[123] Aniccādīsu hutvā abhāvato aniccā. Tehi tehi kāraṇehi saṅgamma samāgamma katāti saṅkhatā. Taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca sammā kāraṇeneva uppannāti paṭiccasamuppannā. Khayoti ādi sabbaṃ bhaṅgassa vevacanaṃ. Yaṃ hi bhijjati, taṃ khīyatipi vayatipi virajjatipi nirujjhatipi, tasmā khayadhammāti ādi vuttaṃ.

Byagā meti vi agāti byagā, vigato niruddho me attāti attho. Kiṃ pana ekasseva tīsupi kālesu "eso me attā"ti hotīti, kiṃ pana na bhavissati. Diṭṭhigatikassa hi thūsarāsimhi nikkhittakhāṇukasseva niccalatā nāma natthi, vanamakkaṭo viya aññaṃ gaṇhāti, aññaṃ muñcati. Aniccaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vokiṇṇanti visesena taṃ taṃ vedanaṃ attāti samanupassanto aniccañceva sukhañca dukkhañca attānaṃ samanupassati, avisesena vedanaṃ attāti samanupasasanto vokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassati. Vedanā hi tividhā ceva uppādavayadhammā ca, tañcesa attāti samanupassati. Iccassa anicco ceva attā āpajjati, ekakkhaṇe ca bahunnaṃ vedanānaṃ uppādo. Taṃ kho panesa aniccaṃ attānaṃ anujānāti, na ekakkhaṇe bahunnaṃ vedanānaṃ uppatti atthi. Imamatthaṃ sandhāya "tasmātihānanda etenapetaṃ nakkhamati" `vedanā me attā'ti samanupassitun"ti vuttaṃ.

[124] Yattha panāvusoti yattha suddharūpakkhandhe sabbaso vedayitaṃ natthi. Api nukho tatthāti api nukho tasmiṃ vedanā virahite tālavaṇṭe vātapāne

@3 i. aviseseneva 4 i. na kho panesa Vā asmīti evaṃ ahaṃkāro uppajjeyyāti attho. Tasmātihānandāti yasmā suddharūpakkhandho uṭṭhāya asmīti na vadati, tasmā etenapi etaṃ nakkhamatīti attho.

[125] Api nukho tattha ayamahamasmīti siyāti api nukho tesu vedanādhammesu tīsu khandhesu ekakkhandhopi ayaṃ nāma ahamasmīti evaṃ vattabbo siyā. Athavā vedanānirodhā saheva vedanāya niruddhesu tesu tīsu khandhesu api nukho ayamahamasmīti vā ahamasmīti vā uppajjeyyāti attho. Athāyasmā ānando sasavisāṇassa tikhiṇabhāvaṃ viya taṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.

Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? vaṭṭakathā kathitā hoti. Bhagavā hi Vaṭṭakathaṃ kathento katthaci avijjāsīsena kathesi, katthaci taṇhāsīsena, katthaci diṭṭhisīsena. Tattha "purimā bhikkhave koṭi na paññāyati avijjāya `ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā sambhavī'ti, evañcidaṃ bhikkhave vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā"ti evaṃ avijjāsīsena kathitā. "purimā bhikkhave koṭi na paññāyati bhavatañhāya `ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā sambhavī'ti, evañcidaṃ bhikkhave vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavatañhāti evaṃ taṇhāsīsena kathitā. "purimā bhikkhave koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā `ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā sambhavī'ti, evañcidaṃ bhikkhave vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavadiṭṭhī"ti evaṃ diṭṭhisīsena kathitā. Idhāpi diṭṭhisīseneva kathitā. Diṭṭhigatiko hi sukhādivedanaṃ attāti gahetvā ahaṃkāramamaṃkāraparāmāsavasena sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu tato tato cavitvā tattha tattha upapajjanto mahāsamudde vātukkhittanāvā viya sattaṃ samitaṃ paribbhamati, vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃyeva na sakkoti.

[126] Iti bhagavā paccayākāramuḷhassa diṭṭhigatikassa ettakena kathāmaggena vaṭṭaṃ kathetvā idāni vivaṭṭaṃ kathento yato kho pana ānanda bhikkhūti ādimāha.

