[๑๒๓] อนิจฺจาทีสุ หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจา. เตหิ เตหิ การเณหิ สงฺคมฺม สมาคมฺม กตาติ สงฺขตา. ตํ ตํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ สมฺมา การเณเนว อุปฺปนฺนาติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา. ขโยติ อาทิ สพฺพํ ภงฺคสฺส เววจนํ. ยํ หิ ภิชฺชติ, ตํ ขียติปิ วยติปิ วิรชฺชติปิ นิรุชฺฌติปิ, ตสฺมา ขยธมฺมาติ อาทิ วุตฺตํ.

พฺยคา เมติ วิ อคาติ พฺยคา, วิคโต นิรุทฺโธ เม อตฺตาติ อตฺโถ. กึ ปน เอกสฺเสว ตีสุปิ กาเลสุ "เอโส เม อตฺตา"ติ โหตีติ, กึ ปน น ภวิสฺสติ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ ถูสราสิมฺหิ นิกฺขิตฺตขาณุกสฺเสว ๑- นิจฺจลตา นาม นตฺถิ, วนมกฺกโฏ วิย อญฺญํ คณฺหาติ, อญฺญํ มุญฺจติ. อนิจฺจํ สุขํ ทุกฺขํ โวกิณฺณนฺติ ๒- วิเสเสน ตํ ตํ เวทนํ อตฺตาติ สมนุปสฺสนฺโต อนิจฺจญฺเจว สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ, อวิเสเสน ๓- เวทนํ อตฺตาติ สมนุปสสนฺโต โวกิณฺณํ อุปฺปาทวยธมฺมํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เวทนา หิ ติวิธา เจว อุปฺปาทวยธมฺมา จ, ตญฺเจส อตฺตาติ สมนุปสฺสติ. อิจฺจสฺส อนิจฺโจ เจว อตฺตา อาปชฺชติ, เอกกฺขเณ จ พหุนฺนํ เวทนานํ อุปฺปาโท. ตํ ๔- โข ปเนส อนิจฺจํ อตฺตานํ อนุชานาติ, น เอกกฺขเณ พหุนฺนํ เวทนานํ อุปฺปตฺติ อตฺถิ. อิมมตฺถํ สนฺธาย "ตสฺมาติหานนฺท เอเตนเปตํ นกฺขมติ" `เวทนา เม อตฺตา'ติ สมนุปสฺสิตุนฺ"ติ วุตฺตํ.

[๑๒๔] ยตฺถ ปนาวุโสติ ยตฺถ สุทฺธรูปกฺขนฺเธ สพฺพโส เวทยิตํ นตฺถิ. อปิ นุโข ตตฺถาติ อปิ นุโข ตสฺมึ เวทนา วิรหิเต ตาลวณฺเฏ วาตปาเน

@๓ อิ. อวิเสเสเนว ๔ อิ. น โข ปเนส วา อสฺมีติ เอวํ อหํกาโร อุปฺปชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. ตสฺมาติหานนฺทาติ ยสฺมา สุทฺธรูปกฺขนฺโธ อุฏฺฐาย อสฺมีติ ๑- น วทติ, ตสฺมา เอเตนปิ เอตํ นกฺขมตีติ อตฺโถ.

[๑๒๕] อปิ นุโข ตตฺถ อยมหมสฺมีติ สิยาติ อปิ นุโข เตสุ เวทนาธมฺเมสุ ตีสุ ขนฺเธสุ เอกกฺขนฺโธปิ ๒- อยํ นาม อหมสฺมีติ เอวํ วตฺตพฺโพ สิยา. อถวา เวทนานิโรธา สเหว เวทนาย นิรุทฺเธสุ เตสุ ตีสุ ขนฺเธสุ อปิ นุโข อยมหมสฺมีติ วา อหมสฺมีติ วา อุปฺปชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. อถายสฺมา อานนฺโท สสวิสาณสฺส ติขิณภาวํ วิย ตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต โน เหตํ ภนฺเตติ อาห.

