ตตฺถ โก คจฺฉตีติ น โกจิ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา คจฺฉติ. กสฺส คมนนฺติ น กสฺสจิ สตฺตสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา คมนํ. กึการณา คจฺฉตีติ จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาเรน คจฺฉติ. ตสฺมา เอส เอวํ ปชานาติ:- "คจฺฉามี"ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ วายํ ชเนติ, วาโย วิญฺญตฺตึ ชเนติ, จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาเรน สกลกายสฺส ปุรโต อภินีหาโร คมนนฺติ วุจฺจติ. ฐานาทีสุปิ เอเสว นโย.

ตตฺราปิ หิ "ติฏฺฐามี"ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ วายํ ชเนติ, วาโย วิญฺญตฺตึ ชเนติ, จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาเรน สกลกายสฺส โกฏิโต ปฏฺฐาย อุสฺสิตภาโว ฐานนฺติ วุจฺจติ. "นิสีทามี"ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ วายํ ชเนติ, วาโย วิญฺญตฺตึ ชเนติ, จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาเรน เหฏฺฐิมกายสฺส สมฺมิญฺชนํ

เอตสฺส เอวํ ปชานโต เอวํ โหติ "สตฺโต คจฺฉติ, สตฺโต ติฏฺฐตี"ติ วุจฺจติ, อตฺถโต ปน โกจิ สตฺโต คนฺตา วา ฐาตา วา นตฺถิ. ยถา ปน "สกฏํ คจฺฉติ, สกฏํ ติฏฺฐตี"ติ วุจฺจติ, น จ กิญฺจ สกฏํ นาม คจฺฉนฺตํ วา ติฏฺฐนฺตํ วา อตฺถิ, จตฺตาโร ปน โคเณ โยเชตฺวา เฉกสฺมึ สารถิมฺหิ ปาเชนฺเต "สกฏํ คจฺฉติ, สกฏํ ติฏฺฐตี"ติ โวหารมตฺตํ โหติ, เอวเมว อชานนฏฺเฐน สกฏํ วิย กาโย โคณา วิย จิตฺตชวาตา สารถี วิย จิตฺตํ. "คจฺฉามิ ติฏฺฐามี"ติ จิตฺเต อุปฺปนฺเน วาโยธาตุ วิญฺญตฺตึ ชนยมานา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาเรน คมนาทีนิ ปวตฺตนฺติ, ตโต "สตฺโต คจฺฉติ, สตฺโต ติฏฺฐติ, อหํ คจฺฉามิ, อหํ ติฏฺฐามี"ติ โวหารมตฺตํ โหติ. เตนาห;-

"นาวา มาลุตเวเคน ชิยาเวเคน เตชนํ

ยถา ยาติ ตถา กาโย ยาติ วาตาหโต อยํ.

ยนฺตํ สุตฺตวเสเนว จิตฺตสุตฺตวเสนิทํ

ปยุตฺตํ กายยนฺตมฺปิ ยาติ ฐาติ นิสีทติ

โก นาม เอตฺถ โส สตฺโต โย วินา เหตุปจฺจเย

อตฺตโน อานุภาเวน ติฏฺเฐ วา ยทิ วา วเช"ติ.

ตสฺมา เอวํ เหตุปจฺจยวเสเนว ปวตฺตานิ คมนาทีนิ สลฺลกฺเขนฺโต เอส "คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ, ฐิโต วา นิสินฺโน วา สยาโน วา สยาโนมฺหีติ ปชานาตี"ติ เวทิตพฺโพ.

ยถา ยถา วา ปนสฺส กาโย ปณิหิโต โหติ, ตถา ตถา นมฺปชานาตีติ สพฺพสงฺคาหิกวจนเมตํ. อิทิ วุตฺตํ โหติ:- เยน เยน วา อากาเรนสฺส กาโย ฐิโต โหติ, เตน เตน นํ ปชานาติ. คมนากาเรน ฐิตํ คจฺฉามีติ ๑- ปชานาติ. ฐานนิสชฺชาสยนากาเรน ๒- ฐิตํ สยาโนมฺหีติ ๓- ปชานาตีติ.

