อารทฺธวิริยาติ เยสํ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ วิริยํ อารทฺธํ โหติ. ตตฺถ เย กายสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกกา โหนฺติ, เตสํ กายิกวิริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. เย จิตฺตสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกกา โหนฺติ, คมเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทนฺติ, ฐาเน อุปฺปนฺนกิเลสสฺส นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิเลสสฺส สยนํ วา ปาปุณิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว กิเลเส นิคฺคณฺหนฺติ, เตสํ เจตสิกํ วิริยํ อารทฺธํ นาม โหติ.

อุปฏฺฐิตสฺสตีติ จิรกตาทีนํ สริตา อนุสฺสริตา มหาคติมฺพอภยตฺเถร- ทีฆภาณกอภยตฺเถรติปิฏกจูฬาภยตฺเถรา ๒- วิย. มหาคติมฺพอภยตฺเถโร กิร ชาตปญฺจมทิวเส มงฺคลปายาเส ตุณฺฑํ ปสาเรนฺตํ วายสํ ทิสฺวา หุํหุนฺติ สทฺทมกาสิ. อถ โส เถรกาเล "กทา ปฏฺฐาย ภนฺเต สรถา"ติ ภิกฺขูหิ ปุจฺฉิโต "ชาตปญฺจมทิวเส กตสทฺทโต ปฏฺฐาย อาวุโส"ติ อาห.

ทีฆภาณกอภยตฺเถรสฺส ชาตนวมทิวเส มาตา จุมฺพิสฺสามีติ โอนตา ตสฺสา โมลิ มุจฺจิ. ๑- ตโต ตุมฺพมตฺตานิ สุมนปุปฺผานิ ทารกสฺส อุเร ปติตฺวา ทุกฺขํ ชนยึสุ. โส เถรกาเล "กทา ปฏฺฐาย ภนฺเต สรถา"ติ ปุจฺฉิโต "ชาตนวมทิวสโต ปฏฺฐายา"ติ อาห.

ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร "อนุราธปุเร ตีณิ ทฺวารานิ ปิทหาเปตฺวา มนุสฺสานํ เอเกน ทฺวาเรน นิกฺขมนํ กตฺวา `ตฺวํ กึนาโม, ตฺวํ กึนาโม'ติ ปุจฺฉิตฺวาว สายํ ปุน อปุจฺฉิตฺวาว เตสํ นามานิ ปฏิจฺฉาเปตุํ ๒- สกฺกา อาวุโส"ติ อาห. เอวรูเป ภิกฺขู สนฺธาย จ "อุปฏฺฐิตสฺสตี"ติ วุตฺตํ.

ปญฺญวนฺโตติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยปริคฺคหิกาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. อปิจ ทฺวีหิ เอเตหิ ปเทหิ วิปสฺสกานํ ภิกฺขูนํ วิปสฺสนา- สมฺภารเหตุภูตา ๓- สมฺมาสติ เจว วิปสฺสนาปญฺญา จ กถิตา.

[๑๓๙] จตุตฺถสตฺตเก สติเยว สมฺโพชฺฌงฺโค สติสมฺโพชฺฌงฺโค. เอส นโย สพฺพตฺถ. ตตฺถ อุปฏฺฐานลกฺขโณ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปวิจยลกฺขโณ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปคฺคหณลกฺขโณ วิริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ผรณลกฺขโณ ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, อุปสมลกฺขโณ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อวิกฺเขปลกฺขโณ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค, ปฏิสงฺขานลกฺขโณ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. ภาเวสฺสนฺตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ จตูหิ การเณหิ สมุฏฺฐเปนฺตา, ฉหิ การเณหิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐเปนฺตา, นวหิ การเณหิ วิริยสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐเปนฺตา, ทสหิ การเณหิ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐเปนฺตา, สตฺตหิ การเณหิ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐเปนฺตา, ทสหิ การเณหิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐเปนฺตา, ปญฺจหิ การเณหิ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ สมุฏฺฐเปนฺตา วฑฺเฒสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อิมินา วิปสฺสนามคฺคผลสมฺปยุตฺเต โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก สมฺโพชฺฌงฺเค กเถสิ.

