Evaṃ sabbattha appaṭihatañāṇo bhagavā sabbāpi tā devatā bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. "ye kammāvaraṇena vā samannāgatā"ti ādinā nayena vuttā sattā abhabbā nāma, te ekavihāre vasantepi buddhā na olokenti. Viparitā pana bhabbā nāma, te dūre vasantepi gantvā saṅgaṇhanti. Tasmā tasmiṃpi devatāsannipāte ye abhabbā, te pahāya bhabbe pariggahesi. Pariggahetvā "ettakā ettha rāgacaritā, ettakā dosādicaritāti caritavasenaeva cha koṭṭhāse akāsi.

Atha nesaṃ sappāyadhammadesanaṃ upadhārayanto "rāgacaritānaṃ devānaṃ sammāparibbājanīyasuttaṃ, kathessāmi, dosacaritānaṃ kalahavivādasuttaṃ, mohacaritānaṃ mahābyūhasuttaṃ, vitakkacaritānaṃ cūḷabyūhasuttaṃ, saddhācaritānaṃ tuvaṭṭakapaṭipadaṃ, buddhicaritānaṃ purābhedasuttaṃ kathessāmī"ti desanaṃ vavatthapetvā puna taṃ parisaṃ manasākāsi "attajjhāsayena nukho jāneyya, parajjhāsayena atthuppattikena

@3 cha.Ma. ettakā dosacaritā, ettakā mohacaritā"ti Pucchāvasikenā"ti. Tato "pucchāvasena jāneyyā"ti ñatvā "atthi nukho koci devatānaṃ ajjhāsayaṃ gahetvā caritavasena pañhaṃ pucchituṃ samattho"ti "tesu pañcasatesupi bhikkhūsu ekopi na sakkotī"ti addasa. Tato asīti mahāsāvake dve aggasāvake ca samannāharitvā "tepi na sakkontī"ti disvā cintesi "sace paccekabuddho bhaveyya, sakkuṇeyya nukho"ti. "sopi na sakkuṇeyyā"ti ñatvā "sakkasuyāmādīsu koci sakkuṇeyyā"ti samannāhari. Sacepi hi tesu koci sakkuṇeyya, taṃ pucchāpetvā attanā visajjeyya, na pana tesupi koci sakkoti.

Athassa etadahosi "mādiso buddhoyeva sakkuṇeyya, atthi pana katthaci añño buddho"ti anantāsu lokadhātūsu anantañāṇaṃ pattharitvā olokento na aññaṃ buddhaṃ addasa. Anacchariyaṃ cetaṃ, yaṃ idāni attanā samaṃ na passeyya, so jātadivasepi brahmajālavaṇṇanāyaṃ vuttanayena attanā samaṃ apassanto "aggohamasmi lokassā"ti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ aññaṃ attanā samaṃ apassitvā cintesi "sace ahaṃ pucchitvā sayameva visajjeyyaṃ, evaṃpetā devatā na sakkhissanti paṭivijjhituṃ. Aññasmiṃ pana buddheyeva pucchante mayi ca. Visajjente accherakaṃ bhavissati, sakkhissanti ca devatā paṭivijjhituṃ, tasmā nimmitabuddhaṃ māpessāmī"ti abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya "pattacīvaraggahaṇaṃ ālokitavilokitaṃ sammiñjitapasāritaṃ ca mama sadisaṃyeva hotū"ti kāmāvacaracittehi parikammaṃ katvā pācīnayugandharaparikkhepato ullaṅghamānaṃ candamaṇḍalaṃ bhinditvā nikkhamantaṃ viya rūpāvacaracittena adhiṭṭhāsi.

Devasaṅgho taṃ disvā "aññopi nukho bho cando uggato"ti āha. Atha candamaṇḍalaṃ ohāya āsannatare jāte "na cando, suriyo uggato"ti puna āsannatare jāte "na suriyo, devavimānaṃ etan"ti puna āsannatare jāte "na devavimānaṃ, devaputto eso"ti puna āsannatare jāte "na devaputto, mahābrahmā eso"ti puna āsannatare jāte "na mahābrahmā, aparopi bho buddho āgato"ti āha. Tattha puthujjanadevatā cintayiṃsu "ekabuddhassa

Ariyadevatā cintayiṃsu "ekissā lokadhātuyā dve buddhā nāma natthi, addhā bhagavatā attanā sadiso añño eko buddho nimmito"ti.

