Taṃ sabbaṃpi nātivattati nātikkamati, athakho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhantā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittā nāvā viya yante yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Iti sabbametaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āhāti veditabbaṃ.

Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

[96] Idāni yasmā idaṃ suttaṃ "gambhīro cāyaṃ ānanda paṭiccasamuppādo"ti ca "tantākulakajātā"ti ca dvīhiyeva padehi āraddhaṃ, tasmā "gambhīro cāyaṃ ānanda paṭiccasamuppādo"ti iminā tāva anusandhinā paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṃ desanaṃ ārabhanto atthi idappaccayā jarāmaraṇanti ādimāha. Tatrāyamattho:-

@4 cha.Ma. yantesu 5 cha.Ma., i. ābaddhaṃ

Imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā atthi jarāmaraṇaṃ, atthi nu kho so jarāmaraṇassa paccayo, yamhā paccayā jarāmaraṇaṃ bhaveyyāti evaṃ puṭṭhena satā ānanda paṇḍitena puggalena yathā "taṃ jīvaṃ taṃ sarīran"ti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, "abyākatametaṃ tathāgatenā"ti vā vattabbaṃ hoti, evaṃ apaṭipajjitvā, yathā "cakkhu sassataṃ asassatan"ti vutte asassatanti ekaṃseneva vattabbaṃ hoti, evaṃ ekaṃseneva atthītissa vacanīyaṃ. Puna kiṃpaccayā jarāmaraṇaṃ, ko nāma so paccayo, yato jarāmaraṇaṃ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Esa nayo sabbattha padesu.

Nāmarūpapaccayā phassoti idaṃ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte cakkhusamphassādīnaṃ channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti, idha ca "saḷāyatanapaccayā"ti iminā padena gahitaṃpi aggahitaṃpi paccayuppannavisesaṃ, phassassa ca saḷāyatanato atirittaṃ aññaṃpi visesapaccayaṃ dassetukāmo, tasmā vuttanti veditabbaṃ. Iminā pana vārena bhagavatā kiṃ kathitanti. Paccayānaṃ nidānaṃ kathitaṃ. Idaṃ hi suttaṃ paccaye nippaccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā mahānidānanti vuccati.

[98] Idāni tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ tathaavitathaanaññathapaccayabhāvaṃ dassetuṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttanti ādimāha.

Tattha pariyāyenāti kāraṇena. Sabbena sabbaṃ sabbathā sabbanti nipātadvayametaṃ. Tassattho "sabbākārena sabbā sabbena sabhāvena sabbā jāti nāma yadi na bhaveyyā"ti. Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Kassacīti amiyamavacanametaṃ, devādīsu yassa kassaci. Kimhicīti idaṃpi aniyamavacanameva, kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci. Seyyathīdanti aniyamitaniyamanikkhittaattha- vibhājanaṭṭhe nipāto, tassattho "yaṃ vuttaṃ `kassaci kimhicī'ti, tassa te atthaṃ vibhajissāmī"ti. Atha naṃ vibhajanto "devānaṃ vā devattāyā"ti ādimāha.

@i. ayamidha nikkhittassa atthavibhajanatthe

Tattha devānaṃ vā devattāyāti yā ayaṃ devānaṃ devabhāvāya khandhajāti, yāya khandhajātiyā devā "devā"ti vuccanti, sace hi jāti sabbena sabbaṃ nābhavissāti imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca devāti upapattidevā. Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivaṭṭhadevatā. Yakkhāti amanussā. Bhūtāti ye keci nibbattasattā. Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā cammapakkhā vā lomapakkhā vā. Siriṃsapāti ye keci bhūmiyaṃ sarantā gacchanti. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnaṃ. Tathattāyāti devagandhabbādibhāvāya. Jātinirodhāti jātivigamā, jātiabhāvāti attho.

Hetūti ādīni sabbānipi kāraṇavevacanānieva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā "hetū"ti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti "idaṃ gaṇhatha nan"ti appeti viya, tasmā nidānaṃ. Yasmā phalaṃ tato samudeti uppajjati, tañca paṭicca eti pavattati, tasmā samudayoti ca paccayoti ca vuccati. Esa nayo sabbattha. Apica yadidaṃ jātīti ettha yadidanti nipāto, tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo. Idha pana "yā esā jātī"ti ayamassa attho. Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

[99] Bhavapade "kimhicī"ti iminā okāsapariggaho kato. Tattha heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari paranimmitavasavattideve anto karitvā kāmabhavoti veditabbo. Ayaṃ nayo upapattibhave. Idha pana kammabhavo yujjati. So hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo hoti. Upādānapadādīsupi "kimhicī"ti iminā okāsapariggahova katoti veditabbo.

[100] Upādānapaccayā bhavoti ettha kāmūpādānaṃ tiṇṇaṃ kammabhavānaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayo, tathā sesānipīti upādānapaccayā catuvīsati bhavā veditabbā. Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti. Tesaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo.

@4 ka. yā esāti, jāti saddo na dissati. 5 cha.Ma., i. kammabhave.

@6 cha.Ma. tiṇṇampi. 7 cha.Ma. upādānāni i. upādānānaṃ

[101] Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā. Esa nayo saddataṇhādīsu. Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo hoti.

[102] Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanā taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti, aññā aññathāpīti.

[103] Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṃ purimataṇhaṃ dassetvā idāni desanaṃ, piṭṭhiyaṃ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṃ viravantaṃ maggato okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṃ dassento "iti kho panetaṃ ānanda vedanaṃ paṭicca taṇhā"ti ādimāha.

Tattha taṇhāti dve taṇhā esanātaṇhā ca, esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanātaṇhā nāma. Yā tesupi esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Tadubhayaṃpi samudācāratañhāyaeva adhivacanaṃ. Tasmā duvidhā cesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā, sā hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho, so hi pariyesanāya sati hoti.

Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha "sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā"ti ayaṃ ñāṇavinicchayo. "vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā"ti evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. "../../bdpicture/chando kho devānaminda vitakkanidāno"ti imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchinanti "ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa,

@ kalahavivādasuttaniddesa (sayā) 3 dī. mahā. 10/358/237 sakkapañhasutta