อิติ อชฺฌตฺตํ วาติ เอวํ อตฺตโน วา จตุอิริยาปถปริคฺคณฺหเณน กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ. พหิทฺธา วาติ ปรสฺส วา จตุอิริยาปถปริคฺคณฺหเณน. อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ กาเลน อตฺตโน กาเลน ปรสฺส จตุอิริยาปถปริคฺคณฺหเณน กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ. สมุทยธมฺมานุปสฺสี วาติ อาทีสุ ปน อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโยติ อาทินา นเยน ปญฺจหากาเรหิ รูปกฺขนฺธสฺส สมุทโย จ วโย จ นีหริตพฺโพ. ตํ หิ สนฺธาย อิธ "สมุทยธมฺมานุปสฺสี วา"ติ อาทิ วุตฺตํ. อตฺถิ กาโยติ วา ปนสฺสาติ อาทิ วุตฺตสทิสเมว.

อิธาปิ จตุอิริยาปถปริคฺคาหิกา สติ ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺสา สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, ทุกฺขปริชานโน สมุทยปชหโน นิโรธารมฺมโณ อริยมคฺโค มคฺคสจฺจํ. เอวํ จตุสจฺจวเสน อุสฺสกฺกิตฺวา นิพฺพุตึ ปาปุณาตีติ อิทเมกสฺส จตุอิริยาปถปริคฺคาหิกสฺส ภิกฺขุโน ยาว อรหตฺตา นิยฺยานมุขนฺติ.

อิริยาปถปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุสมฺปชญฺญปพฺพวณฺณนา

[๓๗๖] เอวํ อิริยาปถวเสน กายานุปสฺสนํ วิภชิตฺวา อิทานิ จตุสมฺปชญฺญวเสน วิภชิตุํ ปุน จปรนฺติ อาทิมาห. ตตฺถ อภิกฺกนฺเตติ อาทีนิ สามญฺญผเล วณฺณิตานิ. อิติ อชฺฌตฺตํ วาติ เอวํ จตุสมฺปชญฺญปริคฺคณฺหเณน อตฺตโน วา กาเย ปรสฺส วา กาเย กาเลน วา อตฺตโน กาเลน วา ปรสฺส กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ. อิธาปิ สมุทยธมฺมานุปสฺสีติ อาทีสุ รูปกฺขนฺธสฺเสว สมุทโย จ วโย จ นีหริตพฺโพ. เสสํ วุตฺตสทิสเมว.

อิธ จตุสมฺปชญฺญปริคฺคาหิกา สติ ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺสา สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, วุตฺตปฺปกาโร อริยมคฺโค มคฺคสจฺจํ. เอวํ จตุสจฺจวเสน อุสฺสกฺกิตฺวา นิพฺพุตึ ปาปุณาตีติ. อิทเมกสฺส จตุสมฺปชญฺญปริคฺคาหิกสฺส ภิกฺขุโน วเสน ยาว อรหตฺตา นิยฺยานมุขนฺติ.

จตุสมฺปชญฺญปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฏิกูลมนสิการปพฺพวณฺณนา

[๓๗๗] เอวํ จตุสมฺปชญฺญวเสน กายานุปสฺสนํ วิภชิตฺวา อิทานิ ปฏิกูลมนสิการวเสน วิภชิตุํ ปุน จปรนฺติ อาทิมาห. ตตฺถ อิมเมว กายนฺติ อาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กายคตาสติกมฺมฏฺฐาเน วุตฺตํ. อุภโตมุขาติ เหฏฺฐา จ อุปริ จาติ ทฺวีหิ มุเขหิ ยุตฺตา, นานาวิหิตสฺสาติ นานาวิธสฺส.

อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ:- อุภโตมุขา ปุโตฬี ๑- วิย หิ จาตุมฺมหาภูติโก กาโย, ตตฺถ มิสฺเสตฺวา ปกฺขิตฺตนานาวิธธญฺญํ วิย เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, จกฺขุมา ปุริโส วิย โยคาวจโร, ตสฺส ตํ ปุโตฬึ มุญฺจิตฺวา ปจฺจเวกฺขโต นานาวิธธญฺญสฺส ปากฏกาโล วิย โยคิโน ทฺวตฺตึสาการสฺส วิภูตากาโร ๒- เวทิตพฺโพ, อิติ อชฺฌตฺตํ วาติ เอวํ เกสาทิปริคฺคณฺหเณน อตฺตโน วา กาเย ปรสฺส วา กาเย กาเลน วา อตฺตโน กาเลน วา ปรสฺส กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ. อิโต ปรํ วุตฺตนยเมว. เกวลํ หิ อิธ ทฺวตฺตึสาการปริคฺคาหิกา สติ ทุกฺขสจฺจนฺติ เอวํ โยชนํ กตฺวา นิยฺยานมุขนฺติ เวทิตพฺพํ, เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

ปฏิกูลมนสิการปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ธาตุมนสิการปพฺพวณฺณนา

[๓๗๘] เอวํ ปฏิกูลมนสิการวเสน กายานุปสฺสนํ วิภชิตฺวา อิทานิ ธาตุมนสิการวเสน วิภชิตุํ ปุน จปรนฺติ อาทิมาห. ตตฺรายํ ๓- โอปมฺมสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถวณฺณนา:- ยถา โกจิ ๔- โคฆาตโก วา ตสฺเสว ภตฺตเวตฺตนภโฏ อนฺเตวาสิโก วา คาวึ วธิตฺวา วินิวิชฺฌิตฺวา จตสฺโส ทิสา คตานํ มหาปถานํ

@๓ ฉ.ม. ตตฺถายํ ๔ ม. เอโก เวมชฺฌฏฺฐานสงฺขาเต จาตุมฺมหาปเถ ๑- โกฏฺฐาสํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว ภิกฺขุ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ เยน เกนจิ อากาเรน ฐิตตฺตา ยถาฐิตํ ยถาฐิตตฺตา จ ยถาปณิหิตํ กายํ "อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปฐวีธาตุ ฯเปฯ วาโยธาตู"ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ.

กึ วุตฺตํ โหติ:- ยถา โคฆาตกสฺส คาวึ โปสนฺตสฺสาปิ อาฆาตนํ อาหรนฺตสฺสาปิ อาหริตฺวา ตตฺถ พนฺธิตฺวา ฐเปนฺตสฺสาปิ วเธนฺตสฺสาปิ วธิตํ มตํ ปสฺสนฺตสฺสาปิ ตาวเทว คาวีติ สญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว นํ ปทาเลตฺวา พีลโส ๒- น วิภชติ. วิภชิตฺวา นิสินฺนสฺส ๓- ปน คาวีสญฺญา ๓- อนฺตรธายติ, มํสสญฺญาว ปวตฺตติ. นาสฺส เอวํ โหติ "อหํ คาวึ วิกฺกิณามิ. อิเม คาวึ หรนฺตี"ติ. อถขฺวสฺส "อหํ มํสํ วิกฺกิณามิ, อิเม มํสํ หรนฺติ"จฺเจวํ โหติ, เอวเมว อิมสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ พาลปุถุชฺชนกาเล คิหีภูตสฺสาปิ ปพฺพชิตสฺสาปิ ตาวเทว สตฺโตติ วา ปุคฺคโลติ วา สญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ธาตุโส น ปจฺจเวกฺขติ. ธาตุโส ปจฺจเวกฺขโต ปนสฺส สตฺตสญฺญา อนฺตรธายติ, ธาตุวเสเนว จิตฺตํ สนฺติฏฺฐาติ. เตนาห ภควา "อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ `อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู'ติ. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ทกฺโข โคฆาตโก วา ฯเปฯ วาโยธาตู"ติ โคฆาตโก วิย หิ โยคี, คาวีสญฺญา วิย สตฺตสญฺญา, จาตุมฺมหาปโถ วิย จตุอิริยาปโถ. พีลโส วิภชิตฺวา นิสินฺนภาโว วิย ธาตุโส ปจฺจเวกฺขณนฺติ อยเมตฺถ ปาลิวณฺณนา. กมฺมฏฺฐานกถา ปน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา.