Atha tassa devasaṅghassa passantasseva nimmitabuddho āgantvā dasabalaṃ avanditvāva sammukhaṭṭhāne samasamaṃ katvā māpite āsane nisīdi. Bhagavatopi dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni, nimmitassāpi dvattiṃsāva, bhagavatopi sarīrā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamanti, nimmitassāpi, bhagavato sarīrā rasmiyo nimmitassa sarīre paṭihaññanti, nimmitassa sarīrā rasmiyo bhagavato sarīre paṭihaññanti. Tā dvinnaṃpi buddhānaṃ sarīrato uggamma akaniṭṭhabhavanaṃ āhacca tato paṭinivattitvā devatānaṃ matthakamatthaka- pariyantena otaritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ patiṭṭhahiṃsu. Sakalacakkavāḷagabbhaṃ suvaṇṇamayavaṅkagopānasivinaddhamiva cetiyagharaṃ virocittha. Dasasahassacakkavāḷadevatā ekacakkavāḷe rāsībhūtā dvinnaṃ buddhānaṃ rasmigabbhantaraṃ pavisitvā aṭṭhaṃsu. Nimmitabuddho nisīdantoyeva dasabalassa bodhipallaṅke kilesappahānaṃ abhitthavanto

"pucchāmi taṃ muniṃ pahūtapaññaṃ

tiṇṇaṃ pāragataṃ parinibbutaṃ ṭhitattaṃ

nikkhamma gharā panujja kāme

kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyā"ti gāthaṃ abhāsi.

Satthā devatānaṃ tāva cittakallatājananatthaṃ āgatāgatānaṃ nāmagottāni kathessāmīti cintetvā ācikkhissāmi bhikkhaveti ādimāha.

[334] Tattha silokamanukassāmīti akkharapadaniyamitaṃ vacanasaṅghāṭaṃ pavattayissāmi. Yattha bhummā tadassitāti yesu yesu ṭhānesu bhummā devatā taṃ taṃ nissitā. Ye sitā girigabbharanti ādīhi tesaṃ bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ kathesi, ye bhikkhū girikucchiṃ nissitāti attho. Pahitattāti pesitacittā. Samāhitāti avikkhittā. Puthūti bahujanā. Sīhāva sallīnāti sīhā viya nilīnā ekattaṃ upagatā.

@4 khu. 1/332 suttanipāta Lomahaṃsābhisambhunoti lomahaṃsaṃ abhibhavitvā ṭhitā, nibbhayāti vuttaṃ hoti. Odātamanasā suddhāti odātacittā hutvā suddhā. Vippasannamanāvilāti vippasannā anāvilā.

Bhiyyo pañcasate ñatvāti sammāsambuddhena saddhiṃ atirekapañcasate bhikkhū jānitvā. Vane kāpilavatthaveti kapilavatthusamīpamhi jāte vanasaṇḍe. Tato āmantayi satthāti tadā āmantayi. Sāvake sāsane rateti attano dhammadesanāya savanante jātattā sāvake sikkhattayasāsane ratattā sāsane rate. Idaṃ sabbaṃ "silokamanukassāmī"ti vacanato aññena vuttaṃ viya katvā vadati.

Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavoti te dibbacakkhunā vijānāthāti nesaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhuñāṇābhinīhāratthāya kathesi. Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsananti te ca bhikkhū taṃ buddhassa sāsanaṃ sutvā tāvadeva tadatthāya viriyaṃ akariṃsu.

Evaṃ katamattātappānaṃyeva tesampāturahu ñāṇaṃ. Kīdisaṃ? amanussānaṃ dassanaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppajji. Na taṃ tehi tasmiṃ khaṇe parikammaṃ katvā uppāditaṃ. Ariyamaggeneva hi taṃ nipphannaṃ. Amanussadassanatthaṃ panassa abhinīhāramattameva kataṃ. Satthāpi "atthi tumhākaṃ ñāṇaṃ, taṃ nīharitvā tena hi te vijānāthā"ti idameva sandhāya "te vijānātha bhikkhavo"ti āha.

Appeke satamaddakkhunti tesu bhikkhūsu ekacce bhikkhū amanussānaṃ sataṃ addasaṃsu. Sahassaṃ atha sattarinti eke sahassaṃ. Eke sattati sahassāni. Sataṃ eke sahassānanti eke satasahassaṃ addasaṃsu. Appekenantamaddakkhunti vipulaṃ addasaṃsu, satavasena sahassavasena ca aparicchinnepi addasaṃsūti attho. Kasmā? yasmā disā sabbā phuṭā ahuṃ, bharitā sampuṇṇāva ahesuṃ.

Tañca sabbaṃ abhiññāyāti yantesu ekenekena diṭṭhaṃ, tañca sabbaṃ jānitvā. Vavatthitvāna cakkhumāti hatthatale lekhaṃ viya paccakkhato vavatthapetvā pañcahi

Tato āmantayīti pubbe vuttagāthameva nāmagottakitatanatthāya āha. Tumhe ete vijānātha, passatha, oloketha, ye vo ahaṃ kittayissāmīti ayamettha sambandho. Girāhīti vacanehi. Anupubbasoti anupaṭipāṭiyā.

