ตถาคตวารอฏฺฐมนยวณฺณนา

[๑๓] โย ๑- จายํ นิพฺพานวาโร นนฺทิ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ อาทิวาโร วุตฺโต ปฐวีวาราทีสุปิ วิตฺถาเรตพฺโพ. ๑- ๒- อยํ ปริญฺญาตวาโร วิตฺถาเรนฺเตน จ ปริญฺญาตนฺตํ ตถาคตสฺสาติ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺโพ ปุน นนฺทิ ทุกฺขสฺส มูลนฺติ อาทิ โยเชตพฺพํ. เทสนา ปน เอตฺถ วตฺถุ สพฺพตฺถ วุตฺตเมว โหตีติ สงฺขิตฺตา. ๒- นนฺทิ ๓- ทุกฺขสฺส มูลนฺติ อาทีสุ จ นนฺทีติ ปุริมา ตณฺหา. ทุกฺขนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา. มูลนฺติ อาทิ. อิติ วิทิตฺวาติ ตํ ปุริมภวนนฺทึ "อิมสฺส ทุกฺขสฺส มูลนฺ"ติ เอวํ ชานิตฺวา. ภวาติ กมฺมภวโต. ชาตีติ วิปากขนฺธา. เต หิ ยสฺมา ชายนฺติ, ตสฺมา "ชาตี"ติ วุตฺตา. ชาติสีเสน วา อยํ เทสนา. เอวํปิ "อิติ วิทิตฺวา"ติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ "กมฺมภวโต อุปปตฺติภโว โหตีติ เอวญฺจ ชานิตฺวา"ติ. ภูตสฺสาติ สตฺตสฺส. ชรามรณนฺติ ชรามรณญฺจ. เอวํ วุตฺตํ โหติ:- เตน อุปปตฺติภเวน ภูตสฺส สตฺตสฺส ขนฺธานํ ชรามรณํ โหตีติ เอวญฺจ ชานิตฺวาติ.

เอตฺตาวตา ยํ โพธิรุกฺขมูเล อปราชิตปลฺลงฺเกน นิสินฺโน สมฺมสิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ปฏิเวธา มญฺญนานํ อภาวการณํ ทสฺเสนฺโต จตุสงฺเขปนฺติสนฺธึ ติยทฺธํ วีสตาการํ ตเมว ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทสฺเสติ.

กถํ ปน เอตฺตาวตา เอส สพฺโพ ทสฺสิโต โหตีติ. เอตฺถ หิ นนฺทีติ อยเมโก สงฺเขโป. ทุกฺขสฺสาติ วจนโต ทุกฺขํ ทุติโย, ภวา ชาตีติ วจนโต ภโว ตติโย, ชาติชรามรณํ จตุตฺโถ. เอวํ เอตฺตาวตา จตฺตาโร สงฺเขปา เวทิตพฺพา, โกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. ตณฺหาทุกฺขานํ ปน อนฺตรํ เอโก สนฺธิ, ทุกฺขสฺส จ ภวสฺส จ อนฺตรํ ทุติโย, ภวสฺส จ ชาติยา จ อนฺตรํ ตติโย, เอวํ จตุนฺนํ องฺคุลีนํ อนฺตรสทิสา จตุสงฺเขปนฺตรา ตโย สนฺธี เวทิตพฺพา.