อิติ อชฺเตฺตํ วาติ เอวํ จตุธาตุปริคฺคณฺหเณน อตฺตโน วา กาเย ปรสฺส วา กาเย กาเลน วา อตฺตโน กาเลน วา ปรสฺส กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ. อิโต ปรํ วุตฺตนยเมว. เกวลํ หิ อิธ จตุธาตุปริคฺคาหิกา สติ ทุกฺขสจฺจนฺติ เอวํ โยชนํ กตฺวา จตุธาตุปริคฺคาหิกสฺส ๔- ภิกฺขุโน ๔- นิยฺยานมุขนฺติ เวทิตพฺพํ, เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

ธาตุมนสิการปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@๓-๓ ฉ.ม. ปนสฺส คาวีติสญฺญา ๔-๔ ฉ.ม. อิเม ปาฐา น ทิสฺสนฺติ

นวสีวถิกาปพฺพวณฺณนา

[๓๗๙] เอวํ ธาตุมนสิการวเสน กายานุปสฺสนํ วิภชิตฺวา อิทานิ นวหิ สิวฏฺฐิกาปพฺเพหิ วิภชิตุํ ปุน จปรนฺติ อาทิมาห. ตตฺถ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยยาติ ยถาปิ ปสฺเสยฺย. สรีรนฺติ มตสรีรํ. สีวถิกาย ๑- ฉทฺฑิตนฺติ สุสาเน อปวิทฺธํ. เอกาหํ มตํ ๒- อสฺสาติ เอกาหมตํ. ทฺวีหํ มตํ อสฺสาติ ทฺวีหมตํ. ตีหํ มตํ ๒- อสฺสาติ ตีหมตํ. กมฺมารภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถานุกฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ, อุทฺธุมาตเมว อุทฺธุมาตกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อุทฺธุมาตนฺติ อุทฺธุมาตกํ. วินีลํ วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺณํ, วินีลเมว วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. มํสุสฺสทฏฺฐาเนสุ รตฺตวณฺณสฺส ปุพฺพสนฺนิจยฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณสฺส เยภุยฺเยน จ นีลวณฺณสฺส นีลฏฺฐาเนสุ นีลสาฏกปารุตสฺเสว ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. ปริภินฺนฏฺฐาเนหิ นวหิ วา วณมุเขหิ วิสฺสนฺทมานปุพฺพํ วิปุพฺพํ, วิปุพฺพเมว วิปุพฺพกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิปุพฺพนฺติ วิปุพฺพกํ. วิปุพฺพกํ ชาตํ ตถาภาวํ คตนฺติ วิปุพฺพกชาตํ.

โส อิมเมว กายนฺติ โส ภิกฺขุ อิมํ อตฺตโน กายํ เตน กาเยน สทฺธึ ญาเณเนว ๓- อุปสํหรติ อุปเนติ. กถํ? อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโตติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- อายุ อุสฺมา วิญฺญาณนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ อตฺถิตาย อยํ กาโย ฐานคมนาทิขโม โหติ, อิเมสํ ปน วิคมา อยํ กาโยปิ เอวํธมฺโมติ ๔- เอวํปูติกสภาโวเยว. เอวํภาวีติ ๕- เอวเมว อุทฺธุมาตาทิเภโท ภวิสฺสติ, เอวํ อนตีโตติ ๖- เอวํ อุทฺธุมาตาทิภาวํ อนติกฺกนฺโต. ๗- อิติ อชฺฌตฺตํ วาติ เอวํ อุทฺธุมาตาทิปริคฺคณฺหเณน อตฺตโน วา กาเย ปรสฺส วา กาเย กาเลน วา อตฺตโน กาเลน วา ปรสฺส กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ.

ขชฺชมานนฺติ อุทราทีสุ นิสีทิตฺวา อุทรมํสโอฏฺฐมํสอกฺขิกูฏาทีนิ ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวา ขาทิยมานํ. สมํสโลหิตนฺติ สาวเสสมํสโลหิตยุตฺตํ.

