@4 cha.Ma.,i. katapātarāse 5 cha.Ma. tampi jalanidhijalaṃ, Ma. jalaṃ, i. tampijalaṃ

@6-6 cha.Ma.,i. viyogaṃ nemimaṇḍalapariyantaṃ Vuttaṃ "athakho taṃ ānanda cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇadisaṃ pavattatīti.

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājāgamanaṃ tesaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhaṇaṃ samuddasalilassa oggacchanaṃ nānāratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambūdīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ amaragoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā taṃpi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā taṃpi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati.

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya paṭhaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gagaṇatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalakumudapuṇḍarikavanavicitte cattāro jātasare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhāniṃ paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ upasobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati

evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā na kiñci karaṇīyaṃ hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamatiyeva. Ye pana andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Mahāsudassanassāpi sabbametaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ "dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā .pe. Evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī"ti.

Hatthiratanavaṇṇanā

[246] Evaṃ pātubhūtacakkaratanasseva cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ samaṃ parisuddhaṃ bhūmibhāgaṃ kārāpetvā haricandanādīhi

@3 cha.Ma.,i. aparagoyānaṃ evamuparipi 4 cha.Ma.,i. sobhayamānaṃ

@5-5 cha.Ma.,i. sucibhūmibhāgaṃ kāretvā Surabhisugandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamokiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuññakusumadāmapaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā "evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā"ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni ca samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjento nisīdi. Athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇagīvāmukhapaṭimaṇḍita- visuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitarattapaduma- cārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsagamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho āgantvā tasmiṃ padese tiṭṭhati. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati. Uposathakulā āgacchanto sabbajeṭṭho. Pāliyaṃ pana uposatho nāma nāgarājā icceva āgacchati. Nāgarājā nāma kassaci aparibhogo, sabbakaniṭṭho āgacchatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Svāyaṃ cakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati. Mahāsudassanassa pana sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā maṅgalahatthiṃ apanetvā tattha aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ "puna caparaṃ ānanda .pe. Nāgarājā"ti.

Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturito āgantvā taṃ disvā pasannacitto "bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā"ti cintayanto hatthaṃ pasāresi. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā suratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati. Rājā taṃ ārohitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ suvaṇṇadhajaṃ suvaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā āruyha ākāsagamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so hatthināgarājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālaṃ nīlagagaṇatalaṃ abhilaṅghati. Tato cakkacārikāya

@4 cha.Ma.,i. taṃ hatthiṃ 5 cha.Ma.,i. olambitvā 6 i. upasaṅkami 7 cha.Ma., nāgarājā Vuttanayeneva sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā anto pātarāseyeva sakalapaṭhaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati. Evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Mahāsudassanassāpi tādisameva ahosi. Tena vuttaṃ "disvā rañño .pe. Pāturahosī"ti.

Assaratanavaṇṇanā

[247] Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino amaccā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānamānanasakkāro samādinnasīlavatto pāsādatale sukhanisinno puññasampattiṃ samanussarati. Athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjulatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṃghāṭasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kākasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi setehi saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhahi. Mahāsudassanassa panesa hatthiratanaṃ viya āgato. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā "puna caparan"ti ādimāha.

Maṇiratanavaṇṇanā

[248] Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattino catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatehi suparisuddha- muttākalāpehi dvīhi kāñcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṃ paṭippharamānaṃ viya vipulapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ

@4 cha.Ma., i. setehi na dissati 5 cha.Ma., i. patiṭṭhāti 6 cha.Ma. kañcana....

@7 cha.Ma., i. vepullapabbatato Ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelāya viya sañjātāloko hoti. Tato kasakā kasikammaṃ vāṇijā āpaṇugghātanaṃ te te sippino tantaṃ kammantaṃ payojenti "divā"ti maññamānā. Mahāsudassanassāpi sabbantaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ "puna caparaṃ ānanda .pe. Maṇiratanaṃ pāturahosī"ti.

Itthīratanavaṇṇanā

[249] Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattino visayasukhavisesassa visesakāraṇaṃ itthīratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato taṃ hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti "puna caparaṃ ānanda rañño mahāsudassanassa itthīratanaṃ pāturahosi, abhirūpā dassanīyā"ti ādinā nayena pāliyaṃyeva āgatā.

Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpamassāti abhirūpā. Dissamānā ca cakkhūni milāyati, tasmā aññakiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānāva somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā. Dassanīyā yasmā nātikīsā nātithūlā. Pāsādikā yasmā nātikāḷikā nāccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati. Devānaṃ pana atidūrampi niccharati.

Tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti. Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugalena ārohasampatti, dutiyayugalena pariṇāhasampatti, tatiyayugalena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyābhāvo. Atikkantā mānusivaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā. Tūlapicuno vā kappāsapicuno

Sīteti rañño sītakāle uṇhāni. Uṇheti rañño uṇhakāle sītāni. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato taṃkhaṇaṃ vikasitassa nīluppalassa ativiya sugandho vāyati.

Evarūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panāti ādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa tālapaṇṇavījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi te devāti vācāya kiṃkāraṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ, tadeva vadatīti piyavādinī.