Yadā puññakammakārakā bahū na honti, potthako khuddako hoti, taṃ disvāva devā "pamatto vata bho mahājano viharati, cattāro apāyā

@3 cha.Ma. tato pupphehi reṇuvaṭṭi 4 cha.Ma. ghasati, i. sussati 5 cha.Ma.,i. ṭavedikāpu Paripūrissanti, cha devalokā tucchā bhavissantī"ti anattamanā honti. Sace pana potthako mahā hoti, taṃ disvāva devā "appamatto vata bho mahājano viharati, cattāro apāyā suññā bhavissanti, cha devalokā paripūrissanti, buddhasāsane puññāni karitvā āgate mahāpuññe purakkhitvā nakkhattaṃ kīḷituṃ labhissāmā"ti attamanā honti. Taṃ potthakaṃ gahetvā sakko devarājā vāceti. Tassa pakatiniyāmena kathentassa saddo dvādasa yojanāni gacchati. Uccena sarena kathentassa ca sakalaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ chādetvā tiṭṭhati. Evaṃ dhammassavanatthāya sannipatanti. Idha pana pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā.

[295] Tathāgataṃ namassantāti navahi kāraṇehi tathāgataṃ namassamānā. Dhammassa ca sudhammatanti svākkhātādibhedaṃ dhammassa sudhammataṃ ujupaṭipannatādibhedaṃ saṃghassa ca supaṭipattinti attho.

Aṭaṭhayathābhuccavaṇṇavaṇṇanā

[296] Yathābhucceti yathābhūte yathāsabhāve. Vaṇṇeti guṇe. Payirudāhāsīti kathesi. Bahujanahitāya paṭipannoti kathaṃ paṭipannoti? dīpaṅkarapādamūle aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhatthāya abhinīharamānopi bahujanahitāya paṭipanno nāma hoti.

Dānapāramī sīlapāramī nekkhammapāramī paññāpāramī viriyapāramī khantipāramī saccapāramī adhiṭṭhānapāramī mettāpāramī upekkhāpāramīti kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni imā dasa pāramiyo pūrentopi bahujanahitāya paṭipanno.

Khantivāditāpasakāle cūḷadhammapālakumārakāle chaddantanāgarājakāle bhūridattacampeyyasaṅkhapālanāgarājakāle mahākapikāle ca tādisāni dukkarāni karontopi bahujanahitāya paṭipanno. Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ

Tattha pañca pubbanimittāni disvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā devānaṃ saṅgahatthāya paṭiññaṃ datvā tusitapurā cavitvā mātu kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno.

Dasa māse mātu kucchiyaṃ vasitvā lumbinīvane mātu kucchito nikkhamantopi, ekūnatiṃsa vassāni agāraṃ ajjhāvasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomānadītīre pabbajantopi, cha vassāni mahāpadhānena attānaṃ kilametvā bodhipallaṅkaṃ āruyha sabbaññutañāṇaṃ paṭivijjhantopi, sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe yāpentopi, isipatanaṃ āgamma anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattentopi, yamakapāṭihāriyaṃ karontopi, devorohaṇaṃ orohantopi, buddho hutvā pañcacattālīsavassāni tiṭṭhantopi, āyusaṅkhāraṃ ossajjentopi, yamakasālānaṃ antare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantopi bahujanahitāya paṭipanno. Yāvassa sāsapamattāpi dhātuyo dharanti, tāva bahujanahitāya paṭipannoti veditabbo sesapadāni etasseva vevacanāni, tattha pacchimaṃ pacchimaṃ purimassa purimassa attho.

Neva atītaṃse samanupassāma. Na panetarahīti atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāma, anāgatepi na samanupassāma, etarahi pana aññassa satthuno abhāvatoyeva aññatra tena bhagavatā na samanupassāmāti ayamettha attho. Aṭṭhakathāyaṃpi hi "atītānāgatā buddhā amhākaṃ satthārā sadisāyeva, kiṃ sakko kathetī"ti vicāretvā "etarahi bahujanahitāya paṭipanno satthā amhākaṃ satthāraṃ muñcitvā añño koci natthi, tasmā na passāmāti kathetī"ti vuttaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ ito paresupi padesu ayamattho veditabbo. Svākkhātādīni ca idaṃ kusalanti ādīni ca vuttatthāneva.