เอตฺตาวตา กึ กถิตํ โหติ? วฏฺฏกถา กถิตา โหติ. ภควา หิ วฏฺฏกถํ กเถนฺโต กตฺถจิ อวิชฺชาสีเสน กเถสิ, ๓- กตฺถจิ ตณฺหาสีเสน, กตฺถจิ ทิฏฺฐิสีเสน. ตตฺถ "ปุริมา ภิกฺขเว โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย `อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมฺภวี'ติ, เอวญฺจิทํ ภิกฺขเว วุจฺจติ. อถ จ ปน ปญฺญายติ อิทปฺปจฺจยา อวิชฺชา"ติ ๔- เอวํ อวิชฺชาสีเสน กถิตา. "ปุริมา ภิกฺขเว โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตญฺหาย `อิโต ปุพฺเพ ภวตณฺหา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมฺภวี'ติ, เอวญฺจิทํ ภิกฺขเว วุจฺจติ. อถ จ ปน ปญฺญายติ อิทปฺปจฺจยา ภวตญฺหาติ ๕- เอวํ ตณฺหาสีเสน กถิตา. "ปุริมา ภิกฺขเว โกฏิ น ปญฺญายติ ภวทิฏฺฐิยา `อิโต ปุพฺเพ ภวทิฏฺฐิ นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมฺภวี'ติ, เอวญฺจิทํ ภิกฺขเว วุจฺจติ. อถ จ ปน ปญฺญายติ อิทปฺปจฺจยา ภวทิฏฺฐี"ติ เอวํ ทิฏฺฐิสีเสน กถิตา. อิธาปิ ทิฏฺฐิสีเสเนว กถิตา. ทิฏฺฐิคติโก หิ สุขาทิเวทนํ อตฺตาติ คเหตฺวา อหํการมมํการปรามาสวเสน สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเสสุ ตโต ตโต จวิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อุปปชฺชนฺโต มหาสมุทฺเท วาตุกฺขิตฺตนาวา วิย สตฺตํ สมิตํ ปริพฺภมติ, วฏฺฏโต สีสํ อุกฺขิปิตุํเยว น สกฺโกติ.

[๑๒๖] อิติ ภควา ปจฺจยาการมุฬฺหสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส เอตฺตเกน กถามคฺเคน วฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ วิวฏฺฏํ กเถนฺโต ยโต โข ปน อานนฺท ภิกฺขูติ อาทิมาห.

@๔ องฺ. ทสก ๒๔/๖๑/๙๐ อวิชฺชาสุตฺต ๕ องฺ. ทสก ๒๔/๖๒/๙๒ ตณฺหาสุตฺต

ตญฺจ ปน วิวฏฺฏกถํ ภควา เทสนาสุ กุสลตาย ๑- วิสฏฺฐกมฺมฏฺฐานํ นวกมฺมาทิวเสน วิกฺขิตฺตปุคฺคลํ อนามสิตฺวา การกสฺส สติปฏฺฐานวิหาริโน ปุคฺคลสฺส วเสน อารภนฺโต เนว เวทนํ อตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ อาทิมาห. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ "ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร วา สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ อนิจฺจโต ววฏฺฐเปติ, เอกํ สมฺมสนํ ทุกฺขโต ววฏฺฐเปติ, เอกํ สมฺมสนํ อนตฺตโต ววฏฺฐเปติ, เอกํ สมฺมสนนฺ"ติ ๒- อาทินา นเยน วุตฺตสฺส สมฺมสนญาณสฺส วเสน สพฺพธมฺเมสุ ปวตฺตตฺตา เนว เวทนํ อตฺตานํ ๓- สมนุปสฺสติ, น อญฺเญ ๔- ธมฺเม, ๔- โส เอวํ อสมนุปสฺสนฺโต น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ ขนฺธโลกาทิเภเท โลเก รูปาทีสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิ เอกํ ธมฺมํปิ อตฺตาติ วา อตฺตนิยนฺติ วา น อุปาทิยติ.

