@๔ ฉ.ม.,อิ. กตปาตราเส ๕ ฉ.ม. ตมฺปิ ชลนิธิชลํ, ม. ชลํ, อิ. ตมฺปิชลํ

@๖-๖ ฉ.ม.,อิ. วิโยคํ เนมิมณฺฑลปริยนฺตํ วุตฺตํ "อถโข ตํ ๑- อานนฺท จกฺกรตนํ ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา ทกฺขิณทิสํ ปวตฺตตีติ.

เอวํ ปวตฺตมานสฺส ปน ตสฺส ปวตฺตนวิธานํ เสนาสนฺนิเวโส ปฏิราชาคมนํ เตสํ เตสํ อนุสาสนิปฺปทานํ ทกฺขิณสมุทฺทอชฺโฌคาหณํ สมุทฺทสลิลสฺส โอคฺคจฺฉนํ ๒- นานารตนาทานนฺติ ๒- สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

วิชินิตฺวา ปน ตํ ทสสหสฺสโยชนปฺปมาณํ ชมฺพูทีปํ ทกฺขิณสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺตโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อมรโคยานํ ๓- วิเชตุํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา ตํปิ สมุทฺทปริยนฺตํ ตเถว อภิวิชินิตฺวา ปจฺฉิมสมุทฺทโตปิ อุตฺตริตฺวา อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อุตฺตรกุรุํ วิเชตุํ ตเถว คนฺตฺวา ตํปิ สมุทฺทปริยนฺตํ ตเถว อภิวิชิย อุตฺตรสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตรติ.

เอตฺตาวตา รญฺญา จกฺกวตฺตินา จาตุรนฺตาย ปฐวิยา อาธิปจฺจํ อธิคตํ โหติ. โส เอวํ วิชิตวิชโย อตฺตโน รชฺชสิริสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ สปริโส อุทฺธํ คคณตลํ อภิลงฺฆิตฺวา สุวิกสิตปทุมุปฺปลกุมุทปุณฺฑริกวนวิจิตฺเต จตฺตาโร ชาตสเร วิย ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาเร จตฺตาโร มหาทีเป โอโลเกตฺวา จกฺกรตนเทสิเตเนว มคฺเคน ยถานุกฺกมํ อตฺตโน ราชธานึ ปจฺจาคจฺฉติ. อถ ตํ จกฺกรตนํ อนฺเตปุรทฺวารํ อุปโสภยมานํ ๔- วิย หุตฺวา ติฏฺฐติ

เอวํ ปติฏฺฐิเต ปน ตสฺมึ จกฺกรตเน ราชนฺเตปุเร อุกฺกาหิ วา ทีปิกาหิ วา น กิญฺจิ กรณียํ โหติ, จกฺกรตโนภาโสเยว รตฺตึ อนฺธการํ วิธมติเยว. เย ปน อนฺธการตฺถิกา โหนฺติ, เตสํ อนฺธการเมว โหติ. มหาสุทสฺสนสฺสาปิ สพฺพเมตํ ตเถว อโหสิ. เตน วุตฺตํ "ทกฺขิณสมุทฺทํ อชฺโฌคาเหตฺวา ฯเปฯ เอวรูปํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี"ติ.

หตฺถิรตนวณฺณนา

[๒๔๖] เอวํ ปาตุภูตจกฺกรตนสฺเสว จกฺกวตฺติโน อมจฺจา ปกติมงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ สมํ ปริสุทฺธํ ๕- ภูมิภาคํ การาเปตฺวา ๕- หริจนฺทนาทีหิ