@3-3 cha.Ma., i. svākkhātādīni ca kusalādīni ca

Gaṅgodakaṃ yamunodakenāti gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne udakaṃ vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi saṃsandati sameti, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva hoti, na mahāsamuddaudakena saṃsaṭṭhakāle viya visadisaṃ parisuddhassa nibbānassa paṭipadāpi parisuddhāva. Na hi daharakāle vejjakammādīni katvā agocare caritvā mahallakakāle nibbānaṃ daṭṭhuṃ sakkā, nibbānagāminī pana paṭipadā parisuddhāva vaṭṭati ākāsūpamā. Yathā hi ākāsampi alaggaṃ parisuddhaṃ candimasuriyānaṃ ākāse icchiticchitaṭṭhānaṃ gacchantānaṃ viya nibbānaṃ gacchantassa bhikkhuno paṭipadāpi kule vā gaṇe vā alaggā abaddhā ākāsūpamā vaṭṭati. Sā panesā tādisāva bhagavatā paññattā kathitā desitā. Tena vuttaṃ "saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā"ti.

Paṭipannānanti paṭipadāya ṭhitānaṃ. Vusitavatanti vuṭṭhavāsānaṃ. Etesaṃ laddhasahāyoti etesaṃ tattha tattha saha ayanato sahāyo. "adutiyo asahāyo appaṭisamo"ti idaṃ panassa asadisaṭṭhena vuttaṃ. Apanujjāti tesaṃ majjhepi phalasamāpattiyā viharantopi cittena te apanujja, apanujjena ekārāmataṃ anuyutto viharatīti attho.

Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābhoti tassa bhagavato mahālābho uppanno. Kadā paṭṭhāya uppanno? abhisambodhiṃ patvā sattasattāhaṃ atikkamitvā isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā anukkamena devamanussadamanaṃ karontassa tayo jaṭile pabbājetvā rājagahaṃ gatassa bimbisāradamanato paṭṭhāya uppanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ "tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan"ti. Satasahassakappādhikesu catūsu asaṅkheyyesu ussannapuññanissandena samuppanno lābhasakkāro mahogho viya ajjhottharamāno āgacchati.

Ekasmiṃ kira samaye rājagahe sāvatthiyaṃ sākete kosambiyaṃ bārāṇasiyaṃ bhagavato paṭipāṭibhattaṃ nāma uppannaṃ, tattheko "ahaṃ sataṃ visajjetvā dānaṃ

@4 i. abhinippanno 5 saṃ ni. 16/70/116 susimaparibbājakasutta Dassāmī"ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi. Añño ahaṃ hve satāni. Añño ahaṃ pañca satāni. Añño ahaṃ sahassaṃ. Añño ahaṃ hve sahassāni. Añño ahaṃ pañca. Dasa. Vīsati. Paññāsaṃ. Añño ahaṃ satasahassaṃ. Añño ahaṃ dve satasahassāni visajjetvā dānaṃ dassāmīti pañṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi. Janapadacārikaṃ carantaṃpi okāsaṃ labhitvā "dānaṃ dassāmī"ti sakaṭāni pūretvā mahājano anubandhiyeva. Yathāha "tena kho pana samayena jānapadā manussā bahuṃ loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi sakaṭesu āropetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṃghassa piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti `yadā paṭipāṭiṃ labhissāma, tadā bhattaṃ karissāmā"ti evaṃ aññānipi khandhake ca vinaye ca bahūni vatthūni veditabbāni. Asadisadāne panesa lābho matthakaṃ patto.

Ekasmiṃ kira samaye bhagavati janapadacārikaṃ caritvā jetavanaṃ sampatte rājā nimantetvā dānaṃ adāsi. Dutiyadivase nāgarā adaṃsu. Puna tesaṃ dānato atirekaṃ rājā, tassa dānato atirekaṃ nāgarāti evaṃ bahūsu divasesu gatesu rājā cintesi "ime nāgarā divase divase atirekataraṃ karonti, paṭhavissaro pana rājā nāgarehi dānena jitoti garahā bhavissatī"ti. Athassa mallikā upāyaṃ ācikkhi.

So rājaṅgaṇe sālakalyāṇipadarehi maṇḍapaṃ kāretvā taṃ nīluppalehi chādetvā pañca āsanasatāni paññāpetvā pañca hatthisatāni āsanānaṃ pacchābhāge ṭhapetvā ekekena hatthinā ekekasasa bhikkhuno setacchattaṃ dhārāpesi. Dvinnaṃ davinnaṃ āsanānaṃ antare sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekekā khattiyadhītā catujjātikagandhaṃ piṃsati. Aparā khattiyadhītā niṭṭhitaṃ niṭṭhitaṃ majjhaṭṭhāne gandhambaṇe pakkhipati, taṃ aparā khattiyadhītā nīluppalahatthakena samparivaṭṭeti. Evaṃ ekekassa bhikkhuno tisso tisso khattiyadhītaro parivārā, aparā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā itthī tālapaṇṇaṃ gahetvā vījati, aññā dhammakarakaṃ gahetvā