๒. มหานิทานสุตฺต

นิทานวณฺณนา

[๙๕] เอวมฺเม สุตํ ฯเปฯ กุรูสูติ มหานิทานสุตฺตํ.

ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา:- กุรูสุ วิหรตีติ กุรู นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหิสทฺเทน "กุรูสุ"ติ ๑- วุจฺจติ. ตสฺมึ กุรูสุ ชนปเท. อฏฺฐกถาจริยา ปนาหุ:- มนฺธาตุกาเล ตีสุ ทีเปสุ มนุสฺสา "ชมฺพูทีโป นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธมหาสาวกจกฺกวตฺติปฺปภูตีนํ อุตฺตมปุริสานํ ๒- อุปฺปตฺติภูมิ อุตฺตมทีโป อติรมณีโย"ติ สุตฺวา รญฺญา มนฺธาตุจกฺกวตฺตินา จกฺกรตนํ ปุรกฺขิตฺวา ๓- จตฺตาโร ทีเป อนุปริสํยายนฺเตน ๔- สทฺธึ อาคมึสุ. ตโต ราชา ปริณายกรตนํ ปุจฺฉิ "อตฺถิ นุ โข มนุสฺสโลกโต รมณียตรํ ฐานนฺ"ติ. กสฺมา? เทว เอวํ ภณสิ, กึ น ปสฺสสิ จนฺทิมสุริยานํ อานุภาวํ, นนุ เอเตสํ ฐานํ อิโต รมณียตรนฺติ. ราชา จกฺกรตนํ ปุรกฺขิตฺวา ตตฺถ อคมาสิ. จตฺตาโร มหาราชาโน "มนฺธาตุมหาราชา อาคโต"ติ สุตฺวาว "มหิทฺธิโก ราชา, ๕- น สกฺกา ยุทฺเธน ปฏิพาหิตุนฺ"ติ สกํ รชฺชํ นิยฺยาเทสุํ. โส ตํ คเหตฺวา ปุน ปุจฺฉิ "อตฺถิ นุ โข อิโต รมณียตรํ ฐานนฺ"ติ.

อถสฺส ตาวตึสภวนํ กถยึสุ "ตาวตึสภวนํ เทว อิโต รมณียตรํ, ตตฺถ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อิเม จตฺตาโร มหาราชาโน ปริจารกา โทวาริกภูมิยํ ติฏฺฐนฺติ, สกฺโก เทวราชา มหิทฺธิโก มหานุภาโว, ตสฺสีมานิ อุปโภคฏฺฐานานิ:- โยชนสหสฺสุพฺเพโธ เวชยนฺโต ปาสาโท, ปญฺจโยชนสตุพฺเพธา สุธมฺมา เทวสภา, ทิยฑฺฒโยชนสติโก เวชยนฺตรโถ, ตถา เอราวโณ หตฺถี, ทิพฺพรุกฺขสหสฺส- ปฏิมณฺฑิตํ นนฺทวนํ. ๖- จิตฺตลตาวนํ, ปารุสกวนํ, มิสฺสกวนํ, โยชนสตุพฺเพโธ

@๔ ฉ.ม. อนุสํยายนฺเตน. ๕ ฉ.ม. มหานุภาวา ราชา, อิ. มหาราชา.

@๖ ฉ.ม., อิ. นนฺทนวนํ. ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, ตสฺส เหฏฺฐา สฏฺฐิโยชนายามา ๑- ปญฺญาสโยชนวิตฺถฏา ๒- ปญฺจทสโยชนุพฺเพธา ชยกุสุมปุปฺผวณฺณา ๓- ปณฺฑุกมฺพลสิลา, ยสฺสา มุทุตาย สกฺกสฺส นิสีทโต อุปฑฺฒกาโย อนุปวิสตี"ติ.