อนุปาทิยํ จ น ปริตสฺสตีติ อนุปาทิยนฺโต ตณฺหาทิฏฺฐิมานปริตสฺสนายปิ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสนฺติ อปริตสฺสมาโน. ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายตีติ อตฺตนาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, เอวํ ปรินิพฺพุตสฺส ปนสฺส ปจฺจเวกฺขณปวตฺติทสฺสนตฺถํ ขีณา ชาตีติ อาทิ วุตฺตํ.

อิติ สา ทิฏฺฐีติ ยา ตถา วิมุตฺตสฺส อรหโต ทิฏฺฐิ, สา เอวํ ทิฏฺฐิ. "อิติสฺส ทิฏฺฐี"ติปิ ปาโฐ. โส ๕- ตถา วิมุตฺโต อรหา, เอวํ อสฺส ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตทกลฺลนฺติ ตํ น ยุตฺตํ. กสฺมา? เอวํ หิ สติ "อรหา น กิญฺจิ ชานาตี"ติ วุตฺตํ ภเวยฺย, เอวํ ญตฺวา วิมุตฺตญจ อรหนฺตํ "น กิญฺจิ ชานาตี"ติ วตฺตุํ น ยุตฺตํ. เตเนว จตุนฺนํปิ นยานํ อวสาเน "ตํ กิสฺส เหตู"ติ อาทิมาห.

ตตฺถ ยาวตานนฺท อธิวจนนฺติ ยตฺตโก อธิวจนสงฺขาโต โวหาโร อตฺถิ. ยาวตา อธิวจนปโถติ ยตฺตโก อธิวจนปโถ, ขนฺธา อายตนานิ ธาตุโย วา อตฺถิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปญฺญาวจรนฺติ ปญฺญาย อวจริตพฺพํ

@๔-๔ ฉ.ม. น อญฺญํ โส เอวํ อิ. น อญฺญ' ธมฺมํ โส เอวํ ๕ ฉ.ม.,อิ. โย ขนฺธปญฺจกํ. ตทภิญฺญาติ ตํ อภิชานิตฺวา. เอตฺตเกน ภควตา กึ ทสฺสิตํ. ตนฺตากุลกปทสฺเสว อนุสนฺธิ ทสฺสิตา. ๑-

สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติวณฺณนา

[๑๒๗] อิทานิ โย โส ๒- "น ปญฺญเปตี"ติ วุตฺโต, โส ยสฺมา คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม โหติ. โย จ "น สมนุปสฺสตี"ติ วุตฺโต, โส ยสฺมา คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺโต ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. ตสฺมา เตสํ เหฏฺฐา วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ นิคมนํ จ นามํ จทสฺเสตุํ สตฺต โข อิมา อานนฺท วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ อาทิมาห.

ตตฺถ สตฺตาติ ปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตา, อารมฺมณวเสน สงฺคีติสุตฺเต ๓- วุตฺตา จตสฺโส อาคมิสฺสนฺติ. วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติ, วิญฺญาณปติฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ. เทฺว จ อายตนานีติ เทฺว นิวาสนฏฺฐานานิ. นิวาสนฏฺฐานญฺจ อิธายตนนฺติ อธิปฺเปตํ. เตเนว วกฺขติ "อสญฺญีสตฺตายตนํ ๔- เนวสญฺญานาสญฺญายตนเมว ทุติยนฺติ. กสฺมา ปเนตํ สพฺพํ คหิตนฺติ? วฏฺฏปริยาทานตฺถํ. วฏฺฏํ หิ น สุทฺธวิญฺญาณฏฺฐิติวเสน วา สุทฺธายตนวเสน วา ปริยาทานํ คจฺฉติ, ภวโยนิคติสตฺตาวาสวเสน ปน คจฺฉติ, ตสฺมา สพฺเพเมตํ คหิตํ. อิทานิ อนุกฺกเมน ตมตฺถํ วิภชนฺโต กตมา สตฺตาติ อาทิมาห.

ตตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนฏฺเฐ นิปาโต, ยถา มนุสฺสาติ อตฺโถ. อปริมาเณสุ หิ จกฺกวาเฬสุ อปริมาณานํ มนุสฺสานํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เทฺวปิ เอกสทิสา นตฺถิ. เยปิ หิ กตฺถจิ ยมกภาตโร วณฺเณน วา สณฺฐาเนน วา เอกสทิสา โหนฺติ, เตสํปิ อาโลกิตวิโลกิตกถิตหสิตคมนฐานาทีหิ วิเสโส โหติเยว. ตสฺมา นานตฺตกายาติ วุตฺตา. ปฏิสนฺธิสญฺญา ปน เนสํ ติเหตุกาปิ ทฺวิเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหนฺติ, "นานตฺตสญฺญิโน"ติ วุตฺตา.

@๓ ที. ปาฏิ ๑๑/๓๑๑/๒๐๓ สงฺคีติสุตฺต (๑๘) ๔ ฉ.ม., อิ. อสญฺญสตฺตายตนํ.

เอกจฺเจ จ เทวาติ ฉกามาวจรเทวา. เตสุ หิ เกสญฺจิ กาโย นีโล โหติ, เกสญฺจิ ปีตกาทิวณฺโณ. สญฺญา ปน เนสํ ทฺวิเหตุกาปิ ติเหตุกาปิ โหนฺติ อเหตุกา นตฺถิ.

เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ จตุอปายวินิมุตฺตกา อุตฺตรมาตา ยกฺขินี, ปิยงฺกรมาตา, ปุสฺสมิตฺตา ๑- ธมฺมคุตฺตาติ เอวมาทิกา เวมานิกเปตา. ๒- เอเตสํ หิ ปีตโอทาตกาฬมงฺคุรุจฺฉวิสามวณฺณาทิวเสน เจว กีสถูลรสฺสทีฆวเสน จ กาโย นานา โหติ, มนุสฺสานํ วิย ทฺวิเหตุกติเหตุกาเหตุกวเสน สญฺญาปิ. เต ปน เทวา วิย น มเหสกฺขา, กปณมนุสฺสา วิย อปฺเปสกฺขา, ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนา ทุกฺขปีฬิตา วิหรนฺติ. เอกจฺเจ กาฬปกฺเข ทุกฺขิตา ชุณฺหปกฺเข สุขิตา โหนฺติ, ตสฺมา สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกาติ วุตฺตา. เย ปเนตฺถ ติเหตุกา เตสํ ธมฺมาภิสมโยปิ โหติ, ปิยงฺกรมาตา หิ ยกฺขินี ปจฺจูสสมเย อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ธมฺมํ สชฺฌายโต สุตฺวา:-

"มา สทฺทมกริ ปิยงฺกร

ภิกฺขุ ธมฺมปทานิ ภาสติ.

อปิจ ธมฺมปทํ วิชานิย

ปฏิปชฺเชม หิตาย โน สิยา.

ปาเณสุ จ สญฺญมามเส ๓-

สมฺปชานมุสา น ภณาม เส

สิกฺเขม สุสีลฺยมตฺตโน

อปิ มุจฺเจม ปิสาจโยนิยา"ติ. ๔-

เอวํ ปุตฺตกํ สญฺญาเปตฺวา ตํทิวสํ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา. อุตฺตรมาตา ปน ภควโต ธมฺมํ สุตฺวาว โสตาปนฺนา ชาตา.

พฺรหฺมกายิกาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมาโน. ปฐมาภินิพฺพตฺตาติ เต สพฺเพปิ ปฐเมน ฌาเนน อภินิพฺพตฺตา. เตสุ

@๓ ก. สํยมามเส ๔ สํ.สคา. ๑๕/๒๔๐/๒๕๒ ปิยงฺกรสุตฺต พฺรหฺมปาริสชฺชา ปน ปริตฺเตน อภินิพฺพตฺตา, เตสํ กปฺปสฺส ตติโย ภาโค อายุปฺปมาณํ. พฺรหฺมปุโรหิตา มชฺฌิเมน, เตสํ อุปฑฺฒกปฺโป อายุปฺปมาณํ, กาโย จ เตสํ วิปฺผาริกตโร โหติ. มหาพฺรหฺมาโน ปณีเตน, เตสํ กปฺโป อายุปฺปมาณํ, กาโย ปน เตสํ อติวิปฺผาริกตโรว ๑- โหติ. อิติ เต กายสฺส นานตฺตา, ปฐมชฺฌานวเสน สญฺญาย เอกตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนติ เวทิตพฺพา.