@๓ ฉ.ม.,อิ. อปรโคยานํ เอวมุปริปิ ๔ ฉ.ม.,อิ. โสภยมานํ

@๕-๕ ฉ.ม.,อิ. สุจิภูมิภาคํ กาเรตฺวา สุรภิสุคนฺเธหิ อุปลิมฺปาเปตฺวา เหฏฺฐา วิจิตฺตวณฺณสุรภิกุสุมสโมกิณฺณํ อุปริ สุวณฺณตารกานํ อนฺตรนฺตรา สโมสริตมนุญฺญกุสุมทามปฏิมณฺฑิตวิตานํ เทววิมานํ วิย อภิสงฺขริตฺวา "เอวรูปสฺส นาม เทว หตฺถิรตนสฺส อาคมนํ จินฺเตถา"ติ วทนฺติ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มหาทานํ ทตฺวา สีลานิ จ สมาทาย ตํ ปุญฺญสมฺปตฺตึ อาวชฺเชนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ปุญฺญานุภาวโจทิโต ฉทฺทนฺตกุลา วา อุโปสถกุลา วา ตํ สกฺการวิเสสํ อนุภวิตุกาโม ตรุณรวิมณฺฑลาภิรตฺตจรณคีวามุขปฏิมณฺฑิต- วิสุทฺธเสตสรีโร สตฺตปฺปติฏฺโฐ สุสณฺฐิตองฺคปจฺจงฺคสนฺนิเวโส วิกสิตรตฺตปทุม- จารุโปกฺขโร อิทฺธิมา โยคี วิย เวหาสคมนสมตฺโถ มโนสิลาจุณฺณรญฺชิตปริยนฺโต วิย รชตปพฺพโต หตฺถิเสฏฺโฐ อาคนฺตฺวา ตสฺมึ ปเทเส ติฏฺฐติ. โส ฉทฺทนฺตกุลา อาคจฺฉนฺโต สพฺพกนิฏฺโฐ อาคจฺฉติ. อุโปสถกุลา อาคจฺฉนฺโต สพฺพเชฏฺโฐ. ปาลิยํ ปน อุโปสโถ นาม ๑- นาคราชา อิจฺเจว อาคจฺฉติ. ๒- นาคราชา นาม กสฺสจิ อปริโภโค, สพฺพกนิฏฺโฐ อาคจฺฉตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. สฺวายํ จกฺกวตฺติวตฺตานํ ๓- จกฺกวตฺตีนํ วุตฺตนเยเนว จินฺตยนฺตานํ อาคจฺฉติ. มหาสุทสฺสนสฺส ปน สยเมว ปกติมงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มงฺคลหตฺถึ ๔- อปเนตฺวา ตตฺถ อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ "ปุน จปรํ อานนฺท ฯเปฯ นาคราชา"ติ.

เอวํ ปาตุภูตํ ปน ตํ หตฺถิรตนํ ทิสฺวา หตฺถิโคปกาทโย หฏฺฐตุฏฺฐา เวเคน คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺติ. ราชา ตุริตตุริโต อาคนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต "ภทฺทกํ วต โภ หตฺถิยานํ, สเจ ทมถํ อุเปยฺยา"ติ จินฺตยนฺโต หตฺถํ ปสาเรสิ. อถ โส ฆรเธนุวจฺฉโก วิย กณฺเณ โอลมฺเพตฺวา ๕- สุรตภาวํ ทสฺเสนฺโต ราชานํ อุปสงฺกมติ. ๖- ราชา ตํ อาโรหิตุกาโม โหติ. อถสฺส ปริชนา อธิปฺปายํ ญตฺวา ตํ หตฺถิรตนํ สุวณฺณธชํ สุวณฺณาลงฺการํ เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา อุปเนนฺติ. ราชา ตํ อนิสีทาเปตฺวาว สตฺตรตนมยาย นิสฺเสณิยา อารุยฺห อากาสคมนนินฺนจิตฺโต โหติ. ตสฺส สห จิตฺตุปฺปาเทเนว โส หตฺถินาคราชา ๗- ราชหํโส วิย อินฺทนีลมณิปฺปภาชาลํ นีลคคณตลํ อภิลงฺฆติ. ตโต จกฺกจาริกาย

@๔ ฉ.ม.,อิ. ตํ หตฺถึ ๕ ฉ.ม.,อิ. โอลมฺพิตฺวา ๖ อิ. อุปสงฺกมิ ๗ ฉ.ม., นาคราชา วุตฺตนเยเนว สกลราชปริสา. อิติ สปริโส ราชา อนฺโต ปาตราเสเยว สกลปฐวึ อนุสํยายิตฺวา ราชธานึ ปจฺจาคจฺฉติ. เอวํ มหิทฺธิกํ จกฺกวตฺติโน หตฺถิรตนํ โหติ. มหาสุทสฺสนสฺสาปิ ตาทิสเมว อโหสิ. เตน วุตฺตํ "ทิสฺวา รญฺโญ ฯเปฯ ปาตุรโหสี"ติ.