@4 aṅ. dasaka 24/61/90 avijjāsutta 5 aṅ. dasaka 24/62/92 taṇhāsutta

Tañca pana vivaṭṭakathaṃ bhagavā desanāsu kusalatāya visaṭṭhakammaṭṭhānaṃ navakammādivasena vikkhittapuggalaṃ anāmasitvā kārakassa satipaṭṭhānavihārino puggalassa vasena ārabhanto neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatīti ādimāha. Evarūpo hi bhikkhu "yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre vā santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavaṭṭhapeti, ekaṃ sammasanaṃ dukkhato vavaṭṭhapeti, ekaṃ sammasanaṃ anattato vavaṭṭhapeti, ekaṃ sammasanan"ti ādinā nayena vuttassa sammasanañāṇassa vasena sabbadhammesu pavattattā neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, na aññe dhamme, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyatīti khandhalokādibhede loke rūpādīsu dhammesu kiñci ekaṃ dhammaṃpi attāti vā attaniyanti vā na upādiyati.

Anupādiyaṃ ca na paritassatīti anupādiyanto taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapi na paritassati. Aparitassanti aparitassamāno. Paccattaññeva parinibbāyatīti attanāva kilesaparinibbānena parinibbāyati, evaṃ parinibbutassa panassa paccavekkhaṇapavattidassanatthaṃ khīṇā jātīti ādi vuttaṃ.

Iti sā diṭṭhīti yā tathā vimuttassa arahato diṭṭhi, sā evaṃ diṭṭhi. "itissa diṭṭhī"tipi pāṭho. So tathā vimutto arahā, evaṃ assa diṭṭhīti attho. Tadakallanti taṃ na yuttaṃ. Kasmā? evaṃ hi sati "arahā na kiñci jānātī"ti vuttaṃ bhaveyya, evaṃ ñatvā vimuttañaca arahantaṃ "na kiñci jānātī"ti vattuṃ na yuttaṃ. Teneva catunnaṃpi nayānaṃ avasāne "taṃ kissa hetū"ti ādimāha.

Tattha yāvatānanda adhivacananti yattako adhivacanasaṅkhāto vohāro atthi. Yāvatā adhivacanapathoti yattako adhivacanapatho, khandhā āyatanāni dhātuyo vā atthi. Esa nayo sabbattha. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ

@4-4 cha.Ma. na aññaṃ so evaṃ i. na añña' dhammaṃ so evaṃ 5 cha.Ma.,i. yo Khandhapañcakaṃ. Tadabhiññāti taṃ abhijānitvā. Ettakena bhagavatā kiṃ dassitaṃ. Tantākulakapadasseva anusandhi dassitā.

Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā

[127] Idāni yo so "na paññapetī"ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo ca "na samanupassatī"ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti. Tasmā tesaṃ heṭṭhā vuttānaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ nigamanaṃ ca nāmaṃ cadassetuṃ satta kho imā ānanda viññāṇaṭṭhitiyoti ādimāha.

Tattha sattāti paṭisandhivasena vuttā, ārammaṇavasena saṅgītisutte vuttā catasso āgamissanti. Viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhiti, viññāṇapatiṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Dve ca āyatanānīti dve nivāsanaṭṭhānāni. Nivāsanaṭṭhānañca idhāyatananti adhippetaṃ. Teneva vakkhati "asaññīsattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyanti. Kasmā panetaṃ sabbaṃ gahitanti? vaṭṭapariyādānatthaṃ. Vaṭṭaṃ hi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena vā suddhāyatanavasena vā pariyādānaṃ gacchati, bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati, tasmā sabbemetaṃ gahitaṃ. Idāni anukkamena tamatthaṃ vibhajanto katamā sattāti ādimāha.

Tattha seyyathāpīti nidassanaṭṭhe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti, tesaṃpi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi honti, "nānattasaññino"ti vuttā.

@3 dī. pāṭi 11/311/203 saṅgītisutta (18) 4 cha.Ma., i. asaññasattāyatanaṃ.