ตํ สุตฺวา ราชา ตตฺถ คนฺตุกาโม จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริ. ตํ อากาเส อุฏฺฐาสิ ๔- สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย. อถ ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ เวมชฺฌโต จกฺกรตนํ โอตริตฺวา ปฐวิยํ ปติฏฺฐาสิ, สทฺธึ ปริณายกรตนปฺปมุขาย จตุรงฺคินิยา เสนาย. ราชา เอกโกว ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. สกฺโก "มนฺธาตา อาคโต"ติ สุตฺวาว ตสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา "สฺวาคตนฺเต มหาราช, สกนฺเต มหาราช, อนุสาส มหาราชา"ติ วตฺวา สทฺธึ นาฏเกหิ รชฺชํ เทฺว ภาเค กตฺวา เอกํ ภาคมทาสิ. รญฺโญ ตาวตึสภวเน ปติฏฺฐิตมตฺตสฺเสว มนุสฺสภาโว วิคจฺฉิ, เทวภาโว ปาตุรโหสิ. ตสฺส กิร สกฺเกน สทฺธึ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺนสฺส อกฺขินิมฺมิสฺสมตฺเตน นานตฺตํ ปญฺญายตีติ ๕- ตํ อสลฺลกฺเขนฺตา เทวา สกฺกสฺส จ ตสฺส จ นานตฺเต มุยฺหนฺติ โส ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ยาว ฉตฺตึส สกฺกา อุปฺปชฺชิตฺวา จุตา, ตาว รชฺชํ ๖- กาเรตฺวา อติตฺโตว กาเมหิ ตโต จวิตฺวา อตฺตโน อุยฺยาเน ปติโต ๗- วาตาตเปน ผุฏฺฐคตฺโต กาลมกาสิ.

จกฺกรตเน ปน ปฐวิยํ ปติฏฺฐิเต ปริณายกรตนํ สุวณฺณปเฏ มนฺธาตุ อุปาหนํ ลิขาเปตฺวา อิทํ มนฺธาตุ รชฺชนฺติ รชฺชมนุสาสิ. เตปิ ตีหิ ทีเปหิ อาคตมนุสฺสา ปน คนฺตุํ อสกฺโกนฺตา ปริณายกรตนํ อุปสงฺกมิตฺวา "เทว มยํ รญฺโญ อานุภาเวน อาคตา, อิทานิ คนฺตุํ น สกฺโกม, วสนฏฺฐานํ โน เทหี"ติ ยาจึสุ. โส เตสํ เอกเมกํ ชนปทมทาสิ. ตตฺถ ปุพฺพวิเทหโต อาคตมนุสฺเสหิ อาวสิตปฺปเทโส ตาเยว ปุริมสญฺญาย "วิเทหรฏฺฐนฺ"ติ นามํ ลภิ, อมรโคยานโต ๘- อาคตมนุสฺเสหิ อาวสิตปฺปเทโส "อปรนฺตชนปโท"ติ

@๔ ฉ.ม. ปติฏฐาสิ, อิ. อุฏฺฐาหิ. ๕ ฉ.ม.อิ. อิติสทฺโท น ทิสฺสติ. ๖ อิ. สกฺกรชฺชํ

@๗ ฉ.ม. ปติฏฺฐิโต ๘ ฉ.ม. อิ. อปรโคยานโต. นามํ ลภิ, อุตฺตรกุรุโต อาคตมนุสฺเสหิ อาวสิตปฺปเทโส "กุรุรฏฺฐนฺ"ติ นามํ ลภิ, พหุเก ปน คามนิคมาทโย อุปาทาย พหุวจเนน โวหริยติ. เตน วุตฺตํ "กุรูสุ วิหรตี"ติ.

กมฺมาสธมฺมนฺติ ๑- เอตฺถ เกจิ ธการสฺส ทกาเรน อตฺถํ วณฺณยนฺติ. กมฺมาโส เอตฺถ ทมิโตติ กมฺมาสธมฺโม. กมฺมาโสติ กมฺมาสปาโท โปริสาโท วุจฺจติ. ตสฺส กิร ปาเท ขาณุเกน วิทฺธฏฺฐาเน วโณ รุหนฺโต จิตฺตทารุสทิโส หุตฺวา รุหิ, ตสฺมา กมฺมาสปาโทติ ปญฺญายิตฺถ, โส จ ตสฺมึ โอกาเส ทมิโต โปริสาทภาวโต ปฏิเสธิโต. เกน? มหาสตฺเตน. กตรสฺมึ ชาตเกติ? มหาสุตฺตโสมชาตเกติ เอเก. อิเม ๒- ปน เถรา ชยทิสชาตเกติ วทนฺติ. ตทา หิ มหาสตฺเตน กมฺมาสปาโท ทมิโต. ยถาห:-