อสฺสรตนวณฺณนา

[๒๔๗] เอวํ ปาตุภูตหตฺถิรตนสฺส ปน จกฺกวตฺติโน อมจฺจา ปกติมงฺคลอสฺสฏฺฐานํ สุจิสมตลํ กาเรตฺวา อลงฺกริตฺวา จ ปุริมนเยเนว รญฺโญ ตสฺส อาคมนจินฺตนตฺถํ อุสฺสาหํ ชเนนฺติ. โส ปุริมนเยเนว กตทานมานนสกฺกาโร สมาทินฺนสีลวตฺโต ๑- ปาสาทตเล สุขนิสินฺโน ปุญฺญสมฺปตฺตึ สมนุสฺสรติ. อถสฺส ปุญฺญานุภาวโจทิโต สินฺธวกุลโต วิชฺชุลตาวินทฺธสรทกาลเสตวลาหกราสิสสฺสิริโก รตฺตปาโท รตฺตตุณฺโฑ จนฺทปฺปภาปุญฺชสทิสสุทฺธสินิทฺธฆนสํฆาฏสรีโร ๒- กากคีวา วิย อินฺทนีลมณิ วิย จ กาฬวณฺเณน สีเสน สมนฺนาคตตฺตา กากสีโส ๓- สุฏฺฐุ กปฺเปตฺวา ฐปิเตหิ วิย มุญฺชสทิเสหิ เสเตหิ ๔- สณฺหวฏฺฏอุชุคติคเตหิ เกเสหิ สมนฺนาคตตฺตา มุญฺชเกโส เวหาสงฺคโม วลาหโก นาม อสฺสราชา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิ. ๕- มหาสุทสฺสนสฺส ปเนส หตฺถิรตนํ วิย อาคโต. เสสํ สพฺพํ หตฺถิรตเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอวรูปํ อสฺสรตนํ สนฺธาย ภควา "ปุน จปรนฺ"ติ อาทิมาห.

มณิรตนวณฺณนา

[๒๔๘] เอวํ ปาตุภูตอสฺสรตนสฺส ปน รญฺโญ จกฺกวตฺติโน จตุหตฺถายามํ สกฏนาภิสมปริณาหํ อุโภสุ อนฺเตสุ กณฺณิกปริยนฺตโต วินิคฺคเตหิ สุปริสุทฺธ- มุตฺตากลาเปหิ ทฺวีหิ กาญฺจนปทุเมหิ ๖- อลงฺกตํ จตุราสีติมณิสหสฺสปริวารํ ตาราคณปริวุตสฺส ปุณฺณจนฺทสฺส สิรึ ปฏิปฺผรมานํ วิย วิปุลปพฺพตโต ๗- มณิรตนํ อาคจฺฉติ. ตสฺเสวํ อาคตสฺส มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวา เวฬุปรมฺปราย สฏฺฐิหตฺถปฺปมาณํ

@๔ ฉ.ม., อิ. เสเตหิ น ทิสฺสติ ๕ ฉ.ม., อิ. ปติฏฺฐาติ ๖ ฉ.ม. กญฺจน....

