@3 cha.Ma., i. sātāsātapaṭikkhepavasena evamuparipi 4 cha.Ma. āneñjasappāye

[360] Arūpakammaṭṭhāne yantassa pākaṭaṃ vedanāvasena abhinivesamukhaṃ, tameva dassetuṃ somanassaṃ cāhaṃ devānamindāti ādi vuttaṃ. Tattha duvidhenāti dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitasomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitasomanassaṃ nāma "tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato, pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassan"ti evaṃ chasu dvāresu pavattakāmaguṇanissitaṃ somanassaṃ.

Evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammanissitaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammanissitasomanassaṃ nāma "tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni. Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā viparijhāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassan"ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa "ussukkitā me vipassanā"ti somanassajātassa uppannaṃ somanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena uppajjanakasomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.

Tattha yañce savitakkaṃ savicāranti tasmiṃpi nekkhammanissite somanasse yaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkaṃ savicāraṃ somanassanti jāneyya. Yañce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ somanassanti jāneyya. Ye avitakke avicāre te paṇītatareti etesupi dvīsu yaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, taṃ paṇītataranti attho.

@3 cha.Ma., i. vuttakāmaguṇanissitaṃ 4 Sī., i. se

Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Kathaṃ? eko hi bhikkhu savitakke savicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā "idaṃ somanassaṃ kiṃnissitan"ti upadhārento "vatthunissitan"ti pajānāti, phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi avitakkaavicārasomanassavipassanā paṇītaRā. Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi avitakkaavicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye avitakke avicāre te paṇītatare"ti.

[361] Evarūpaṃ domanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitadomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitadomanassaṃ nāma "tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā appaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassan"ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇaṃ nānubhaviṃ nānubhavissāmi nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṃ kāmaguṇanissitaṃ domanassaṃ.

Evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammanissitaṃ domanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammanissitadomanassaṃ nāma "tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni? rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā viparijhāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti kadāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī"ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ

Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena uppajjanakadomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.

Tattha yañce savitakkaṃ savicāranti tasmiṃpi duvidhe somanasse gehasitadomanassameva savitakkasavicāradomanassaṃ nāma. Nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamadutiyajjhānavasena uppannaṃ domanassaṃ pana savitakkasavicāradomanassanti veditabbaṃ. Nippariyāyena pana avitakkaavicāradomanassaṃ nāma natthi. Domanassindriyantu ekaṃsena akusalañceva savitakkasavicārañca, etassa pana bhikkhuno maññanavasena savitakkasavicāranti ca avitakkaavicāranti ca vuttaṃ.

Tatrāyaṃ nayo, idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme avitakkaavicāradhamme ca domanassapaccayāeva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā "kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse vipassanā paṭṭhapitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanasse"ti ca "kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse phalasamāpatti nibbattitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanasse phalasamāpattī"ti ca cintetvā temāsikaṃ, chamāsikaṃ, navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti. Temāsikaṃ gahetvā paṭhamamāse ekaṃ yāmaṃ jaggati, dve yāme niddāya okāsaṃ karoti, majjhimamāse dve yāme jaggati, ekaṃ yāmaṃ niddāya okāsaṃ karoti, pacchimamāse caṅkamanisajjāheva yāpeti. Evaṃ ce arahattaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce pāpuṇāti, visesetvā chamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto visesetvā navamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi tayo tayo māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkontassa "na laddhaṃ

Vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun"ti āvajjato domanassaṃ uppajjati, assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya.

Mahāsīvattheravatthuvaṇṇanā

thero kira aṭṭhārasa mahāgaṇe vācesi. Tassovāde ṭhatvā tiṃsasahassā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atheko bhikkhu "mayhaṃ tāva abbhantare guṇā appamāṇā, kīdisā nu kho me ācariyassa guṇā"ti āvajjeti. Āvajjento puthujjanabhāvaṃ passitvā "amhākaṃ ācariyo aññesaṃ avassayo hoti, attano bhavituṃ na sakkoti, ovādamassa dassāmī"ti ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi.

Thero "kiṃkāraṇā āgatosi piṇḍapātikā"ti āha. Ekaṃ anumodanaṃ gaṇhissāmīti āgatomhi bhanteti. Okāso na bhavissati āvusoti. Vitakkamālake ṭhitakāle pucchissāmi bhanteti. Tasmiṃ ṭhāne aññe pucchantīti. Bhikkhācāramagge bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Dupaṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāya yāguṃ pītakāle bhanteti. Tattha tattha aṭṭhakathātherā attano kaṅkhaṃ vinodenti āvusoti. Antogāmato nikkhamanakāle puchchissāmi bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti āvusoti. Antarāmagge bhante, bhojanasālāya bhattakiccapariyosāne bhante, divāṭṭhāne pādadhovanakāle mukhadhovanakāle bhanteti. Tato paṭṭhāya yāva aruṇā apare pucchanti āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanaṭṭhānagamanakāle bhanteti. Tadā aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Bhante nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke usumaṃ gāhāpetvā yonisomanasikārena kammaṃ karontānaṃ okāsakālena bhavitabbaṃ siyā, maraṇakkhaṇaṃpi

Na labhissatha bhante, phalakasadisattha bhante parassa avassayo hotha attano bhavituṃ na sakkotha, na me tumhākaṃ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.

