@3 i. pipāsinoti 4 i. aṅgirāsī, Ma. aṅgirasmī 5 cha.Ma. dhammo arahatāmivā

Accaṅkusova nāgo ca jitaṃ me tuttatomaraṃ

kāraṇaṃ nappajānāmi sammatto lakkhaṇūruyāti

ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayakaṇṭako. Tomaranti pādādīsu vijjhanadaṇḍatomaraṃ. Aṅkusoti matthake vijjhanakakuṭilakaṇṭako. Yo ca nāgo pabhinnamatto accaṅkuso hoti aṅkusaṃ atīto, aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na gacchati, so ca "jitaṃ mayā tuttatomaraṃ, yohaṃ aṅkusassāpi vasaṃ na gacchāmī"ti madadappena kiñci kāraṇaṃ na bujjhati. Yathā so accaṅkuso nāgo "jitaṃ me tuttatomaran"ti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti, evaṃ ahaṃpi lakkhaṇasampannaūrutāya lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti vadati. Athavā accaṅkusova nāgo ahaṃpi samamatto lakkhaṇūruyā kiñci tato virāgakāraṇaṃ nappajānāmi. Kasmā? yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ, na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi.

Tayi gadhitacittosmīti bhadde lakkhaṇūruyā tayi paṭibaddhacittosmi. Gadhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupekkhacitto. Cittaṃ vipariṇāmitanti pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ. Paṭiggantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi. Vaṅkaghasotva ambujoti balisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya. "ghaso"tipi pāṭho, ayamevattho.

Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru, kaddalikkhandhasadisaūrūti vā attho. Sajāti āliṅga. Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti olokenti, tasmā "mandalocanā"ti vuccati. Palissajāti sabbato bhāgena āliṅga. Etaṃ me abhipatthitanti etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ.

Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno. Vellitakesiyāti kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ visaṭṭhakāle sappo viya vellantā gacchantā assāti vellitakesī, tassā vellitakesiyā. Anekabhāvo samuppādīti anekavidho jāto. Anekabhāgotipi pāṭho. Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya nānappakārato pabhinno.

@4 cha.Ma. gedhitacittosmīti, i. gathitacittostīmi 5 ka. vaṅkaghassova

@6 ka. abhipaṭṭhitanti 7 i. anekabhāgo

Yaṃ me atthi kataṃ puññanti yaṃ mayā kataṃ puñañaṃ atthi. Arahantesu tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu. Tayā saddhiṃ vipaccatanti sababaṃ tayā saddhimeva vipākaṃ detu.

Ekodīti ekībhāvaṃ gato. Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti nipako, satiyā samannāgatattā sato. Amataṃ muni jigiṃsānoti yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigiṃsati pariyesati, evantaṃ ahaṃ suriyavacchase jigiṃsāmi pariyesāmi. Yathā vā so amataṃ jigiṃsamāno esanto gavesanto vicarati, evāhantaṃ esanto gavesanto vicarāmīti attho.

Yathāpi muni nandeyya patvā sambodhimuttamanti yathā buddhamuni bodhipallaṅke nisinno sabbaññutañāṇaṃ patvā nandeyya tuseyya. Evaṃ nandeyyanti evameva ahaṃpi tayā missibhāvaṃ gato nandeyyaṃ, pītisomanassajāto bhaveyyanti vadati.

Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ, ahe bhadde suriyavacchase sakkena devānamindena "kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi suriyavacchasan"ti evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya "suriyavacchasaṃ gaṇhāmī"ti evaṃ taṃ ahaṃ vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho.

Sālaṃva na ciraṃ phullanti tava pitu nagaradvāre na ciraṃ pupphito sālo atthi, so ativiya manoharo, taṃ na ciraṃ phullasālaṃ viya. Pitaraṃ te sumedhaseti ativiya sassirikaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi. Yassāsetādisī pajāti yassa asi etādisī dhītā.