@๗ ฉ.ม., อิ. เวปุลฺลปพฺพตโต อากาสํ อาโรปิตสฺส รตฺติภาเค สมนฺตา โยชนปฺปมาณํ โอกาสํ อาภา ผรติ, ยาย สพฺโพ โส โอกาโส อรุณุคฺคมนเวลาย วิย สญฺชาตาโลโก โหติ. ตโต กสกา กสิกมฺมํ วาณิชา อาปณุคฺฆาตนํ เต เต สิปฺปิโน ตนฺตํ กมฺมนฺตํ ปโยเชนฺติ "ทิวา"ติ มญฺญมานา. มหาสุทสฺสนสฺสาปิ สพฺพนฺตํ ตเถว อโหสิ. เตน วุตฺตํ "ปุน จปรํ อานนฺท ฯเปฯ มณิรตนํ ปาตุรโหสี"ติ.

อิตฺถีรตนวณฺณนา

[๒๔๙] เอวํ ปาตุภูตมณิรตนสฺส ปน จกฺกวตฺติโน วิสยสุขวิเสสสฺส วิเสสการณํ อิตฺถีรตนํ ปาตุภวติ. มทฺทราชกุลโต ตํ ๑- หิสฺส อคฺคมเหสึ อาเนนฺติ, อุตฺตรกุรุโต วา ปุญฺญานุภาเวน สยํ อาคจฺฉติ. อวเสสา ปนสฺสา สมฺปตฺติ "ปุน จปรํ อานนฺท รญฺโญ มหาสุทสฺสนสฺส อิตฺถีรตนํ ปาตุรโหสิ, อภิรูปา ทสฺสนียา"ติ อาทินา นเยน ปาลิยํเยว อาคตา.

ตตฺถ สณฺฐานปาริปูริยา อธิกํ รูปมสฺสาติ อภิรูปา. ทิสฺสมานา จ ๒- จกฺขูนิ มิลายติ, ๓- ตสฺมา อญฺญกิจฺจวิกฺเขปํ หิตฺวาปิ ทฏฺฐพฺพาติ ทสฺสนียา. ทิสฺสมานาว โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทตีติ ปาสาทิกา. ปรมายาติ เอวํ ปสาทาวหตฺตา อุตฺตมาย. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺณสุนฺทรตาย. สมนฺนาคตาติ อุเปตา. อภิรูปา วา ยสฺมา นาติทีฆา นาติรสฺสา. ทสฺสนียา ยสฺมา นาติกีสา นาติถูลา. ปาสาทิกา ยสฺมา นาติกาฬิกา นาจฺโจทาตา. ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา ยสฺมา อติกฺกนฺตา ๔- มานุสิวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ. มนุสฺสานญฺหิ วณฺณาภา พหิ น นิจฺฉรติ. เทวานํ ปน อติทูรมฺปิ นิจฺฉรติ.

ตสฺสา ปน ทฺวาทสหตฺถปฺปมาณํ ปเทสํ สรีราภา โอภาเสติ. นาติทีฆาทีสุ จสฺสา ปฐมยุคเลน อาโรหสมฺปตฺติ, ทุติยยุคเลน ปริณาหสมฺปตฺติ, ตติยยุคเลน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา. ฉหิ วาปิ เอเตหิ กายวิปตฺติยาภาโว. อติกฺกนฺตา มานุสิวณฺณนฺติ อิมินา กายสมฺปตฺติ วุตฺตา. ตูลปิจุโน วา กปฺปาสปิจุโน

เอวรูปสมฺผสฺสคนฺธสมฺปตฺติยุตฺตาย ปนสฺสา สรีรสมฺปตฺติยา อนุรูปํ อาจารํ ทสฺเสตุํ ตํ โข ปนาติ อาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราชานํ ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต อคฺคิทฑฺฒา วิย ปฐมเมว อุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายินี. ตสฺมึ นิสินฺเน ตสฺส ตาลปณฺณวีชนาทิกิจฺจํ ๕- กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ ปจฺฉานิปาตินี. กึ กโรมิ เต เทวาติ วาจาย กึการํ ปฏิสฺสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวินี. รญฺโญ มนาปเมว จรติ กโรตีติ มนาปจารินี. ยํ รญฺโญ ปิยํ, ตเทว วทตีติ ปิยวาทินี.