Thero "imassa bhikkhuno pariyattiyā kammaṃ natthi, mayhaṃ pana anusāsako bhavissatīti ñatvā "idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmī"ti pattacīvaraṃ samīpe katvā sabbaṃ divasabhāgaṃ paṭhamaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ ca dhammaṃ vācetvā pacchimayāme ekasmiṃ there uddesaṃ gahetvā nikkhamante pattacīvaraṃ gahetvā teneva saddhiṃ nikkhanto. Nisinnaantevāsikā ācariyo kenaci papañcena nikkhantoti maññiṃsu. Nikkhantatthero kocideva samānācariyabhikkhūti saññaṃ akāsi.

Thero kira "mādisassa arahattaṃ nāma kiṃ, dvīhatīheneva pāpuṇitvā paccāgamissāmī"ti antevāsikānaṃ anārocetvāva āsāḷhamāsassa juṇhapakkhaterasiyā nikkhanto gāmantapabbhāraṃ gantvā caṅkamamāruyha kammaṭṭhānaṃ manasikaronto taṃdivasaṃ arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Uposathadivase sampatte "dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato, gahetuṃ nāsakkhiṃ. Tayo māsā pana tīṇi divasāni viya yāva mahāpavāraṇā tāva jānissāmī"ti vassaṃ upagantvāpi gahetuṃ nāsakkhi. Pavāraṇādivase cintesi "ahaṃ dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato, temāsenāpi nāsakkhiṃ, sabrahmacārino pana visuddhipavāraṇaṃ pavārentī"ti. Tassevaṃ cintayato assudhārā pavattanti. Tato "na mañce mayhaṃ catūhi iriyāpathehi maggaphalaṃ uppajjissati, arahattaṃdāni appatvā neva mañce piṭṭhiṃ pasāressāmi. Na pāde dhovissāmī"ti mañcaṃ ussāpetvā ṭhapesi. Puna antovassaṃ pattaṃ, arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhiyeva. Ekūnatiṃsapavāraṇāsu assudhārā pavattanti. Gāmadārakā therassa pādesu phālitaṭṭhānāni kaṇṭakehi sibbanti, davaṃ karontāpi "ayyassa mahāsīvattherassa viya pādā hontū"ti davaṃ karonti.

Thero tiṃsasaṃvacchare mahāpavāraṇādivase ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhito "idāni me tiṃsa vassāni samaṇadhammaṃ karontassa, nāsakkhiṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ,

@3 cha.Ma., i. māse. 4 i. evaṃ Addhā me imasmiṃ attabhāve maggo vā phalaṃ vā natthi, na me laddhaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun"ti cintesi. Tassevaṃ cintayato ca domanassaṃ uppajji, assudhārā pavattanti. Athāvidūraṭṭhāne ekā devadhītā rodamānā aṭṭhāsi. Ko ettha rodatītī. Ahaṃ bhante devadhītāti. Kasmā rodasīti. Rodanena maggaphale nibbattante ahaṃpi ekaṃ dve maggaphalāni nibbattessāmīti rodāmi bhanteti.

Tato thero "bho mahāsīva devadhītāpi tayā saddhiṃ keḷiṃ karoti, anucchavikaṃ nu kho te etan"ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ aggahesi. So "idāni nipajjissāmī"ti senāsanaṃ paṭijaggitvā mañcaṃ paññapetvā udakaṭṭhāne udakaṃ paccupaṭṭhapetvā "pāde dhovissāmī"ti sopāṇaphalake nisīdi.

Antevāsikāpissa "amhākaṃ ācariyassa samaṇadhammaṃ kātuṃ gatassa tiṃsa vassāni, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, nāsakkhī"ti āvajjamānā "arahattaṃ patvā pādadhovanatthaṃ nisinno"ti disvā "amhākaṃ ācariyo amhādisesu antevāsikesu tiṭṭhantesu `attanāva pāde dhovissatī'ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmi ahaṃ dhovissāmī"ti tiṃsasahassāpi ākāsenāgantvā vanditvā "pāde dhovissāma bhante"ti āhaṃsu. Āvuso idāni tiṃsa vassāni honti mama pādānaṃ adhotānaṃ, tiṭṭhatha tumhe, ahameva dhovissāmīti.

Sakkopi āvajjento "mayhaṃ ayyo mahāsīvatthero arahattaṃ patto tiṃsasahassānaṃ antevāsikānaṃ `pāde dhovissāmā'ti āgatānaṃ pāde dhovituṃ na deti mādise pana upaṭṭhāke tiṭṭhante `mayhaṃ ayyo sayaṃ pāde dhovissatī'ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmī"ti sanniṭṭhānaṃ katvā sujātāya deviyā saddhiṃ bhiṃkkhusaṃghassa santike pāturahosi. So sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā "apetha bhante mātugāmo"ti okāsaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā purato ukkuṭiko nisīditvā "pāde dhovissāmi bhante"ti āha. Kosiya idāni me tiṃsa

@3 cha.Ma., i. mahāsīvatthera 4 cha.Ma., i. devatāpi. Vassāni pādānaṃ adhotānaṃ, devatānaṃ ca pakatiyāpi manussasarīragandho nāma jeguccho, yojanasate ṭhitānaṃpi kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya hoti, ahameva dhovissāmīti. Bhante ayaṃ gandho nāma na paññāyati, tumhākaṃ pana sīlagandho cha devaloke atikkamitvā upari bhavaggaṃ patvā ṭhito. Sīlagandhato añño uttaritaro gandho nāma natthi bhante, tumhākaṃ sīlagandhenamhi āgatoti vāmahatthena goppakasandhiyaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pādatale parimajji, daharakumārasseva pādā ahesuṃ. Sakko pāde dhovitvā vanditvā devalokameva gato.

Evaṃ "na labhāmi sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun"ti āvajjentassa uppannaṃ domanassaṃ nissāya bhikkhuno maññanavasena vipassanāya ārammaṇaṃpi vipassanāpi maggopi phalaṃpi savitakkasavicāradomanassanti ca avitakkaavicāradomanassanti ca vuccatīti veditabbaṃ.

Tattha eko bhikkhu savitakkasavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā idaṃ domanassaṃ kiṃnissitanti upadhārento vatthunissitanti pajānāti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhadomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ savitakkasavicāradomanassavipassanātopi avitakkaavicāradomanassavipasasanā paṇītataRā. Savitakkasavicāradomanassaphalasamāpattitopi avitakkaavicāradomanassaphalasamāpattiyeva paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye avitakkaavicāre paṇītatare"ti.

[362] Evarūpā upekkhā na sevitabbāti evarūpā gehasitaupekkhā na sevitabbā. Gehasitaupekkhā nāma "tattha katamā cha gehasitā upekkhā. Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa muḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī"ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍike nilīnamakkhikā

Evarūpā upekkhā sevitabbāti evarūpā nekkhammasitaupekkhā sevitabbā. Nekkhammasitaupekkhā nāma "tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā. Rūpānaṃtve aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ `pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā vipariṇāmadhammā"ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati. Tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī"ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassa asamapekkhanena asammuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā. Apica vedanāsabhāgā tatramajjhattupekkhāpi ettha upekkhāva. Tasmā sevitabbāti ayaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena upapajjanaupekkhā sevitabbā nāma.

Tattha yañce savitakkaṃ savicāranti tāyapi nekkhammasitaupekkhāya ca yaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkaṃ savicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yañce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyatatiyajjhānādivasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ upekkhanti jāneyya. Ye avitakke avicāre te paṇītatareti etāsu dvīsu yā avitakkaavicārā, sā paṇītatarāti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti.? dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Eko hi bhikkhu savitakkasavicāraupekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ayaṃ upekkhā kiṃnissitāti upadhārento vatthunissitāti pajānāti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicārāya upekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti.

@3 cha.Ma. anussatiṭṭhānavasena 4 cha.Ma., i. pajānātīti

Tattha abhiniviṭṭhaupekkhāsupi savitakkasavicārato avitakkāvicārā paṇītataRā. Savitakkasavicāraupekkhāvipassanātopi avitakkāvicāraupekkhāvipassanā paṇītataRā. Savitakkasavicārupekkhāphalasamāpattitopi avitakkāvicārupekkhāphalasamāpattiyeva paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye avitakke avicāre te paṇītatare"ti.

[363] Evaṃ paṭipanno kho devānaminda bhikkhu papañcasaññāsaṅkhā- nirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Sakko pana sotāpattiphalaṃ patto. Buddhānaṃ hi ajjhāsayo hīno na hoti, ukkaṭṭhova hoti. Ekassapi bahunnaṃpi dhammaṃ desentā arahatteneva kūṭaṃ gaṇhanti. Sattā pana attano anurūpe upanissaye ṭhitā. Keci sotāpannā honti, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto. Rājā viya hi bhagavā. Rājakumārā viya veneyyā. Yathā hi rājā bhojanakāle attano pamāṇena piṇḍaṃ uddharitvā rājakumārānaṃ upaneti, te tato attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ karonti, evaṃ bhagavā attano ajjhāsayānurūpāya desanāya arahatteneva kūṭaṃ gaṇhāti. Veneyyā attano upanissayappamāṇena tato sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmianāgāmiarahatatphalameva vā gaṇhanti.