@๔ ฉ.ม. เอวํธมฺโม ๕ ฉ.ม. เอวํภาวี ๖ ฉ.ม. เอวํอนตีโต ๗ ฉ.ม. อนติกฺกนฺโตติ นิมฺมํสโลหิตมกฺขิตนฺติ มํเส ขีเณปิ โลหิตํ น สุสฺสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ "นิมฺมํสโลหิตมกฺขิตนฺ"ติ. อญฺเญนาติ อญฺเญน ทิสาภาเคน. หตฺถฏฺฐิกนฺติ จตุสฏฺฐิเภทํปิ หตฺถฏฺฐิกํ ปาฏิเยกฺกํ วิปฺปกิณฺณํ. ปาทฏฺฐิกาทีสุปิ เอเสว นโย.

เตโรวสฺสิกานีติ อติกฺกนฺตสํวจฺฉรานิ. ปูตีนีติ อพฺโภกาเส ฐิตานิ วาตาตปวุฏฺฐิสมฺผสฺเสน เตโรวสฺสิกานิ ปูตีนิ โหนฺติ, อนฺโตภูมิคตานิ ปน จิรตรํ ติฏฺฐนฺติ. จุณฺณกชาตานีติ จุณฺณจุณฺณํ หุตฺวา วิปฺปกิณฺณานิ. สพฺพตฺถ โส อิมเมวาติ วุตฺตนเยเนว ขชฺชมานาทีนํ วเสน โยชนา กาตพฺพา. อิติ อชฺฌตฺตํ วาติ เอวํ ขชฺชมานาทิปริคฺคณฺหเณน ยาว จุณฺณกภาวา อตฺตโน วา กาเย ปรสฺส วา กาเย กาเลน วา อตฺตโน กาเลน วา ปรสฺส กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ.

อิธ ปน ฐตฺวา นว สีวถิกา สโมธาเนตพฺพา. เอกาหมตํ วาติ อาทินา นเยน วุตฺตา สพฺพาปิ เอกา, กาเกหิ วา ขชฺชมานนฺติ อาทิกา เอกา, อฏฺฐิกสงฺขลิกํ สมํสโลหิตํ นฺหารุสมฺพนฺธนฺติ เอกา, นิมฺมํสโลหิตมกฺขิตํ นฺหารุสมฺพนฺธนฺติ นฺหารุสมฺพนฺธนฺติ เอกา, อฏฺฐิกานิ อปคตสมฺพนฺธานีติ อาทิกา เอกา, อฏฺฐิกานิ เสตานิ สงฺขวณฺณปฏิภาคานีติ เอกา, ปุญฺชกิตานิ เตโรวสฺสิกานีติ เอกา, ปูตีนิ จุณฺณกชาตานีติ เอกา. ๑-

เอวมฺปิ โข ภิกฺขเวติ อิทํ นว สีวถิกา ทสฺเสตฺวา กายานุปสฺสนํ นิฏฺฐเปนฺโต อาห. ตตฺถ นวสีวถิกาปริคฺคาหิกา สติ ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺสา สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, ทุกฺขปริชานโน สมุทยปชหโน นิโรธารมฺมโณ อริยมคฺโค มคฺคสจฺจํ. เอวํ จตุสจฺจวเสน อุสฺสกฺกิตฺวา นิพฺพุตึ ปาปุณาตีติ อิทํ นวสีวถิกาปริคฺคาหิกานํ ภิกฺขูนํ ยาว อรหตฺตา นิยฺยานมุขนฺติ.

นวสีวถิกาปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เอตฺตาวตา จ อานาปานปพฺพํ อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ปฏิกูลมนสิการปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพํ นว สีวถิกาปพฺพานีติ จุทฺทสปพฺพา

กายานุปสฺสนา นิฏฺฐิตา.

