Tattha kutomukhāti bhagavati abhimukhe dhammaṃ desente tumhe kutomukhā kiṃ aññāvihitā itocitoca olokayamānā udāhu niddāyamānā. Duddiṭṭharūpanti duddiṭṭhasabhāvaṃ daṭṭhuṃ ayuttaṃ. Sahadhammiketi ekassa satthu sāsane samāciṇṇadhamme katapuññe. Tesaṃ bhanteti tesaṃ gopakena devaputtena evaṃ vatvā puna "aho tumhe nillajjā ahirikā"ti ādīhi vacanehi paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu.

Kāyaṃ brahmapurohitanti te kira cintayiṃsu "naṭehi nāma naccantehi gāyantehi vādentehi āgantvā dāyo nāma labhitabbo assa, ayaṃ pana amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya taṭataṭāyatveva kinnukho idan"ti atha āvajjentā attano samaṇabhāvaṃ parisuddhasīlataṃ jhānalābhitaṃ tasseva kulūpakabhāvañca disvā "parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yathārucite ṭhāne nibbattanti, jhānalābhino brahmaloke. Mayaṃ uparidevalokepi brahmalokepi

@3 cha.Ma. taṭataṭāyateva 4 cha.Ma., i. athasaddo na dissati Nibbattituṃ nāsakkhimhā. Amhākaṃ ovāde ṭhatvā ayaṃ itthikā upari nibbattā, mayaṃ bhikkhū samānā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīne gandhabbakāye nibbattā. Tena no ayaṃ evaṃ niggaṇhātī"ti ñatvā tassa kathaṃ suṇantāyeva tesu dve janā paṭhamajjhānasatiṃ paṭilabhitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantā anāgāmiphaleyeva patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ paritto kāmāvacarattabhāvo dhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā tāvadeva cavitvā brahmapurohitesu nibbattā. So ca nesaṃ kāyo tattha ṭhitānaṃyeva nibbatto. Tena vuttaṃ "tesaṃ bhante gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheyeva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohitan"ti.

Tattha diṭṭhave dhammeti tasmiṃyeva attabhāve jhānasatiṃ paṭilabhiṃsu. Tattheva ṭhatvā cutā pana kāyaṃ brahmapurohitaṃ brahmapurohitasarīraṃ paṭilabhiṃsūti evamettha attho daṭṭhabbo. Eko pana devoti eko devaputto nikkantiṃ bhindituṃ asakkonto kāme ajjhāvasi, tattheva āvāsiko nivāsiko āhosi.

[354] Saṃghañcupaṭṭhāsinti saṃghañca upaṭṭhāsiṃ. Sudhammatāyāti dhammassa sundarabhāvena. Tidivūpapannoti tidive tidasapure uppanno. Gandhabbakāyūpagate vasīneti gandhabbakāyaṃ āvāsike hutvā upagate. Ye ca mayaṃ pubbe manussabhutāti ye pubbe manussabhūtā mayaṃ annena pānena upaṭṭhahimhāti iminā saddhiṃ yojetvā attho veditabbo.

Pādūpasaṅgayhāti pāde upasaṅgayha pādadhovanapādamakkhanānuppadānena pūjetvā ceva vanditvā ca. Sake nivesaneti attano ghare. Imassāpi padassa upaṭṭhahimhāti imināva sambandho.

Paccattaṃ veditabboti attanāva veditabbo. Ariyānaṃ subhāsitānīti tumhehi vucmānāni buddhānaṃ bhagavantānaṃ subhāsitāni. Tumhe pana seṭṭhamupāsamānāti uttamaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ upāsamānā anuttareti buddhasāsane vā. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Bhavatūpapattīti bhavantānaṃ upapatti. Agāre vasato