Ekacce ca devāti chakāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi honti ahetukā natthi.

Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttakā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, pussamittā dhammaguttāti evamādikā vemānikapetā. Etesaṃ hi pītaodātakāḷamaṅgurucchavisāmavaṇṇādivasena ceva kīsathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā, dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā tesaṃ dhammābhisamayopi hoti, piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā:-

"mā saddamakari piyaṅkara

bhikkhu dhammapadāni bhāsati.

Apica dhammapadaṃ vijāniya

paṭipajjema hitāya no siyā.

Pāṇesu ca saññamāmase

sampajānamusā na bhaṇāma se

sikkhema susīlyamattano

api muccema pisācayoniyā"ti.

Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃdivasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.

Brahmakāyikāti brahmapārisajjā brahmapurohitā mahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā. Tesu

@3 ka. saṃyamāmase 4 saṃ.sagā. 15/240/252 piyaṅkarasutta Brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo pana tesaṃ ativipphārikatarova hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.

Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanikaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pittivisayesu keci saṭṭhihatthā honti, keci sattatihatthā, keci asītihatthā, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā honti. Tathā kālakañjikā asuRā. Apicettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesaṃpi akusalavipākāhetukāpi honti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhayaṃ gacchanti.

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya saratīti ābhassaRā. Tesu catukkapañcakanayesu dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti. Tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃva bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā. Sabbesaṃpi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkāvicārā vāti nānā.

Subhakiṇhāti subhena okiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekaghanāti attho. Etesaṃ hi ābhassarānaṃ viya na chijjitvā chijjitvā

@ i. pettivisayesupi. 3 i. kālakañjā. 4 cha.Ma.,i....ahetukāva. 5 cha.Ma. sarati

@ vissaratīti, i. sarati visaratīti. 6 cha.Ma. pañcakanayena, i. pañcakanaye

@7 cha.Ma.,i. sabbesañhi. 8 i. subhakiṇṇā evamuparipi Pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasadvattiṃsacatusaṭṭhikappāyukā parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi ca catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññīsattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

Suddhāvāsāpi vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā kappasatasahassaṃpi asaṅkheyyaṃpi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppajjantesuyeva uppajjanti. Dhammacakkappavattassa bhagavato khandhavāraṭṭhānasadisā honti, tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsivatthero pana "na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī"ti iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃyeva bhajantīti vadati, taṃ apaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.

Sabbaso rūpasaññānanti ādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu avatvā āyatanesu vuttaṃ.

[128] Tatrāti tāsu viññāṇaṭṭhitīsu. Tañca pajānātīti tañca viññāṇaṭṭhitiṃ pajānāti. Tassā ca samudayanti "avijjāsamudayā rūpasamudayo"ti ādinā nayena tassā samudayañca pajānāti. Tassā ca atthaṅgamanti "avijjānirodhā rūpanirodho"ti ādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti. Assādanti yaṃ rūpaṃ .pe. Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādoti evaṃ tassā assādañca pajānāti. Ādīnavanti yaṃ rūpaṃ .pe. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavoti evaṃ tassā ādīnavañca pajānāti. Nissaraṇanti yo rūpasmiṃ .pe. Yo viññāṇe

@ mahāsīhanādasutta 4 khu.paṭi. 31/106/79 udayabbayañāṇaniddesa 5 khu.paṭi. 31/107/80

@ udayabbayañāṇaniddesa (sayā) 6 saṃ.khandha. 17/26/23 assādasutta. Chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ idaṃ viññāṇassa nissaraṇanti evaṃ tassā nissaraṇañca pajānāti. Kallaṃ nu tenāti yuttaṃ nu tena bhikkhunā taṃ viññāṇaṭṭhitiṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti etenupāyena sabbattha attho veditabbo. Yattha pana rūpaṃ natthi, tattha catunnaṃ khandhānaṃ vasena, yattha viññāṇaṃ natthi, tattha ekassa khandhassa vasena samudayādayo yojetabbā. Āhārasamudayā, āhāranirodhāti aṃdaṃ cettha padaṃ na yojetabbaṃ.