ในข้อนี้ พึงทราบวิเคราะห์คำว่า สังขาร ในคำว่า พึงมนสิการสัณฐานสังขารของตนนั้นว่า สภาวะใดย่อมปรุงแต่ง เหตุนั้น สภาวะนั้นจึงชื่อว่าสังขาร. อธิบายว่า เป็นปัจจัย (คือเป็นเหตุเครื่องอาศัย) เป็นการณะ (คือเป็นเหตุกระทำ) เป็นมูล (คือเป็นราก).

ชื่อว่าสัณฐาน เพราะอรรถวิเคราะห์ว่าเป็นที่ตั้งอยู่ดี. สัณฐานของวิตกสังขาร ชื่อว่าวิตักกสังขารสัณฐาน. ภิกษุพึงมนสิการสัณฐานอันนั้น. คำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอธิบายไว้ว่า ภิกษุพึงมนสิการถึงเหตุและมิใช่เหตุของวิตกทั้งหลายว่า วิตกนี้มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นปัจจัย เพราะเหตุไรจึงเกิดขึ้น ดังนี้.

บทว่า กึ นุ โข อหํ สีฆํ คจฺฉามิ ความว่า บุรุษผู้เดินเร็วนั้นย่อมคิดว่า ประโยชน์อะไรด้วยการเดินเร็วของเรานี้ เราจักค่อยๆ ไป ดังนี้.

บทว่า โส สนิกํ คจฺเฉยฺย ความว่า ครั้นเขาคิดอย่างนั้นแล้ว จึงค่อยๆ เดิน.