Svājjāti so ajja. Gotamasāvakenāti idha gopako gotamasāvakoti vutto. Sameccāti samāgantvā. Handa vigāyāma viyāyamāmāti handa uyyāmāma byāyamāma. Mā no mayaṃ parapessā ahumhāti noti nipātamattaṃ, mā mayaṃ parassa pesanakārakāva ahumhāti attho. Gotamasāsanānīti idha pakatiyā paṭiladdhaṃ paṭhamajjhānameva gotamasāsanānīti vuttaṃ, taṃ anussaraṃ anussaritvāti attho. Cittāni virājayitvāti pañcakāmaguṇikacittāni virājayitvā. Kāmesu ādīnavanti vikkhambhanavasena paṭhamajjhānena kāmesu ādīnavaṃ addasaṃsu, samucchedavasena tatiyamaggena. Te kāmasaññojanabandhanānīti kāmasaññojanāni ca kāmabandhanāni ca. Pāpimato yogānīti pāpimato mārassa yogabhūtāni, bandhanabhūtānīti attho. Duraccayānīti duratikkamāni nāgova santāni guṇāni chetvāti kāmasaññojanabandhanāni chinditvāva deve tāvatiṃse atikkamiṃsu. Saindā devā sapajāpatikāti indaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā saindā pajāpatidevarājānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā sapajāpatikā. Sabhāyupaviṭṭhāti sabhāyaṃ upaviṭṭhā, nisinnāti attho. Vīrāti sūRā. Virāgāti vītarāgā. Virajaṃ karontāti virajaṃ anāgāmimaggaṃ karontā uppādentā.

Saṃvegajātassāti jātasaṃvegassa sakkassa. Kāmābhibhūti duvidhānaṃpi kāmānaṃ abhibhū. Satiyā vihīnāti jhānasativirahitā. Tiṇṇaṃ tesanti tesu tīsu janesu. Āvasinettha ekoti tattha hīne kāye ekoyeva āvāsiko jāto. Sambodhipathānusārinoti anāgāmimaggānusārino. Devepi hīḷentīti dvepi devaloke hīḷentā adho karontā upacārappanāsamādhīhi samāhitattā attano pādapaṃsuṃ devatānaṃ matthake okīrantā ākāse uppatitvā gatāti. Etādisī dhammapakāsanetthāti ettha sāsane evarūpā dhammappakāsanā, yāya sāvakā etehi guṇehi samannāgatā honti. Na tattha kiṃ kaṅkhati koci sāvakoti kiṃ tattha tesu sāvakesu koci ekasāvakopi buddhādīsu vā cātuddisabhāve vā na kaṅkhati "sabbadisāsu

@4 cha.Ma., i. ayaṃpāṭho na dissati 5 cha.Ma., i. pāpimayogānīti

@6 cha.Ma. sannāni, Sī., i. sandānaguṇāni 7 i. avasīnettha 8 Ma. yassa Asajjamāno agayhamāno viharatī"ti. Idāni bhagavato vaṇṇaṃ vaṇṇento "nittiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ, buddhaṃ namassāmi jinaṃ janindan"ti āha.

Tattha vicikicchachinnanti chinnavicikicchaṃ. Janindanati sabbalokuttamaṃ. Yaṃ te dhammanti yaṃ tava dhammaṃ. Ajjhagamaṃsu teti te devaputtā adhigatā. Kāyaṃ brahmapurohitanti amhākaṃ passantānaññeva brahmapurohitasarīraṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti:- yaṃ tava dhammaṃ jānitvā tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ te dve visesagū amhākaṃ passantānaṃyeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā maggaphalavisesaṃ ajjhagamaṃsu, mayaṃpi tassa dhammassa pattiyā āgatamhā mārisāti. Āgatamhāti sampattamhā. Katāvakāsā bhagavatā pañhaṃ pucchemu mārisāti sace no bhagavā okāsaṃ karoti, atha bhagavatā katāvakāsā hutvā pañhaṃ mārisa puccheyyāmāti attho.

Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā

[355] Dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkhoti cirakālato pabhūti visuddho suvisuddho. Kīvacirakālato? anuppanne buddhe magadharaṭṭhe macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya. Tadā kiresa ekadivase kālassevuṭṭhāya gāmamajjhe manussānaṃ gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādanteneva paṃsukacavaraṃ apanetvā ramaṇīyaṃ akāsi, añño āgantvā tattha aṭṭhāsi. So tāvatakeneva satiṃ paṭilabhitvā majjhe gāmassa khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ sodhetvā vālukaṃ okīritvā dārūni āharitvā sītakāle aggiṃ karoti, daharā ca mahallakā ca āgantvā tattha nisīdanti.