[335] Sattasahassāva yakkhā, bhummā kāpilavatthavāti sattasahassā tāvettha kapilavatthuṃ nissāya nibbattā yakkhā bhummāyevāti vadati. Iddhimantoti dibbaiddhiyuttā. Jutimantoti ānubhāvasampannā. Vaṇṇavaṇtoti sarīravaṇṇasampannā. Yasassinoti parivārasampannā. Modamānā abhikkāmunti tuṭṭhacittā āgatā. Bhikkhūnaṃ samitiṃ vananti imaṃ mahāvanaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ bhikkhūnaṃ dassanatthāya āgatā. Athavā samitinti samūhaṃ, bhikkhusamūhadassanāya āgatātipi attho.

Chasahassā hemavatā, yakkhā nānattavaṇṇinoti chasahassā hemavatapabbate nibbattayakkhā, te ca sabbepi nīlādivasena nānattavaṇṇā. Sātāgirā tisahassāti sātāgiripabbate nibbattayakkhā tisahassā. Iccete soḷasasahassāti ete sabbepi soḷasasahassā honti. Vessāmittā pañcasatāti vessāmittapabbate nibbattā pañcasatā. Kumbhīro rājagahikoti rājagahanagare nibbatto kumbhīro nāma yakkho. Vepullassa nivesananti tassa vepullapabbato nivesanaṃ, nivāsanaṭṭhānanti attho. Bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatīti taṃ atirekayakkhasatasahassaṃ payirupāsati. Kumbhīro rājagahiko, sopāga samitiṃ vananti sopi kumbhīro saparivāro imaṃ vanaṃ bhikkhūnaṃ samitiṃ dassanatthāya āgato.

[336] Purimañca disaṃ rājā, dhataraṭṭho pasāsatīti pācīnadisaṃ anusāsati. Gandhabbānaṃ ādhipatīti catūsupi disāsu gandhabbānaṃ jeṭṭhako, sabbe te tassa vase vattanti. Mahārājā yasassisoti mahāparivāro eso mahārājā.

Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalāti tassa dhataraṭṭhassa bahavo mahabbalā puttā, te sabbe sakkassa devarañño nāmadhārakā.

Viruḷho tappasāsatīti taṃ disaṃ viruḷhako anusāsati.

Puttāpi tassāti tassāpi tādisāyeva puttā. Pāliyaṃ pana "mahabbalā"ti likhitanti. Aṭṭhakathāyaṃ sabbavāresu "mahābalā"ti pāṭho.

"purimadisaṃ dhataraṭṭho, dakkhiṇena viruḷhako.

Pacchimena virūpakkho, kuvero uttaraṃ disaṃ.

Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā.

Daddallamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave"ti. Imā pana gāthā sabbasaṅgāhikavasena vuttā.

Ayaṃ hettha attho:- dasahasassacakkavāḷe dhataraṭṭhā nāma mahārājāno atthi, te sabbepi koṭisatasahassakoṭisatasahassagandhabbaparivārā āgantvā puratthimāya disāya kapilavatthumahāvanato paṭṭhāya cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitā. Evaṃ dakkhiṇadisādīsu viruḷhakādayo. Tenevāha "samantā caturo disā, daddallamānā aṭṭhaṃsū"ti. Idaṃ hi vuttaṃ hoti "samantā cakkavāḷehi āgantvā caturo disā pabbatamatthakesu aggikkhandhā viya suṭṭhu jalamānā ṭhitā"ti. Te pana yasmā kapilavatthuvanameva sandhāya āgatā, tasmā cakkavāḷaṃ pūretvā cakkavāḷena samasamā ṭhitāpi "vane kāpilavatthave"ti vuttā.

[337] Tesaṃ māyāvino dāsā, āgū vañcanikā saṭhāti tesaṃ mahārājānaṃ katapāpapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya yuttā kuṭilācārā dāsā atthi, ye sammukhaparammukhavañcanāhi lokavañcanato "vañcanikā"ti ca, kerāṭiyasātheyyena samannāgatattā "saṭhā"ti ca vuccanti, tepi āgatāti attho. Māyā kuṭeṇḍu veṭeṇḍu viṭū ca viṭuṭo sahāti te dāsā sabbepi māyākārakāva. Nāmena panettha eko kuṭeṇḍu nāma, eko viṭeṇḍu nāma, pāliyaṃ pana "veṭeṇḍū"ti likhanti. Eko viṭu nāma, eko viṭuṭo nāma. Sahāti sopi viṭuṭo tehi saheva āgato.

@4 Ma. sabbaṭṭhānesu 5 Ma. daddaḷhamānā 6 cha.Ma. āguṃ, Sī., i. āgu

@7 cha.Ma. viṭeṇḍu 8 cha.Ma., Sī., i. viṭucca 9 i. viṭucco

Candano kāmaseṭṭho ca, kinnughaṇḍu nighaṇḍu cāti aparo kinnughaṇḍo nāma. Pāliyaṃ pana "kinnughaṇḍū"ti likhanti. Nighaṇḍu cāti añño nighaṇḍu nāma, ettakā dāsā. Ito pare pana

"panādo opamañño ca, devasūto ca mātali.