[349] Saṃsandatīti kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassa ca vaṇṇaṃ kathesi, kiṃ bhagavato tattha sārāgo atthīti, natthi. Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako bhagavā etādisesu ṭhānesu, kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti, na tattha rajjati. Vuttampi cetaṃ "saṃvijjati kho āvuso bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā

Saṃvijjati kho āvuso bhagavato sotan"ti ādi. Sace pana vaṇṇaṃ na katheyyaṃ, pañcasikho "okāso me kato"ti na jāneyya, atha sakko "bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato"ti devatā gahetvā tato paṭinivatteyya, tato mahājāniko bhaveyya. Vaṇṇe pana kathite "tato bhagavatā pañcasikhassa okāso kato"ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā visajjanāvasāne asītisahassāhi devatāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi.

Tattha kadā saṃyuḷhāti kadā ganthitā paṇḍitā. Tena kho panāhaṃ bhante samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito aṭṭhame sattāhe. Bhaddā nāma suriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā suriyavacchasā. Bhaginīti vohāravacanametaṃ, devadhītāti attho. Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati.

Upanaccantiyāti naccamānāya. Sā kira ekasmiṃ samaye cātummahārājikadevehi saddhiṃ sakkassa devarājassa naccadassanatthāya gatā, tasmiṃ ca khaṇe sakko tathāgatassa aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi.

Sakkūpasaṅkamavaṇṇanā

[350] Paṭisammodatīti "saṃsandati kho te"ti ādīni vadanto bhagavā sammodati, pañcasikho paṭisammodati, gāthā ca bhāsanto pañcasikho sammodati, bhagavā paṭisammodati. Āmantesīti jānāpesi. Tassa kirevaṃ ahosi "ayaṃ pañcasikho mayā mama kammena pesito attano kammaṃ karoti, evarūpassa satthu santike ṭhatvā kāmaguṇūpasañhitaṃ ananucchavikaṃ kathaṃ katheti, nāṭakā ca nāma nillajjā honti, kathento vippakāraṃpi dasseyya, handa naṃ mama kammaṃ jānāpessāmī"ti cintetvā āmantesi.

@3 cha.Ma., i. naṭā. 4 cha.Ma., jānāpemī"ti

[351] Evañca pana tathāgatāti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitaṃ padaṃ. Abhivadantīti abhivādanasampaṭicchanena vaḍḍhitavacanena vadanti. Abhivaditoti vaḍḍhitavacanena vutto.

Uruddhā samapādīti mahantā vivaṭā ahosi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi. Āloko udapādīti yo pakatiyā guhāya andhakāro, so antarahito, āloko jāto. Sabbametaṃ dhammasaṅgāhakānaṃ vacanaṃ.

[352] Cirapaṭikāhaṃ bhanteti cirato ahaṃ, cirato paṭṭhāyāhaṃ dassanakāmoti attho. Kehici kiccakaraṇīyehīti devānaṃ dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikāyo itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devatā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aṭṭakaraṇaṃ nāma natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te "tava santakā, mama santakā"ti vinicchituṃ asakkontā aṭṭaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti. So "yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakā"ti vadati. Sace dvepi samaṭṭhāne honti, "yassa vimānaṃ olokento ṭhito, tassa santako"ti vadati. Sace ekaṃpi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Kīḷādīnipi kiccāni karaṇīyāneva. Evarūpāni tāni karaṇīyāni sandhāya "kehici kiccakaraṇīyehī"ti āha.

Salaḷāgāraketi salaḷamayāya gandhakuṭiyaṃ. Aññatarena samādhināti tadā kira bhagavā sakkasseva aparipākagataṃ ñāṇaṃ viditvā okāsaṃ akāretukāmo phalasamāpattivihārena nisīdi. Taṃ esa ajānanto "aññatarena samādhinā"ti āha. Bhujagī nāmāti bhujagīti tassā nāmaṃ. Paricārikāti pādaparicārikā devadhītā. Sā kira dve phalāni pattā, tenassā devaloke abhiratiyeva natthi, niccaṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ sā āgantvā añjaliṃ sirasi ṭhapetvā bhagavantaṃ namassamānā tiṭṭhati.