Athassa ekadivasaṃ etadahosi "mayaṃ nagaraṃ gantvā rājarājamahāmattādayo passāma, imesupi candimasuriyesu `cando nāma devaputto suriyo nāma devaputto'ti vadanti, kiṃ nu kho katvā ete etā sampattiyo adhigatā"ti. Tato "na aññaṃ kiñci, puññakammameva katvā"ti cintetvā "mayāpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ puññakammameva kattabban"ti cintesi. So kālassevuṭṭhāya yāguṃ

@4 cha.Ma.,i. ayaṃ pāṭho na dissati 5 ka. māghamāṇavakālato 6 cha.Ma.,i. ekadivasaṃ Pivitvā vāsīpharasukuddālamusalahattho catumahāpathaṃ gantvā musalena pāsāṇe uccāletvā pavatteti, yānānaṃ akkhapaṭighātarukkhe harati, visamaṃ samaṃ karoti, catumahāpathe sālaṃ karoti, pokkharaṇiṃ khaṇati, setuṃ bandhati, evaṃ divasaṃ kammaṃ katvā atthaṅgate suriye gharaṃ eti.

Taṃ añño pucchi "bho magha tvaṃ pātova nikkhamitvā sāyaṃ araññato esi, kiṃ kammaṃ karosī"ti. Puññakammaṃ karomi, saggagāmimaggaṃ sodhemīti. Kimidaṃ bho puññaṃ nāmāti. Kiṃ tvaṃ na jānāsīti. Āma na jānāmīti. Nagaraṃ gatakāle diṭṭhapubbā te rājarājamahāmattādayoti. Āma diṭṭhapubbāti. Puññakammaṃ katvā tehi taṃ ṭhānaṃ laddhaṃ, ahaṃpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ kammaṃ karomi. "cando nāma devaputto suriyo nāma devaputto"ti sutapubbaṃ tayāti. Āma sutapubbanti. Etassa saggassa gamanamaggaṃ ahaṃ sodhemīti, idaṃ pana puññakammaṃ kiṃ taveva vaṭṭati, aññassāpi vaṭṭatīti. Na kassa cetaṃ vāritanti. Yadi evaṃ sve araññaṃ gamanakāle mayhaṃpi saddaṃ dehīti. Punadivase taṃ gahetvā gato, evaṃ tasmiṃ gāme tettiṃsa manussā taruṇavayā sabbe tasseva anuvattakā ahesuṃ. Te ekacchandā hutvā puññakammāni karontā vicaranti. Yaṃ disaṃ gacchanti maggaṃ samaṃ karontā ekadivaseyeva karonti, pokkharaṇiṃ khaṇantā sālaṃ karontā setuṃ bandhantā ekadivaseyeva niṭṭhāpenti.

Atha nesaṃ gāmabhojako cintesi "ahaṃ pubbe etesu suraṃ pivantesu pāṇaghātādīni karontesu ca katikahāpanādivasena ceva daṇḍabalivasena ca dhanaṃ labhāmi, idāni etesaṃ puññakaraṇato paṭṭhāya ettako āyo natthi, handa ne rājakule paribhindāmī"ti rājānaṃ upasaṅkamitvā core mahārāja passāmīti. Kuhiṃ tātāti. Mayhaṃ gāmeti. Kiṃ corā nāma tātāti. Rājāparājikā devāti. Kiṃjātikāti. Gahapatijātikā devāti. Gahapatikā kiṃ karissantīti, tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti. Bhayena mahārāja na kathemi, idāni mā mayhaṃ dosaṃ

@ vaṭṭatīti 4 cha.Ma.,i. ekadivaseneva 5 cha.Ma.,i. kahāpanādivasena

@6 cha.Ma., i. karissanti. Kareyyāthāti. Atha rājā "ayaṃ mayhaṃ mahāravaṃ ravatī"ti saddahitvā "tenahi gaccha tvameva ne ānehī"ti balaṃ datvā pesesi. So gantvā divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyamāsaṃ bhuñjitvā gāmamajjhe nisīditvā "sve kiṃ kammaṃ karissāma, kiṃ maggaṃ samaṃ karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāmā"ti mantayamāneyeva te parivāretvā "mā phandittha, rañño āṇā"ti bandhitvā pāyāsi.