[๑๔๐] ปญฺจมสตฺตเก อนิจฺจสญฺญาติ ๔- อนิจฺจานุปสฺสนาย สทฺธึ อุปฺปนฺนา สญฺญา. อนตฺตสญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมา สตฺต โลกิยวิปสฺสนาปิ

@๓ ฉ.ม., อิ. วิปสฺสนาสมฺภารภูตา ๔ อิ. อนิจฺจสญฺญนฺติ โหนฺติ. "เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีตํ, ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ"ติ ๑- อาคตวเสเนตฺถ เทฺว โลกุตฺตราปิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

[๑๔๑] ฉกฺเก เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺตจิตฺเตน กตฺตพฺพํ กายกมฺมํ วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ คิหีสุปิ ลภนฺติ. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺตจิตฺเตน อภิสมาจาริกธมฺมปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สํฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ๒- ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ, ปตฺตปฏิคฺคหณํ อาสนปญฺญปนํ, ๓- อนุคมนํ, เตลมกฺขนนฺติ ๔- เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม.

ภิกฺขูนํ เมตฺตจิตฺเตน อาจารปญฺญตฺติสิกขาปทปญฺญาปนํ, กมฺมฏฺฐานกถนํ ธมฺมเทสนา เตปิฏกํปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนํ เจติยํ วนฺทนาย คจฺฉาม, โพธึ วนฺทนาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ทีปมาลาธูปปูชํ ๕- กาเรสฺสาม, ๖- ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สํฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สํฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญาเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐเปถ, สํฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปถ, ฉนฺทชาตา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถาติ อาทิกถนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม.

ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ จ กตฺวา วิวิตฺตาสเน นิสีทิตฺวา อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺฌาติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. คิหีนํ อยฺยา สุขี โหนฺตุ อเวรา อพฺยาปชฺฌาติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จ. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เถรานํ ปน ปาทโธวนวีชนาทิเภทํปิ ๗- สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม.

@ ปญฺญาปนํ ๔ ฉ.ม.,อิ. "อนุคมนํเตลมกฺขนนฺติ"อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๕ ฉ.ม.,อิ.

@ ทีปมาลปุปฺผปูชํ ๖ ฉ.ม. กริสฺสาม ๗ ฉ.ม.,อิ. ปาทโธวนวนฺทนพีชนทานาทิเภทํ อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวมญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม.

เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโรติ เอวํ ปคฺคยฺหวจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. วิหาเร อสนฺตํ ปน ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กุหึ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุโข อาคมิสฺสตีติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม.

เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมิเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อปฺปาพาโธติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

ลาภาติ จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา. ธมฺมิกาติ กุหนาทิเภทํ มิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน ภิกฺขาจารวตฺเตน อุปฺปนฺนา. อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺน- มตฺตมฺปีติ ปจฺฉิมโกฏิยา ปตฺตปริยาปนฺนํ ปตฺตสฺส อนฺโต คตํ ทฺวิตฺติกฏจฺฉุ- ภิกฺขามตฺตํปิ. อปฺปฏิวิภตฺตโภคีติ เอตฺถ เทฺว ปฏิวิภตฺตานิ ๑- นาม อามิส- ปฏิวิภตฺตํ ปุคฺคลปฏิวิภตฺตญฺจ. ตตฺถ "เอตฺตกํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ น ทสฺสามี"ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ อามิสปฏิวิภตฺตํ นาม. "อสุกสฺส ทสฺสามิ, อสุกสฺส น ทสฺสามี"ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตํ นาม. ตทุภยํปิ อกตฺวา โย อปฏิวิภตฺตํ ภุญฺชติ, อยํ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม.