วา ปน ติณฺณํ เถรานํ ธมฺมา,

[๓๖๖] เอกนฺตวาทาติ เอโกเยว อนฺโต วาทสฺส เอเตสํ น ๑- เทฺว วาทาติ ๑- เอกนฺตวาทา, เอกํเยว วทนฺตีติ ปุจฺฉติ. เอกนฺตสีลาติ เอกาจารา. เอกนฺตจฺฉนฺทาติ เอกลทฺธิกา. เอกนฺตอชฺโฌสานาติ เอกนฺตปริโยสานา.

อเนกธาตุ นานาธาตุ โข เทวานมินฺท โลโกติ เทวานมินฺท อยํ โลโก อเนกชฺฌาสโย นานชฺฌาสโย. เอกสฺมึ คนฺตุกาเม เอโก ฐาตุกาโม โหติ. เอกสฺมึ ฐาตุกาเม เอโก สยิตุกาโม โหติ. เทฺว สตฺตา เอกชฺฌาสยา นาม ทุลฺลภา. ตสฺมึ อเนกธาตุนานาธาตุสฺมึ โลเก ยํ ยเทว ธาตุํ ยํ ยเทว อชฺฌาสยํ สตฺตา อภินิวิสนฺติ คณฺหนฺติ, ตํ ตเทว. ถามสา ปรามาสาติ ถาเมน จ ปรามาเสน จ. อภินิวิสฺส โวหรนฺตีติ สุฏฺฐุ คณฺหิตฺวา โวหรนฺติ, กเถนฺติ ทีเปนฺติ กิตฺเตนฺติ. อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ อิทํ อมฺหากเมว วจนํ สจฺจํ, อญฺเญสํ วจนํ โมฆํ ตุจฺฉํ นิรตฺถกนฺติ.

อจฺจนฺตนิฏฺฐาติ อนฺโต วุจฺจติ วินาโส, อนฺตํ อตีตา นิฏฺฐา เอเตสนฺติ อจฺจนฺตนิฏฺฐา. ยา เอเตสํ นิฏฺฐา, โย ปรมสฺสาโส นิพฺพานํ, ตํ สพฺเพสํ วินาสาติกฺกนฺตมจฺจนฺตนฺติ วุจฺจติ. โยคกฺเขโมติ นิพฺพานสฺเสว นามํ, อจฺจนฺโต โยคกฺเขโม เอเตสนฺติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมํ อริยมคฺคํ จรนฺตีติ พฺรหฺมจารี. อจฺจนฺตตาย ๒- พฺรหฺมจารี อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี. ปริโยสานนฺติ นิพฺพานสฺเสว นามํ, อจฺจนฺตํ ปริโยสานํ เอเตสนฺติ อจฺจนฺตปริโยสานา.

ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตาติ ตณฺหาสงฺขโยติ มคฺโคปิ นิพฺพานํปิ. มคฺโค ตณฺหํ สงฺขิณาติ วินาเสตีติ ตณฺหาสงฺขโย. นิพฺพานํ ยสฺมา ตํ อาคมฺม ตณฺหา สงฺขิยติ วินสฺสติ ตสฺมา ตณฺหาสงฺขโย. ตณฺหาสงฺขเยน มคฺเคน วิมุตฺตา, ตณฺหาสงฺขเย วา นิพฺพาเน วิมุตฺตา อธิมุตฺตาติ ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตา.

เอตฺตาวตา จ ภควตา จุทฺทสปิ ปญฺหา พฺยากตา โหนฺติ. จุทฺทส ปญฺหา นาม อิสฺสามจฺฉริยํ เอโก ปโญฺห, ปิยาปิยํ เอโก, ฉนฺโท เอโก, วิตกฺโก เอโก, ปปญฺโจ เอโก, โสมนสฺสํ เอโก, โทมนสฺสํ เอโก, อุเปกฺขา เอโก, กายสมาจาโร เอโก, วจีสมาจาโร เอโก, ปริเยสนา เอโก, อินฺทฺริยสํวโร เอโก, อเนกธาตุ เอโก, อจฺจนฺตนิฏฺฐา เอโกติ.