อายตนกุสลตาติ "ทฺวาทสายตนานิ จกฺขฺวายตนํ ฯเปฯ ธมฺมายตนํ. ยา เตสํ อายตนานํ อายตนกุสลตา ปญฺญา ปชานนา"ติ ๓- เอวํ วุตฺตา ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อุคฺคหมนสิการชานนปญฺญา. อปิจ ธาตุกุสลตาปิ อุคฺคหมนสิการสวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขเณสุ วฏฺฏติ มนสิการกุสลตาปิ อายตนกุสลตาปิ. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส, สวนอุคฺคหณปจฺจเวกฺขณา โลกิยา, ปฏิเวโธ โลกุตฺตโร, สมฺมสนมนสิการา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตาติ "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ฯเปฯ สมุทโย โหตีติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา"ติ ๓- เอวํ วุตฺตา ทฺวาทสนฺนํ ปจฺจยาการานํ อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตา ปญฺญา.

ฐานกุสลตาติ "เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปาทาย ตํ ตํ ฐานนฺติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา"ติ ๕- เอวํ วุตฺตา "จกฺขุญฺจ วตฺถุํ กตฺวา รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส จกฺขุรูปํ ฐานญฺเจว การณญฺจา"ติ เอวํ ฐานปริจฺฉินฺทนสมตฺถา ปญฺญา. อฏฺฐานกุสลตาติ "เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปาทาย ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา"ติ ๖- เอวํ วุตฺตา "จกฺขุญฺจ วตฺถุํ กตฺวา รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา โสตวิญฺญาณาทีนิ น อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เตสํ จกฺขุรูปํ น ฐานํ น การณนฺ"ติ เอวํ อฏฺฐานปริจฺฉินฺทนสมตฺถา ปญฺญา. อปิจ เอตสฺมึ ทุเก "กิตฺตาวตา ปน ภนฺเต ฐานาฐานกุสโล ภิกฺขูติ อลํ วจนายาติ. อิธานนฺท ภิกฺขุ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส,

@๓ อภิ. สงฺ. ๓๔/๑๓๔๒/๓๐๑ ๔ อภิ. สงฺ. ๓๔/๑๓๔๓/๓๐๑