ยถา จ เต, เอวํ จตูสุ อปาเยสุ สตฺตา. นิรเยสุ หิ เกสญฺจิ คาวุตํ, เกสญฺจิ อฑฺฒโยชนิกํ, เกสญฺจิ โยชนํ อตฺตภาโว โหติ, เทวทตฺตสฺส ปน โยชนสติโก ชาโต. ติรจฺฉาเนสุปิ เกจิ ขุทฺทกา, เกจิ มหนฺตา. ปิตฺติวิสเยสุ ๒- เกจิ สฏฺฐิหตฺถา โหนฺติ, เกจิ สตฺตติหตฺถา, เกจิ อสีติหตฺถา, เกจิ สุวณฺณา, เกจิ ทุพฺพณฺณา โหนฺติ. ตถา กาลกญฺชิกา ๓- อสุรา. อปิเจตฺถ ทีฆปิฏฺฐิกเปตา นาม สฏฺฐิโยชนิกาปิ โหนฺติ. สญฺญา ปน สพฺเพสํปิ อกุสลวิปากาเหตุกาปิ ๔- โหนฺติ. อิติ อาปายิกาปิ นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโนเตฺวว สงฺขยํ คจฺฉนฺติ.

อาภสฺสราติ ทณฺฑอุกฺกาย อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรตีติ ๕- อาภสฺสรา. เตสุ จตุกฺกปญฺจกนเยสุ ๖- ทุติยตติยชฺฌานทฺวยํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา ปริตฺตาภา นาม โหนฺติ, เตสํ เทฺว กปฺปา อายุปฺปมาณํ. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อปฺปมาณาภา นาม โหนฺติ. เตสํ จตฺตาโร กปฺปา อายุปฺปมาณํ. ปณีตํว ภาเวตฺวา อุปปนฺนา อาภสฺสรา นาม โหนฺติ, เตสํ อฏฺฐ กปฺปา อายุปฺปมาณํ. อิธ ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน สพฺเพปิ เต คหิตา. สพฺเพสํปิ ๗- เตสํ กาโย เอกวิปฺผาโรว โหติ, สญฺญา ปน อวิตกฺกวิจารมตฺตา วา อวิตกฺกาวิจารา วาติ นานา.

สุภกิณฺหาติ ๘- สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา, สุเภน สรีรปฺปภาวณฺเณน เอกฆนาติ อตฺโถ. เอเตสํ หิ อาภสฺสรานํ วิย น ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา

@ อิ. เปตฺติวิสเยสุปิ. ๓ อิ. กาลกญฺชา. ๔ ฉ.ม.,อิ....อเหตุกาว. ๕ ฉ.ม. สรติ

@ วิสฺสรตีติ, อิ. สรติ วิสรตีติ. ๖ ฉ.ม. ปญฺจกนเยน, อิ. ปญฺจกนเย

@๗ ฉ.ม.,อิ. สพฺเพสญฺหิ. ๘ อิ. สุภกิณฺณา เอวมุปริปิ ปภา คจฺฉติ. ปญฺจกนเย ปน ปริตฺตมชฺฌิมปณีตสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส วเสน โสฬสทฺวตฺตึสจตุสฏฺฐิกปฺปายุกา ปริตฺตสุภา อปฺปมาณสุภา สุภกิณฺหา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อิติ สพฺเพปิ เต เอกตฺตกายา เจว จตุตฺถชฺฌานสญฺญาย เอกตฺตสญฺญิโน จาติ เวทิตพฺพา. เวหปฺผลาปิ จ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติเมว ภชนฺติ. อสญฺญีสตฺตา ๑- วิญฺญาณาภาวา เอตฺถ สงฺคหํ น คจฺฉนฺติ, สตฺตาวาเสสุ คจฺฉนฺติ.