เวทนานุปสฺสนาวณฺณนา

[๓๘๐] เอวํ ภควา จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ กเถตฺวา อิทานิ นววิเธน เวทนานุปสฺสนํ กเถตุํ กถญฺจ ภิกฺขเวติ อาทิมาห. ตตฺถ สุขํ เวทนนฺติ กายิกํ วา เจตสิกํ วา สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน "อหํ สุขํ เวทนํ เวทิยามี"ติ ปชานาตีติ อตฺโถ. ตตฺถ กามํ อุตฺตานเสยฺยกาปิ ทารกา ถญฺญปิวนาทิกาเล สุขํ เวทิยมานา "สุขํ เวทนํ เวทิยามา"ติ ปชานนฺติ, น ปเนตํ เอวรูปํ ปชานนํ ๑- สนฺธาย วุตฺตํ. เอวรูปํ หิ ปชานนํ สตฺตูปลทฺธึ น ปชหติ, ๒- สตฺตสญฺญํ น อุคฆาเตติ, กมฺมฏฺฐานํ วา สติปฏฺฐานภาวนา วา น โหติ. อิมสฺส ปน ภิกฺขุโน ปชานนํ สตฺตูปลทฺธึ ปชหติ, สตฺตสญฺญํ อุคฺฆาเตติ, กมฺมฏฺฐานญฺเจว สติปฏฺฐานภาวนา จ โหติ. อิทํ หิ "โก เวทิยติ, กสฺส เวทนา, กึการณา เวทนา"ติ เอวํ สมฺปชานเวทิยนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

ตตฺถ โก เวทิยตีติ น โกจิ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา เวทิยติ. กสฺส เวทนาติ น กสฺสจิ สตฺตสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา เวทนา. กึการณา เวทนาติ วตฺถุอารมฺมณาว ปนสฺส เวทนา, ตสฺมา เอส เอวํ ปชานาติ "ตํ ตํ สุขาทีนํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยติ ตํ ปน เวทนาปวตฺตึ อุปาทาย `อหํ เวทนํ เวทิยามี'ติ โวหารมตฺตํ โหตี"ติ. เอวํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยตีติ สลฺลกฺเขนฺโต เอส "สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตี"ติ เวทิตพฺโพ จิตฺตลปพฺพเต อญฺญตโร เถโร วิย.

เถโร กิร อผาสุกกาเล พลวเวทนาย นิตฺถุนนฺโต อปราปรํ ปริวตฺตติ, ตเมโก ทหโร อาห "กตรํ โว ภนฺเต ฐานํ รุชฺชตี"ติ. อาวุโส ปาฏิเยกฺกํ รุชฺชนฏฺฐานํ นาม นตฺถิ, วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยตีติ. เอวํ ปชานนกาลโต ๑- ปฏฺฐาย อธิวาเสตุํ วฏฺฏติ โน ภนฺเตติ. อธิวาเสมิ อาวุโสติ. อธิวาสนา ภนฺเต เสยฺโยติ. เถโร อธิวาเสติ. วาโต ยาว หทยํ ๒- ผาเลสิ, มญจเก อนฺตานิ ราสิกตานิ อเหสุํ. เถโร ทหรสฺส ทสฺเสสิ "วฏฺฏตาวุโส เอตฺตกา อธิวาสนา"ติ. ทหโร ตุณฺหี อโหสิ. เถโร วิริยสมตํ โยเชตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. ยถา จ สุขํ, เอวํ ทุกฺขํ ฯเปฯ นิรามิสํ วา ๓- อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยมาโน "นิรามิสํ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยามี"ติ ปชานาติ.

อิติ ภควา รูปกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต ยสฺมา ผสฺสวเสน จิตฺตวเสน วา กถิยมานํ น ปากฏํ โหติ, อนฺธการํ วิย ขายติ, เวทนานํ ปน อุปฺปตฺติ ๔- ปากฏา ๔- เวทนาวเสน ปากฏํ โหติ, ตสฺมา สกฺกปเญฺห วิย อิธาปิ เวทนาวเสน อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. ตตฺถ "ทุวิธํ หิ กมฺมฏฺฐานํ รูปกมฺมฏฺฐานํ อรูปกมฺมฏฺฐานญฺจา"ติ อาทิ กถามคฺโค สกฺกปเญฺห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ สุขํ เวทนนฺติอาทีสุ อยํ อปโรปิ ปชานนปริยาโย, สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตีติ สุขเวทนากฺขเณ ทุกฺขาย เวทนาย อภาวโต สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน "สุขํ เวทนํ ๕- เวทิยามี"ติ ปชานาติ. เตน ยา ปุพฺเพ ภูตปุพฺพา ทุกฺขา เวทนา, ตสฺสา ๖- อิทานิ อภาวโต อิมิสฺสา จ สุขาย เวทนาย อิโต ปฐมํ อภาวโต เวทนา นาม อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมา, อิติ ๖- ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา:-