Atha kho nesaṃ itthiyo "sāmikā kira vo `rājāparājikā corā'ti bandhitvā nīyantī"ti sutvā "aticirena kūṭā ete `puññakammaṃ karomā'ti divase divase araññameva gacchanti, sabbakammantā parihīnā, gehe na kiñci vaḍḍhati, suṭṭhu bandhā suṭṭhu gahitā"ti vadiṃsu. Gāmabhojakopi te netvā rañño dassesi. Rājā anupaparikkhitvāyeva "hatthinā maddāpethā"ti āha. Tesu nīyamānesu magho itare āha "bho sakkhissatha mama vacanaṃ kātun"ti. Tava vacanaṃ karontāyevamhā imaṃ bhayaṃ pattā evaṃ santepi tava vacanaṃ karoma, bhaṇa bho kiṃ karomāti. Etha bho vaṭṭe carantānaṃ nāma nibandhaṃ etaṃ, kiṃ pana tumhe corāti. Na coramhāti. Imassa lokassa saccakiriyā nāma avassayo, tasmā sabbepi "yadi amhe corā hatthī maddatu, atha na corā mā maddatū"ti saccakiriyaṃ karothāti. Te tathā akaṃsu. Hatthī upagantuṃpi na sakkoti, viravanto palāyati, hatthiṃ tuttatomaraṅkusehi koṭṭentāpi upanetuṃ na sakkonti. "hatthiṃ upanetuṃ na sakkomā"ti rañño ārocesuṃ. Tenahi tesaṃ upari kaṭena paṭicchādetvā maddāpethāti. Upari kaṭe dinne dviguṇaravaṃ viravanto palāyati.

Rājā sutvā pesuññakārakaṃ pakkosāpetvā āha "tāta hatthī maddituṃ na icchatī"ti. Āma deva jeṭṭhakamāṇavo mantaṃ jānāti, mantassevesa ānubhāvoti. Rājā taṃ pakkosāpetvā "manto kira te atthī"ti pucchi. Natthi deva mayhaṃ manto, saccakiriyaṃ pana mayaṃ karimhā "yadi amhe rañño corā maddatu, atha na corā mā maddatū"ti. Saccakiriyāya no esa ānubhāvoti. Kiṃ pana tāta

Amhe visamaṃ maggaṃ samaṃ karoma, catumahāpathe sālaṃ karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāma, evarūpāni puññakammāni karontā vicarāma devāti.

Ayaṃ tumhe kimatthaṃ pisuṇesīti. Amhākaṃ pamattakāle idañcidañca labhati appamattakāle taṃ natthi, etena kāraṇenāti. Tāta ayaṃ hatthī nāma tiracchāno, sopi tumhākaṃ guṇaṃ jānāti. Ahaṃ manusso hutvāpi na jānāmi, tumhākaṃ vasanagāmaṃ tumhākaṃyeva puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ katvā demi, ayaṃpi hatthī tumhākaṃyeva hoti, pesuññakārakopi tumhākaṃyeva dāso hotu, ito paṭṭhāya mayhaṃpi puññaṃ karothāti dhanaṃ datvā visajjesi. Te dhanaṃ gahetvā vārena vārena hatthiṃ āruyha gacchantā mantayanti "bho puññakammaṃ nāma anāgatabhavatthāya karaṇīyaṃ, taṃ amhākaṃ pana antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Idāni atirekaṃ puññaṃ karissāmā"ti. Kiṃ karomāti. Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karomāti. Itthīhi pana saddhiṃ apattikaṃ katvā karissāma, amhesu hi "corā"ti gahetvā nīyamānesu itthīsu ekāpi cintāmattakaṃpi akatvā "subandhā sugahitā"ti uṭṭhahi, tasmā tāsaṃ pattiṃ na dassāmāti. Te attano gehāni gantvā hatthino tettiṃsapiṇḍabhattaṃ denti, tettiṃsatiṇamuṭṭhiyo ārahanti, taṃ sabbaṃ hatthissa kucchipūraṃ jātaṃ. Te araññaṃ pavisitvā rukkhe chindanti, chinnaṃ chinnaṃ hatthī ākaḍḍhitvā sakaṭapathe ṭhapesi, te rukkhe tacchetvā sālāya kammaṃ ārabhiṃsu.