สุทฺธาวาสาปิ วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตา, น สพฺพกาลิกา กปฺปสตสหสฺสํปิ อสงฺเขยฺยํปิ พุทฺธสุญฺเญ โลเก น อุปฺปชฺชนฺติ. โสฬสกปฺปสหสฺสพฺภนฺตเร พุทฺเธสุ อุปฺปชฺชนฺเตสุเยว อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตสฺส ภควโต ขนฺธวารฏฺฐานสทิสา โหนฺติ, ตสฺมา เนว วิญฺญาณฏฺฐิตึ น สตฺตาวาสํ ภชนฺติ. มหาสิวตฺเถโร ปน "น โข ปน โส สาริปุตฺต สตฺตาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุฏฺฐปุพฺโพ ๒- อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหี"ติ ๓- อิมินา สุตฺเตน สุทฺธาวาสาปิ จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิตึ จตุตฺถสตฺตาวาสํเยว ภชนฺตีติ วทติ, ตํ อปฏิพาหิยตฺตา สุตฺตสฺส อนุญฺญาตํ.

สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติ อาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน ยเถว สญฺญาย, เอวํ วิญฺญาณสฺสาปิ สุขุมตฺตา เนว วิญฺญาณํ นาวิญฺญาณํ. ตสฺมา วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ อวตฺวา อายตเนสุ วุตฺตํ.

[๑๒๘] ตตฺราติ ตาสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ. ตญฺจ ปชานาตีติ ตญฺจ วิญฺญาณฏฺฐิตึ ปชานาติ. ตสฺสา จ สมุทยนฺติ "อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย"ติ ๔- อาทินา นเยน ตสฺสา สมุทยญฺจ ปชานาติ. ตสฺสา จ อตฺถงฺคมนฺติ "อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ"ติ ๕- อาทินา นเยน ตสฺสา อตฺถงฺคมญฺจ ปชานาติ. อสฺสาทนฺติ ยํ รูปํ ฯเปฯ ยํ วิญฺญาณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วิญฺญาณสฺส อสฺสาโทติ ๖- เอวํ ตสฺสา อสฺสาทญฺจ ปชานาติ. อาทีนวนฺติ ยํ รูปํ ฯเปฯ ยํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ วิญฺญาณสฺส อาทีนโวติ ๖- เอวํ ตสฺสา อาทีนวญฺจ ปชานาติ. นิสฺสรณนฺติ โย รูปสฺมึ ฯเปฯ โย วิญฺญาเณ

@ มหาสีหนาทสุตฺต ๔ ขุ.ปฏิ. ๓๑/๑๐๖/๗๙ อุทยพฺพยญาณนิทฺเทส ๕ ขุ.ปฏิ. ๓๑/๑๐๗/๘๐

@ อุทยพฺพยญาณนิทฺเทส (สยา) ๖ สํ.ขนฺธ. ๑๗/๒๖/๒๓ อสฺสาทสุตฺต. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ อิทํ วิญฺญาณสฺส นิสฺสรณนฺติ ๑- เอวํ ตสฺสา นิสฺสรณญฺจ ปชานาติ. กลฺลํ นุ เตนาติ ยุตฺตํ นุ เตน ภิกฺขุนา ตํ วิญฺญาณฏฺฐิตึ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ วเสน อหนฺติ วา มมนฺติ วา อภินนฺทิตุนฺติ เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยตฺถ ปน รูปํ นตฺถิ, ตตฺถ จตุนฺนํ ขนฺธานํ วเสน, ยตฺถ วิญฺญาณํ นตฺถิ, ตตฺถ เอกสฺส ขนฺธสฺส วเสน สมุทยาทโย ๒- โยเชตพฺพา. ๒- อาหารสมุทยา, อาหารนิโรธาติ อํทํ เจตฺถ ปทํ น โยเชตพฺพํ.