ปุตฺโต ยทา โหมิ ชยทฺทิสสฺส,

ปญฺจาลรฏฺฐาธิปติสฺส อตฺรโช.

จตฺวาน ๓- ปาณํ ปิตรํ อโมจยึ,

กมฺมาสปาทํปิ จหํ ปสาทยินฺติ.

เกจิ ปน ธกาเรเนว อตฺถํ วณฺณยนฺติ. กุรุรฏฺฐวาสีนํ กิร กุรุธมฺโม ๔- ตสฺมึ กมฺมาโส ชาโต, ตสฺมา ตํ ฐานํ กมฺมาโส เอตฺถ ธมฺโม ชาโตติ กมฺมาสธมฺมนฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ นิวุฏฺฐนิคมสฺสาปิ ๕- เอตเทว นามํ. ภุมฺมวจเนน กสฺมา น วุตฺตนฺติ. อวสโนกาสโต. ภควโต กิร ตสฺมึ นิคเม วสโนกาโส โกจิ วิหาโร นาม นาโหสิ, นิคมโต ปน อปกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ อุทกสมฺปนฺเน รมณีเย ภูมิภาเค มหาวนสณฺโฑ อโหสิ, ตตฺถ ภควา วิหาสิ ตํ นิคมํ โคจรคามํ กตฺวา, ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ "กุรูสุ วิหรติ กมฺมาสธมฺมํ นาม กุรูนํ นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวา"ติ.

@ จชิตฺวาน, อิ. จชิตฺวา. ๔ ฉ.ม., อิ. กุรุวตฺตธมฺโม ๕ ฉ.ม. นิวิฏฺฐนิคมสฺสาปิ

อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ ครุวจนเมตํ. ๑- อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส "วิสมํ จนฺทิมสุริยา ปริหรนฺตี"ติ ๒- อาทีสุ ๓- วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺเต นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมฏฺเฐ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ อุปาวิสิ. ปณฺฑิตา หิ ครุฏฺฐานิยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺเต นิสีทนฺติ. อยญฺจ เตสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ. ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถีทํ:- อติทูรํ, อจฺจาสนฺนํ, อุปริวาตํ, อุนฺนตปฺปเทสํ, อติสมฺมุขํ, อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สํฆฏฺฏนํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ๔- ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยํปิ ติกฺขตฺตุํ ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา ทกฺขิณชานุมณฺฑลสฺส อภิมุขฏฺฐาเน ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรสฺมีนํ อนฺโต ปวิสิตฺวา ปสนฺนลาขารสํ วิคฺคาหนฺโต วิย สุวณฺณปฏํ ปารุปนฺโต วิย รตฺตุปฺปลมาลาวิตานมชฺฌํ ปวิสนฺโต วิย จ ธมฺมภณฺฑาคาริโก อายสฺมา อานนฺโท นิสีทิ. เตน วุตฺตํ "เอกมนฺตํ นิสีที"ติ.

กาย ปน เวลาย เกน การเณน อยมายสฺมา ภควนฺตํ อุปสงฺกนฺโตติ. สายณฺหเวลาย ปจฺจยาการปญฺหาปุจฺฉนการเณน. ตํทิวสํ กิรายสฺมา กุลสงฺคหตฺถาย ฆรทฺวาเร ฆรทฺวาเร สหสฺสภณฺฑิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย กมฺมาสธมฺมคามํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต สตฺถุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา สตฺถริ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา อนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺกนฺเตสุ ทิวาฏฺฐานํ ปฏิสมฺมชฺชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปญฺญาเปตฺวา อุทกตุมฺพโต